نماز، مهم‏ترين تجارت پرسود

در ميان احكام با عظمت اسلام كم‏تر حكمى را مى‏توان يافت كه، در وضع دنيا و آخرت، اعتقاد و عمل و اخلاق و روحيه انسان همانند نماز اثر بگذارد.

يك نمازگزار واقعى، از طريق اتصال به نماز به فضايل و محسنات زيادى آراسته مى‏گردد كه هر يك از آن فضايل و محسنات، بابى و منبعى براى واقعيت‏هاى ديگر هستند.

به آيات سوره مباركه معارج دقت كنيد:

[إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً* إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً* وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً* إِلَّا الْمُصَلِّينَ* الَّذِينَ هُمْ عَلى‏ صَلاتِهِمْ دائِمُونَ* وَ الَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ* لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ* وَ الَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ* وَ الَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ* إِنَّ عَذابَ رَبِّهِمْ غَيْرُ مَأْمُونٍ* وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ* إِلَّا عَلى‏ أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ* فَمَنِ ابْتَغى‏ وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ* وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ* وَ الَّذِينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ* وَ الَّذِينَ هُمْ عَلى‏ صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ* أُولئِكَ فِي جَنَّاتٍ مُكْرَمُونَ‏].

همانا انسان حريص و بى‏تاب آفريده شده است؛* چون آسيبى به او رسد، بى‏تاب است،* و هنگامى كه خير و خوشى [و مال و رفاهى‏] به او رسد، بسيار بخيل و بازدارنده است،* مگر نمازگزاران،* آنان كه همواره بر نمازشان مداوم و پايدارند،* و آنان كه در اموالشان حقّى معلوم است* براى درخواست كننده [تهيدست‏] و محروم [از معيشت و ثروت،]* و آنان كه همواره روز پاداش را باور دارند،* و آنان كه از عذاب پروردگارشان بيمناكند،* زيرا كه از عذاب پروردگارشان ايمنى نيست،* و آنان كه دامنشان را [از آلوده شدن به شهوات حرام‏] حفظ مى‏كنند،* مگر در كام‏جويى از همسران و كنيزانشان كه آنان در اين زمينه مورد سرزنش نيستند.

* پس كسانى كه در بهره‏گيرى جنسى راهى غير از اين جويند، تجاوزكار از حدود حق‏اند،* و آنان كه امانت‏ها و پيمان‏هاى خود را رعايت مى‏كنند،* و آنان كه بر اداى گواهى‏هاى خود پاى‏بند و متعهداند،* و آنان كه همواره بر [اوقات و شرايط ظاهرى و معنوى‏] نمازهايشان محافظت دارند.* اينان در بهشت‏ها مكرّم و محترم‏اند.

مقدمه‏اى پيرامون آيه شريفه‏

قبل از توضيح آيات، چه نيكوست مقدمه كوتاهى را كه در ذيل اين آيات از مفسر بزرگ قرن، علامه طباطبايى رسيده نقل شود:

اين آيات مباركه به حسب ظاهر مى‏خواهند، اين مطلب را برسانند كه‏ خلقت و آفرينش اوليه انسان هلوعيت است كه همان بى‏صبرى و بى‏ثباتى و شتاب‏زدگى و بى‏قرارى است.

كه لازمه‏اش در مواردى كه به او عنايتى شود و مالى به دست آورد و يا صاحب قدرت و اعتبارى گردد منوعيت است كه همه را براى خود برداشته و از اعطا به ديگران امساك مى‏ورزد.

و در مواردى كه شرى به او برسد و مصيبتى وارد گردد و يا مالى از دست بدهد جزوعيت است كه ناله و غوغا سر مى‏دهد و فريادش بلند مى‏گردد.

فقط نمازگزاران هستند كه از اين قاعده كليه و خلقت اوليه انسان استثنا شده‏اند.

كدام نمازگزاران؟ آنان كه چنين و چنانند، در نماز و زكات اهتمام دارند و از عذاب خدا در هراسند و به روز قيامت و باز پسين تصديق دارند و خود را از زنا و اعمال شنيع حفظ مى‏كنند و امانت‏دار بوده و عهد خود را مراعات مى‏نمايند و بر گواهى و شهادت استوار و قائم هستند.

در اين آيات تمام اعمال حسنه را يكايك شمرده و چيزى را فروگذار نكرده است.

در آيات بعد بلافاصله مى‏فرمايد:

[فَما لِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ* عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ عِزِينَ* أَ يَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٍ* كَلَّا].

كافران را چه شده كه به تو چشم دوخته به سويت شتابانند؟* از راست و چپ، گروه گروه،* آيا هر يك از آنان طمع دارد كه او را در بهشت پرنعمت درآورند؟!* اين چنين نيست.

در اين آيات، مصلين از قاعده خلقت اوليه انسان كه هلوعيت است و لازمه آن منوعيت و جزوعيت است استثنا شده‏اند؛ بنابراين در ذات انسان عنوان صلاة كه داراى چنين آثارى است به نحو سرشت و فطرت نهاده شده و بايد به مقام بروز و ظهور رسد و حس خفته الهيه بيدار گردد.

و بنابراين مراد از خلقت انسان به حالت هلوعيت، خلقت يكى از حالات و مقامات انسان است نه حاق سرشت اصلى انسان و آيه بيان آفرينش حالات‏

عادى و عمومى انسان را مى‏نمايد نه اصل نفس ناطقه و روح قدسى را.

به نظر علامه بزرگوار، عنوان صلاة به نحو سرشت در وجود تمام انسان‏ها نهاده شده و اين انسان است كه بايد اين قوه الهيه را به فعليت برساند، تا به آثارى كه از تبع صلاة است برسد و اگر انسان اين راه را طى نكند، با دست خودش تيشه به ريشه خودش زده و خويش را از سعادت دنيا و آخرت محروم كرده است‏.