کدام آیه قرآن در مورد جانشینی حضرت علی(علیه السلام) بعد از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و اله) را خیلی روشن بیان فرموده است؟

تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آن ها در کتب اهل سنت نقل شده است، بهترین راه برای اثبات امامت امام علی علیه السلام می باشد. در این راستا باید ببینید دلالت و مفاد آیه چیست و برای فهم مفاد و مدلول آیات، توجه به قرائن لفظیه و حالیه و روایاتی که شان نزول، تفسیر، مصداق آیات را بیان می کنند، از اهمیت ویژه ای برخوردارند.

در قرآن مجید آیات فراوانی داریم که به بیان و اثبات امامت حضرت علی علیه السلام و دیگر ائمه طاهرین دلالت دارد. و البته دلالت این آیات[1] با توجه به احادیث بسیار زیاد (متواتر) است که از رسول گرامی اسلام در شأن نزول این آیات وارد شده است. احادیثی که مورد قبول شیعه و سنی است، ما در اینجا به چند آیه اشاره می کنیم:

1- آیه تبلیغ: ای پیامبر! آنچه را از سوی پروردگارت نازل شده است به طور کامل (به مردم) برسان، و اگر انجام ندهی، رسالت او را انجام نداده ای، و خداوند تو را از (خطرهای احتمالی) مردم نگاه می دارد، و خداوند جمعیت کافران لجوج را هدایت نمی کند».

خداوند متعال پیامبرش را با شدت هر چه تمامتر امر فرمود که رسالت خود را ابلاغ نماید و طبق روایات، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به دنبال نزول این آیه، در جایی به نام غدیر خم، حضرت علی علیه السلام را به جانشینی خود برگزید. [مکارم شیرازی، پیام قرآن، ج 9، امامت در قرآن، ص 182 به بعد.]

جریان غدیر در سال آخر عمر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حجة الوداع اتفاق افتاد و آن حضرت، با بیان «. . . من کنت مولاه فهذا علی مولاه. . . » یعنی …هر کس من مولای او هستم علی مولای اوست و. . . ، به امامت علی بن ابیطالب تصریح فرمود و رسالت خود را ابلاغ فرمود.

این واقعه توسط عدۀزیادی(110 نفر) از صحابه[5] پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و همچنین از 84 نفر از تابعین و 36 نفر از دانشمندان و مؤلفین، نقل شده است. علامه امینی با مدارک و دلایل محکم از منابع معروف اسلامی(اهل سنت و شیعه)، در کتاب شریف الغدیر تمامی این نقل ها را آورده است.

2- آیه ولایت: «ولی و سرپرست شما تنها خداست و پیامبر او، و آنها که ایمان آورده اند و نماز را به پا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند[مائده، 55]».

بسیاری از مفسران و محدثان گفته اند که این آیه در شأن علی علیه السلام نازل شده است.

«سیوطی» از دانشمندان اهل سنت در تفسیر «الدر المنثور» در ذیل این آیه از «ابن عباس» نقل می کند که: «علی علیه السلام در حال رکوع نماز بود که سائلی تقاضای کمک کرد و آن حضرت انگشترش را به او صدقه داد، پیامبر صلی الله علیه و آله از سائل پرسید: چه کسی این انگشتر را به تو صدقه داد؟ سائل به حضرت علی علیه السلام اشاره کرد و گفت: آن مرد که در حال رکوع است»، در این هنگام این آیه نازل شد. [الدرالمنثور، ج 2، ص 293]

همچنین از دانشمندان اهل سنت «واحدی[اسباب النزول، ص 148]» و «زمخشری[تفسیر کشاف، ج 1، ص 649]» این روایت را نقل کرده و تصریح کرده اند که آیه «انما و لیکم الله. . . » درباره حضرت علی علیه السلام نازل شده است.

فخر رازی در تفسیر خود از عبدالله بن سلام نقل می کند، هنگامی که این آیه نازل شد، من به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کردم که با چشم خود دیدم که علی علیه السلام انگشترش را در حال رکوع به نیازمندی صدقه داد به همین دلیل ما ولایت او را می پذیریم! وی همچنین روایت دیگری نظیر همین روایت را از ابوذر در شأن نزول این آیه نقل می کند. [تفسیر فخر رازی، ج 12، ص 26]

طبری نیز در تفسیر خود روایات متعددی در ذیل این آیه و شأن نزول آن نقل می کند که اکثر آنها می گویند: درباره حضرت علی علیه السلام نازل شده است. [تفسیر طبری، ج 6، ص 186]

مرحوم علامه امینی (ره) در کتاب الغدیر، نزول این آیه درباره حضرت علی را با روایاتی از حدود بیست کتاب معتبر از کتاب های اهل سنت، با ذکر دقیق مدارک و منابع آن، نقل کرده است. [الغدیر، ج 2، ص 52]

در این آیه، ولایت حضرت علی علیه السلام در ردیف ولایت خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله قرار داده شد.

3- آیه اولی الامر: «ای کسانی که ایمان آورده اید اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید رسول خدا صلی الله علیه و آله و اولی الامر از خودتان را[نساء، 59]».

از سویی دانشمندان[2] گفته اند که آیه اولی الامر درباره حضرت علی علیه السلام نازل شده است.

مثلا «حاکم حسکانی» حنفی نیشابوری (مفسر معروف اهل سنت) در ذیل این آیه پنج حدیث نقل کرده که در همه آنها عنوان «اولی الامر» بر علی علیه السلام تطبیق شده است. [شواهد التنزیل، ج 1، ص 148]

در تفسیر «البحر المحیط» نوشته «ابوحیان اندلسی مغربی» در میان اقوالی که درباره اولی الامر نقل کرده از مقاتل و میمون و کلبی (سه نفر از مفسران) نقل می کند که منظور از آن، ائمه اهل بیت علیه السلام هستند. [بحر المحیط، ج 3، ص 278]

«ابوبکر بن مؤمن شیرازی» (از علمای اهل سنت) در رساله «اعتقاد» از ابن عباس نقل می کند که آیه فوق درباره حضرت علی علیه السلام نازل شده است. [احقاق الحق، ج 3، ص 425]

از سویی دیگر در این آیه شریفه با سبک و سیاق واحد و عدم تکرار لفظ (اطیعوا)، اطاعت خدا و رسول و اولی الامر واجب شده است و از این جهت اولی الامر معصوم است (و الا دستور به اطاعت از آنها به نحو اطلاق معنی نداشت) همانطوریکه خدا و پیامبرش معصومند. و طبق آنچه در روایات آمده، معصومین منحصر در امامان شیعه اند.

آنچه بیان شد تنها بخشی از احادیثی بود که از کتب اهل سنت و راویان مورد قبول آنان و همچنین از کتب شیعه تنها درباره سه آیه، از آیاتی که درباره ولایت و امامت حضرت علی علیه السلام نازل شده است بیان گردیده و پیرامون این آیات و آیات دیگر نکات قابل توجه دیگری در میان کتب اهل سنت وجود دارد که برای اطلاع بیشتر باید به کتاب های معتبر مراجعه کرد.

غیر از این سه آیه که به صورت مختصر ذکر شد، آیات دیگری نظیر: آیه صادقین: «یا ایها الذین امنوا اتقوا الله و کونوا مع الصادقین[3]»و آیه قربی: «قل لا اسئلکم علیه اجراً الا المودة فی القربی[شوری، 33]» نیز مستقیماً به ولایت و امامت حضرت علی علیه السلام و دیگر ائمه پرداخته است که در روایات پیامبر اکرم که در کتاب های اهل سنت و شیعه نقل شده، آمده است.

علاوه بر این آیات، آیات دیگری، بازگو کنندۀفضیلتی از فضیلت های حضرت علی علیه السلام و برتری آن حضرت بر سایر صحابه و یاران و نزدیکان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است. حال با استناد به حکم عقل که تقدیم «مرجوح» بر «ارجح» را قبیح می شمارد، می توان نتیجه گرفت که امامت و جانشینی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حق حضرت علی علیه السلام است.

پی نوشت:

[1] برای آگاهی از اینکه چرا نام امامان به صراحت در قرآن نیامده است، مراجعه شود به نمایه: چرا نام امامان در قرآن نیامده است؟

[2] در تفسیر برهان نیز ده ها روایت از منابع اهل بیت علیه السلام در ذیل این آیه آمده است که می گوید: آیه مزبور درباره علی علیه السلام یا آن حضرت و سایر ائمه اهل بیت علیه السلام نازل شده و حتی در بعضی از روایات نام دوازده امام علیه السلام یک یک آمده است. تفسیر برهان، ج 1، ص 381 – 387-

[3]. توبه، 119- در روایات بیان شده است که: منظور از صادقین حضرت علی علیه السلام و اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله می باشند. ( ینابیع المودة ص115 و شواهد التنزیل ج1 ص262)