شعاعى از تربيت و تدبير حق‏

بى‏ترديد تربيت و تدبيرى كه از ناحيه مربى هستى متوجه جهانها و جهانيان است، چه آن كه تكوينى باشد يا تشريعى با تربيت و تدبير غير او تفاوت اساسى دارد:

1. وجود مبارك او در تربيت موجودات، نسبت به خودش هيچ سود و هدفى را در نظر ندارد، بلكه همه اهداف تربيتى و سودى كه از آن حاصل مى‏شود نصيب موجود تربيت شده مى‏گردد.

ولى غير او هر كس را و هر چه را تربيت مى‏كند، هدفش سودبرى، يا ثواب آخرتى، يا شهرت، يا قرار گرفتن در معرض مدح و ثناست.

2. غير او هر كس را و هر چه را تربيت مى‏كند، به مايه‏هاى بدنى و مغزى وعصبى و انرژى‏هاى ديگرش، يا به مايه‏هاى مالى و مادى او نقصان وارد مى‏گردد، ولى حضرت او در تربيت جهان و جهانيان به چيزى از وجودش و خزينه‏هايش نقصان نمى‏رسد، و كمبودى پديد نمى‏آيد.

وَ لِلَّهِ خَزائِنُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ:

خزينه‏هاى آسمان‏ها و زمين در تصرف و مالكيت خداست.

محتويات اين خزينه‏ها ميليارها سال است در راه تربيت و رشد موجودات هزينه مى‏شود، نه اين كه به هيچ يك نقصانى نرسيده است بلكه لحظه به لحظه توسعه يافته و به آن افزوده شده است.

وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ:

و آسمان‏ها را به قدرت و نيرو بنا كرديم و بى‏ترديد ما وسعت دهنده و گستراننده‏ايم.

3. هر نيكوكارى غير او هنگامى كه از طرف مقابلش مورد اصرار و پافشارى قرار مى‏گيرد، بالاخره دچار تنگ حوصلگى، و احتمالًا ناراحتى عصبى مى‏شود، و او را از خود رانده، و عطايش را از وى منع مى‏كند، ولى حضرت او عاشق اصرار و پافشارى بندگان در دعا و درخواست‏هاى آنان است، و هر چه را با اصرار بيشتر از او بخواهند با كمال محبت عطا مى‏كند چنان كه پيامبر فرموده:

«ان الله يحب الملحين فى الدعاء:»

خدا اصرار كنندگان در دعا را دوست دارد.

4. هر نيكوكارى زمانى كه از او بخواهند عطا مى‏كند و چه بسا بعضى از اوقات از او درخواست مى‏كنند ولى او پاسخ نمى‏دهد، ولى حضرت او پيش از درخواست هم لطف و عنايت مى‏كند، به اكثر موجودات بدون اينكه از او درخواست كنند رزق و روزى و آنچه لازمه حياتشان باشد عنايت مى‏فرمايد، و به اكثر انسان‏ها با اين كه به او ايمان ندارند و زبان درخواست و دعايشان بسته است مرحمت و لطف مى‏كند.

5. هر نيكوكارى احسان و عطايش به سبب تهيدستى، يا دور بودن از تهيدستان يا نهايتاً به خاطر مرگش قطع مى‏شود، ولى احسان حضرت او كه حى و قائم و ابدى و هميشگى و جاويد و سرمدى است هرگز از مخلوقات قطع نمى‏گردد.

6. نيكى هيچ نيكوكارى عام و فراگير نسبت به همه نيست، ولى احسان و نيكى وجود مبارك او بى‏دريغ به همه موجودات مى‏رسد چنان كه خود فرموده:

وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‏ءٍ

با توجه به اين حقايق ثابت است كه حضرت او پرورش دهنده جهانها و جهانيان و به فرموده خودش ربّ العالمين و نسبت به همه موجودات كه مملوك او هستند محسن و نيكوكار است، و توجه تربيتى و اخلاق احسانى او نسبت به جهانها و جهانيان فراگير است و ذره‏اى از ذرات عالّم از بهره گرفتن از اين سفره گسترده پايان ناپذير محروم نيست و محروم نمى‏شود.