جریان شناسی بوکو حرام

مقاله برگزیده ازحجت الاسلام دکتر سید علی بطحائی معاونت پژوهشی موسسه فرهنگی دارالعرفان شیعی در کنگره جهانی جریانهای افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام

بوکوحرام، طعمِ تلخِ اسلامِ تکفیری با چاشنیِ عقل گریزی و خشونت

مقدمه:

بیش از یک دهه است که مردم و دولت نیجریه با گروهی به اصطلاح اسلام‎گرا موسوم به"بوکوحرام"درگیرند. این گروه که در زمرة سلفیانِ مسلمان قرار می گیرند، از پنج سال پیش، با تغییر تاکتیک، به رفتارهای خشن و نظامی روی آورده است. این پژوهش ضمن معرفی  این گروه، با نگاهی ویژه و فضایی نزدیک‎تر، این گروه سلفی را در نیجریه به دقت بررسی کرده است.

جغرافیای فکری و سیاسی نیجریه:

نيجريه از بزرگ‎ترين، پرجمعيت‌ترين و به طور بالقوه يكي ازثروتمندترين كشورهاي آفريقايي است. نيمي از160 ميليون نفر جمعیت این کشور، مسلمانند که در شمال و غرب نیجریه پراکنده‌اند و نیمی دیگر مسیحی، که در مرکز و جنوب نیجریه ساکن هستند و بیش از 60 درصد به شغل کشاورزی مشغولند.

آشنایی با بوکوحرام:

الف. بنیان گذار و رهبران بوکو حرام

1. ۱. محمد یوسف

در اواسط دهه 90 میلادی(دهه 70 شمسی)، گروهی از جوانانِ مسلمانِ نیجریه در گروهی به نام "الشباب" که رهبری آن برعهده "ملام لاوال" بود، به مطالعات دینی می‌پرداختند. پس از این‎که لاوال گروه را ترک کرد تا به ادامه تحصیلاتش در حوزة دین بپردازد، رهبری گروه به جوانی سی ساله به نام "محمد یوسف" رسید.

محمد یوسف تحصیلاتش را در عربستان گذرانده و در آن‎جا با تفکرات تکفیری ابن تیمیه آشنا شده است. وی ریشة همة مشکلات نیجریه را در "آموزش غربی" می دانست و به بهانه‎های مختلف با علوم غربی مخالفت می‎کرد.

پس از حوادث 11 سپتامبر 2001، محمد یوسف، گروهی به نام "جماعةاهل‌السنة للدعوة و الجهاد" (القاعده غرب آفریقا) در مرکز استان بونو در شمال نیجریه تأسیس کرد، اما بعدها نامش به "بوکو حرام" معروف شد که به زبان محلی می شود: آموزش غربی گناه است.

این گروه شروع به یارگیری از میان مسلمانان کرد و یک مسجد و یک مدرسة علوم دینی را به پایگاه اصلی خود تبدیل کرد. علوم اسلامی، سنت های پیامبر -صلی الله علیه وآله وسلم-، دستورهاي قرآنی و انکار آموزه های غربی، از جمله موضوعاتی بود که این افراد یاد می گرفتند. به‎تدریج تعداد این مدارس افزایش یافت و خاستگاه دانشجویانی شد که موفق به ورود به دانشگاه‎های دولتی نمی‎شدند.

محمد یوسف به صراحت اعتقاد داشت الگوی آموزشی غرب که در نیجریه جریان دارد، ریشة تمام مشکلات کشور است. وی عنوان بوکوحرام را برای مجموعة تحت اختیار خود برگزید، تا بدین‌وسیله بیان کند که از نظر اسلام آموزش و پروش با شیوه غربی ممنوع است .انکار تکامل داروینی و نفی کروی بودن زمین و مقابله با واکسن سراسری فلج اطفال و حرمت استفاده از ابزارهای غربی و حتی کلاه ایمنی برای موتور سواران از جمله مواردِ مقابلة محمد یوسف با نظام آموزشی غرب است.

31 دسامبر 2003 آغاز مخالفت علنی بوکوحرام با دولت نیجریه بود. اعضای این گروه سعی در کنترل بیشتر مدارس و مراکز عمومی داشتند و دولت وقت نیجریه به مقابله با آن‎ها پرداخت. تا سال 2006، مناطق شمالی نیجریه شاهد مقابله نیروهای دولتی با بوکوحرام بود.

تا پیش از یازده سپتامبر بوکوحرام در واقع فرقه‌ای وهابی بود که هیچ خطرِ جدی ایجاد نمی‌کرد و تنها دربارة سیستم آموزشی و تحصیل دختران حساسیت نشان می‌داد و از والدین می خواست که فرزندان خود را از رفتن به مدرسه منع کنند. وي كاركردن براي دولتي كه آن را كافر مي‌خواند، ممنوع كرد و همة نيروهاي امنيتي، اعضاي پارلمان و رؤساي دولتي را كافر می‎دانست.

بر اساس باورهای بوکو حرامی‌ها، هر کس که از ایدئولوژی سخت‎گیرانة آن پیروی نکند کافر شمرده می شود، خواه آن فرد مسیحی باشد یا مسلمان.

شخص یوسف نیز واعظی بود که در یکی از مساجد شهر «میداقوری» به تبلیغ وهابیت می پرداخت و مدتی به اتهام وعظ بدون مجوز به زندان افتاد. پس از آن بود که یوسف اقدام به تشکیل گروهی با هوادارانش کرد و تا زمانی که فتوای وی، مبنی بر حرام بودن واکسن فلج اطفال، صادر نشده بود، مقامات نیجریه به خطر بالقوه بوکوحرام پی نبرده بودند. در ژوئن 2009 نیروهای امنیتی نیجریه صدها نفر از افراد بوکوحرام و رهبرشان محمد یوسف را طی یک حمله غافل‎گیرانه به هلاکت رساندند.

ب) ابوبکرشیکاو:

 دربارة افکار و روش زندگی رهبر فعلی بوکوحرام اطلاعات کافی وجود ندارد. تنها منبعی که شخصیت وی را تاحدودی از ابهام خارج کرده و اطلاعات اجمالی به محققین می دهد، گزارشی از "سعید احمد"گزارشگر شبکه تلوزیونی "سی ان ان" است که در صحت آن، تردید است.

او در«شیکاو» (روستایی در مجاورت مرز نیجر) به دنیا آمد و در مدارس دینی درس خواند؛ پس از آن برای ادامه مطالعات اسلامی، به دانشکده مطالعات اسلامی "بورنو استیت" رفت. به همین دلیل به او لقب "دارالتوحید" داده‌اند؛ یعنی متخصص در یگانگی خداوند. وی به چند زبان مختلف به روانی تکلم می کند: هوسه، فولانی، کنوری، و عربی، اما به انگلیسی حرف نمی‌زند. سنّش را بین 38 و 49 تخمین زده اند و در عین حال گروهی را رهبری می کند که هر چیز غربی را نفی می‌کنند.

پس از کشته شدنمحمد یوسف در یک حمله پلیس نیجریه در سال 2009، شیکائو مسئول بوکو حرام شد. او پیمان بست که این حمله را پاسخ دهد، و گروهش هیچ کس را از قلم نینداخته است. سازمان "دیده بان حقوق بشر" تخمین می زند که در پنج سال گذشته، بیش از سه هزار نفر به دست بوکو حرام کشته شده اند.(8)ارتش نیجریه بارها مرگ شیکاو را اعلام کرده، اما مدتی بعد، او زنده و سرحال در ویدئوهای تبلیغاتی ظاهر شده است و ارتش مجبور به پس گرفتن ادعایش شده است. طبق گزارش "گروه بین المللی بحران"، ارتش در سپتامبر 2012 فاصله چندانی تا دستگیری او نداشت. در آن موقع به خانه شیکاو حمله شد، او برای اجرای مراسم نام‎گذاری فرزند شش روزه اش پنهانی به آن‎جا رفته بود. وی موفق شد با وجود زخم گلوله در پایش، فرار کند؛ همسر و سه فرزندش به اسارت ارتش درآمدند.

او از اسلام برای جذب و افراطی سازی افراد بهره می‎گیردو دربیشترین فعالیت بوکو حرام شمال شرق نیجریه مي‌باشد که مردم آن از لحاظ اقتصادی در مضیقه‌اند و پایین‎ترین سطح تحصیلات را دارند. او ساکنان این منطقه را به خوبی قانع کرده است که مسئولان حاکم در ابوجا(پایتخت نیجریه) فاسد هستند و بهترین نظام، دولتی است که با اجرای اکید قوانین شریعت اسلام در نیجریه ایجاد خواهد شد. وعدة او، که همراهِ وی همچون یک اسلحه است، صدها مرد جوان را فریفته است.

در  ماه مه 2013 بود که شیکائو برای اولین بار در ویدئویی اعلام کرد که بوکو‎حرام اقدام به ربایش دختران خواهد کرد. او گفت که گروگان‎گیری ها در پاسخ به اقدام نیروهای امنیتی نیجریه است که زنان و کودکان اعضای گروه را ربوده‌اند. هولناک‎ترین نمونه، مربوط به ماه گذشته می شود که 276 دختر از یک مدرسه دخترانه ربوده شدند. شیکاو در ویدئویی که چندی پیش منتشر شد با لبخندی گفت: «من دختران شما را ربودم. بازاری برای فروش انسان‌ها وجود دارد. خدا می‌گوید که من باید آن‎ها را بفروشم. او به من دستور می‌دهد که بفروشم».

در گزارشی از اشپیگل آمده است:

شیکائو، فرمانده تروریست‌ها، فکر می‌کند این حق را دارد که هر کسی که فکرِ دیگری دارد بايد از بین ببرد. وی همواره در سخنرانی هایش این جملات را تکرار می کند:« آیا این معلم ها همان کسانی نیستند که تربیت غربی را اشاعه می دهند؟ پس ما آن‎ها را خواهیم کشت! آن‎ها را در برابر دیدگان دانش آموزانشان خواهیم کشت و اعلام می کنیم که از این پس فقط باید قرآن بخوانند.» رهبر بوکو حرام بر این باور است که از سوی خداوند برای از بین بردن دشمنان خدا ماموریت دارد.

ج) اقدامات تکفیری بوکوحرام:

در اوایل سال 2010 میلادی چندین انفجار و حمله به مراکز پلیس، پایگاه‌های نظامی و امنیتی صورت گرفت که گروه بوکوحرام مسئولیت آن‎ها را بر عهده گرفت. در بیانیه منتشرشده توسط گروه، این حملات در انتقام کشته‌شدن محمد یوسف بوده و ‌آن‌ها خواستار محاکمه عاملان کشتار افراد گروه بوکوحرام، آزادی بازداشت‌شدگان، بازسازی مسجد این گروه و جبران خسارت جهت بازماندگان کشته‌شدگان شدند. می توان گفت گروه بوکوحرام از سال 2010 روند حرکتی خود را تغییر داده و واردِ درگیری مسلحانه با دولت نیجریه گردید.

در تفکر جدید این گروه، دیگر تنها مراکز امنیتی و پلیس هدف حملات نبوده، بلکه ترور مسؤولان دولتی، سیاست‎مداران، عالمان مسلمان و مسیحی و رهبران مذهبی نیز در طراحی جدید مورد توجه قرار گرفت.

انفجار بازار ابوجا در پایتخت نیجریه در دسامبر 2010، انفجار ایستگاه پلیس مادیگوری در ژانویه 2011، انفجار دفتر ملی انتخابات محلی در مادیگوری در آوریل 2011، و نیز انفجار مقر سازمان ملل در ابوجا در اوت 2011 میلادی، از مهم‌ترین حملات بوکوحرام پس از تغییر رویکرد خود بود.

با بررسی اقدامات یک دهه حضور بوکوحرام در نیجریه، تکفیر، عقل‌گریزی، غارت اموال و خشونت را مهم‎ترین مؤلفه‌های اصلی این گروه افراطی می‌توان برشمرد. برخورد قهری با مؤلفه های جدیدِ دنیای معاصر، از طریق خشونت و رفتارهای مسلحانه، از جمله این سیاست‎هاست. ترسِ حاکم بر والدینِ دانش آموزان و دانشجویان نیجریه‎ای، ناشی از این سیاست رعب است و تهدید برای تعطیلی کل مدارس نیجریه از اهداف خشونت طلبانه آن‎هاست.

علل پیدایش  بوکو‎حرام:

دربارة علل شکل گیری و پیشرفت بوکوحرام در نیجریه دیدگاه‎های متفاوتی مطرح شده و ریشة گروه تکفیری را در دیدگاه‎های متفاوتی مطرح کرده‎اند:

گروه نخست، معتقد است که بوکوحرام نتیجة افراط‎گرایی اواخر قرن بیستم میلادی است که شاید بتوان گروه طالبانِ افغانستان را اولین تجربه‎اش تلقی کرد. براساس این دیدگاه، تفکرات خطرناک "دگر مذهب ستیزی" ابن تمیمه در شبه قاره هند، شامل هند، پاکستان و افغانستان و حتی بنگلادش، به زایش طالبان و القاعده منجر شد، که در نهایت بعد از 11 سپتامبر، دامنه اش به خاورمیانه و آفریقا کشیده شده است.

معتقدان به این دیدگاه، می گویند: حمایت های مالی برخی کشورهای ثروت‎مند عرب از جریان های تندرو، که به دنبال رهبری جهان اسلام بودند، این گروه‎ها را که عمدتاً از طیف های فقیر و آسیب پذیر یارگیری می‎کنند، قدرت‎مند کرد. این نکته هنگامی تقویت می‎شود که بدانیم بخش عمده‎ای از تحصیلات محمدیوسف در مکه و مدینه تحت آموزه‌های وهابیت شکل گرفته است.

گروه دوم، معتقدند که نگرانی‎های مسلمانان از رشد مسیحیت و تبلیغات گسترده‎اش و سایر مذاهب، موجب پدید آمدن گروه‎های تکفیری است.آن‎ها معتقدند که گروه‎های سلفی با توجه به وضعیت قومی و مذهبی، فعالیت های خود را سازمان‎دهی کرده‎اند. در سوریه تلاش کردند جنگ شیعه و سنی راه بیندازند و در بخش‎هایی از آفریقا، جنگ اسلام و مسیحیت را ساماندهی کنن.کشتار توریست‎های غربی و گروگان گرفتن دختران مسیحی و طیف 50 درصدی مسیحیان در جنوب و شرق نیجریه، شاهدی از  این دیدگاه می باشد.

گروه سوم، به این باور رسیده‎اند که این گروه‎ها ساخته و پرداختة آمریکا و قدرت‎های جهانی است که با ایجادش، قصد دارند حضور خود را برای غارت منابع این منطقه توجیه کنند و از طرفی چهره‎ای منفور از دین اسلام در جهان نمایش دهند و هم‎چنان تحت کنترل سرویس های امنیتی غربی هستند.

دیدگاه دیگری هم در خصوص این گروه‌ها وجود دارد مبني بر این‎که: اینان تحت تبلیغات فرقه‎های انحرافی، از جمله: وهابیت و نحله هایی از سلفی گری و با حمایت برخی دولت‎های ثروتمند عرب پا گرفتند و در رشدشان قدرت‎های غربی هم نقش داشته اند.

  برخی نیز اعتقاد دارند، مدیریت ضعیف، فساد، مشکلات اقتصادی پایدار و افزایش نابرابری‎ها، باعث رشد گروه‎های افراط گرا شده است، به‎طوری که یک اسقف نیجریه، می گوید: گروه بوکوحرام بیش از آن که یک گروه اسلام‎گرا باشد، بیشتر جنبش مقاومتی است که در مقابل حکومت ضعیف نیجریه شکل گرفته است.

"جاکوب زن" تحلیل‎گر مسائل آفریقا در "بنیاد جیمزتاون" می‎گوید:

«بسیاری از سربازان این گروه تروریستی از میان جوانان فقیر و بدون هرگونه تحصیلات دینی جذب شده اند.»طرفداران این گروه، به توافق‎نامه همکاری ضد تروریستی امضا شده در ده سال پیش اشاره دارند، که دو سوی منطقه نفت خیز صحرا را به هم متصل کرد و بعدها عنوان آن به"ˈابتکار عمل ضد تروریستی فراصحرا" تغییرکرد.

واقعیت دیگری که نمی‎توان نادیده گرفت این‎که: برخی جریان‎های تکفیری و تروریستی منطقه، بعد از حمله غربی‎ها به لیبی و ساقط کردن رژیم قذافی، جان گرفتند، به‎ویژه بعد از آن‎که القاعده توانست با ایجاد بزرگ‎ترین پایگاه خود در کشورهای اسلامی بر بنغازی و بخش هایی از شرق نفت‎خیز لیبی مسلط شده و به‌طور مستقل اقدام به فروش نفت کند.

اکنون نیز نگرانی‎هایی وجود دارد، مبنی بر این‎که اگر بوکوحرام بتواند بر مناطق نفت‎خیز نیجریه دست یابد، ریشه دین را نیز خواهد خشکاند.

منابع

1. ۱. نیجریه،کتاب سبز 259،دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، چاپ اول، تهران1388.
2. ۲. Edited By: Nehemia Levtzion&Randall L.Pouwels          

The History Of Islam in Africa,Ohio University Press,U.S.A,2000

1. ۱. http://iranbazgoo.persianblog.ir/post/381
2. ۲. 
3. ۳. دختران ربوده شده... در بند شیکائو، مقاله جانین دوجیووانی در نشریه نیوزویک، ترجمه در نشریه پنجره، شماره 198، ص35.                        www.mouood.org     
4. ۴. http://www.jamejamonline.ir

 و ایضاً «بوکوحرامیسم، علیه دین»، به نقل از سایت شفقنا.

1. ۱. نشریه نویه تسورشرتسایتونگ(سوییس)، معمای حل نشده ی بوکوحرام، ترجمه: محمدعلی فیروزآبادی- به نقل از سایت شفقنا.
2. ۲. 
3. ۳. http://www.shafaqna.com.
4. ۴. .persian. euronews.com
5. ۵. به نقل از سایت شفقنا.
6. ۶. The Rise of Boko Haram in Nigeria, Sep 26, 2011,Author: David Cook ,www.ctc.usma.edu
7. ۷. 
8. ۸. 
9. ۹. avapress.com
10. ۱۰.         khabaronline.ir
11. ۱۱.         afghanirca.com                                                                     
12. ۱۲. 
13. ۱۳. http://www.aljazeera.com.
14. ۱۴. http://www.jamejamonline.ir.

21.http://www.shafaqna.com.

1. ۱. http://www.jamejamonline.ir.
2. ۲. به نقل از سایت شفقنا.
3. ۳. 
4. ۴. بوکوحرام؛ «جهاد» با طعم تجارت  euronews.com

26.donya-e-eqtesad.com 

1. ۱. http://www.jamejamonline.ir
2. ۲.  khabaronline.ir                     
3. ۳.   http://www.bayynat.ir   

               http://www.adyannet.

1. ۱.  http://alef.ir                       
2. ۲. www.mashreghnews.ir.
3. ۳. http://www.shafaqna.com.
4. ۴. http://www.islamtimes.org