معرفت، ارزش واقعى انسان

سوره مبارکه بقره، درباره انسان، مطالب مهمى دارد ؛ از جمله این که خداوند مى‏فرماید : آدم را آفریدم و او را ظرف معرفت کامل قرار دادم ؛ زیرا همه ارزش انسان، به معرفت است.بنابراین، اگر انسان معرفت نداشته باشد، دیگر ارزشى ندارد. انسان بدون معرفت، عبارت است از مشتى گوشت و پوست و استخوان، که مجبور است براى تداوم زندگى، بخورد و بیاشامد و حرکات شهوانى داشته باشد، کارى که تمامى حیوانات انجام مى‏دهند.اکنون مى‏خواهیم بدانیم که انسان چه امتیازى بر دیگر موجودات دارد؟ خداوند که در قرآن، گاهى مقام انسان را حتى از حیوانات هم کم‏ارزش‏تر معرفى کرده است، مى‏فرماید : «کَالاَْنْعَامِ» ؛ اما بلافاصله مى‏فرماید : «بَلْ هُمْ اَضَلُّ». سپس علت آن را بیان مى‏کند و مى‏فرماید : «اُولئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ »1.اینان کسانى‏اند که از واقعیت‏هاى عالم غفلت دارند، غفلتى که مایه خسارت‏هاى سنگین براى انسان است. اگر چنین انسان بى‏معرفتى، واقعا اهل ظلم و تجاوز و خیانت به دیگران نباشد، مى‏شود : «کَالاَْنْعَامِ» ؛ اما اگر ظالم و متجاوز هم باشد، به تعبیر خداوند، «بَلْ هُمْ اَضَلُّ» خواهد بود.خداوند گِل آدم را سرشت ؛ ولى این گِل را به پیمانه معرفت وصل کرد :

دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند
 گِل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند 
 این میخانه، همان جایى است که خداوند در سوره مبارکه دهر، از شراب آن، به شراب طهور تعبیر کرده و خود را ساقى آن شراب دانسته است :«وَ سَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَاباً طَهُوراً »2.و پروردگارشان باده طهور به آنان مى‏نوشاند .این گِل وقتى که سرشته و دم الهى در او دمیده شد، به یک موجود زنده تبدیل گشت ؛ اما هنوز در میزان پروردگار، بى‏ارزش بود. آن زمان، انسان چیزى جز بدن و حرکتى که منشا آن، روح حیوانى است، نبود که داراى ارزش باشد. آن زمان، خداوند به ملائکه نفرمود که بر آدم سجده کنند ؛ اما پس از آن که ظرف وجود او را از معرفت پر کرد، آن گاه به فرشتگان گفت که نهایت فروتنى و تواضع را در برابر او به جا بیاورید.«وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الاْءَسْمَاءَ کُلَّهَا»3.و خدا همه نام‏ها [ ىِ موجودات ] را به آدم آموخت .ما ظرف وجود انسان را به معرفت آراستیم و آن گاه فرشتگان را مامور تواضع در برابر او کردیم ؛ زیرا او ظرف ارزش الهى شده بود.