نشانه‌های پایان جهان در قرآن

۱. وضعیت آسمان در پایان عمر جهان

وضعیت آسمان در لحظهٔ پایانی عمر دنیا، در آیات قرآن با تعابیر گوناگونی بیان شده است که هر یک بُعدی از این دگرگونی عظیم را به تصویر می‌کشد:

:

بر اساس مفاد این آیات، به هنگام وقوع رستاخیز، آسمان از جای خود برکنده می‌شود، دچار تموّج و حرکتی مضطرب می‌گردد، پاره‌پاره و شکافته می‌شود، به رنگ گل سرخ و چون روغن و فلز مذاب نمایان می‌گردد و سرانجام به شکل دود درآمده، درهم پیچیده و از نظرها محو می‌شود.

نکته‌ای قابل تأمل: نقطهٔ آغاز و انجام یکی است

نکتهٔ شگفت‌انگیز آن است که قرآن، وضعیت آغازین و پایانی آسمان را یکسان توصیف کرده و از هر دو به «دُخان» (دود) تعبیر نموده است:

• دربارهٔ آغاز آفرینش آسمان می‌فرماید:

«ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ» [11]

(آن‌گاه قصد آفرینش آسمان کرد، در حالی که به صورت دود بود).

• و دربارهٔ پایان آن می‌فرماید:

«یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ» [12]

(روزی که آسمان به‌سان دودی آشکار نمایان گردد).

۲. وضعیت زمین به هنگام وقوع رستاخیز

قرآن کریم، وضعیت زمین را در لحظهٔ پایانی عمر دنیا با واژه‌ها و عبارت‌های متعددی بیان کرده است:

وضعیتی که این آیات ترسیم می‌کنند، چنین است: لرزشی سخت زمین را فرامی‌گیرد، آنچه بر سطح زمین است فرو می‌پاشد و محو می‌گردد، زمین شکافته می‌شود و مردگان از آن بیرون می‌آیند و در سرای آخرت محشور می‌شوند.

۳. وضعیت خورشید، ماه و ستارگان

دگرگونی اجرام آسمانی نیز در آیات قرآن با تعابیر بلیغی بیان شده است:

مقصود از «جمع خورشید و ماه» چیست؟

دربارهٔ آیهٔ «وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ» [25] سه دیدگاه وجود دارد:

۱. برخی گفته‌اند: نور هر دو زایل می‌شود و هر دو تاریک می‌گردند.

۲. بعضی معتقدند: هر دو از مغرب طلوع می‌کنند. [26]

۳. احتمال سوم ـ که مؤیداتی نیز دارد ـ این است که هر دو در یک نقطه به یکدیگر برخورد می‌کنند. مؤید این دیدگاه آن است که، اولاً، معنای حقیقی «جمع»، مقارنت دو چیز در یک مکان یا یک زمان است؛ ثانیاً، وضعیت کیهان در آستانهٔ قیامت دگرگون خواهد شد: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ» [27] و این حکم شامل کرات آسمانی نیز می‌شود، در حالی که وضعیت کنونی چنین است که خورشید و ماه هرگز به هم نمی‌رسند: «لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ» [28].

۴. وضعیت دریاها و کوه‌ها

از میان پدیده‌های زمینی، دگرگونی دریاها و کوه‌ها به‌عنوان نشانهٔ برپایی قیامت، بیشتر مورد توجه قرآن قرار گرفته است. علت این امر می‌تواند عظمت و چشمگیر بودن این دو پدیده باشد و از آن‌جا که کوه‌ها نقش تعیین‌کننده‌تری در این زمینه دارند، بیشترین آیات این بخش به آن‌ها اختصاص یافته است.

الف) دریاها

قرآن، وضعیت دریاها را این‌گونه توصیف می‌کند:

• «وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ» [29]: هنگامی که دریاها انباشته و پر گردند.
• «وَ إِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ» [30]: هنگامی که دریاها شکافته شوند.

«سَجْر» به معنای پر شدن و انباشته گردیدن است؛ چنان‌که «تنّور مسجور» یعنی تنوری انباشته از آتش. [1] و «تفجیر» یعنی جدا شدن بخش‌هایی از آب و فروریختن بر بخش‌های دیگر، که نتیجهٔ آن انباشتگی و افزایش آب است. بنابراین، مقصود از تفجیر دریاها در لحظهٔ قیامت این است که فاصله‌های میان دریاها برداشته می‌شود و همگی به صورت یک دریای انباشته و متلاطم نمایان می‌گردند. [31]

ب) کوه‌ها

وضعیت کوه‌ها در پایان عمر دنیا با بیشترین تعداد آیات و تعابیر گوناگون ترسیم شده است:

آری، این است سرنوشت کوه‌ها در پایان عمر دنیا؛ کوه‌هایی که در صلابت و استواری، ضرب‌المثل بودند و ستون‌های محکم و ثابت زمین به شمار می‌آمدند و بسان میخ‌هایی آهنین، تعادل زمین را حفظ می‌کردند: «وَ الْجِبالَ أَوْتاداً» [42] و «وَ الْجِبالَ أَرْساها» [43]. آن‌گاه که عمر دنیا به پایان می‌رسد، به شدت از جای برکنده می‌شوند، متلاشی و قطعه‌قطعه می‌گردند، به تلی از خاک زیر و زبرشده تبدیل می‌شوند و سرانجام به صورت ذرات غبار پراکنده درمی‌آیند و جز سرابی از آن‌ها باقی نمی‌ماند.

فرجام این حوادث مهیب

فرجام این حوادث سهمگین کیهانی در آسمان و زمین، این است که همهٔ دستگاه‌های فعال نظام این جهان از کار بازمی‌ایستند و جهان، در یک لحظه، در تاریکیِ وحشتناک و غم‌انگیزی فرو می‌رود و بدین ترتیب، طومار حیات دنیوی درهم پیچیده می‌شود.

اما دیری نمی‌پاید که زمین به نوری دیگر، نه نور خورشید و ماه و ستارگان، بلکه به نور پروردگارش روشن می‌گردد: «وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها»؛ قیامت برپا می‌شود، نامه‌های اعمال به دست بندگان داده می‌شود: «وَ وُضِعَ الْکِتابُ»، پیامبران و شهیدان در صحنه حاضر می‌گردند: «وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَداءِ» و سرانجام، دادگاه عدل الهی برپا می‌شود: «وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ» [44].

پی‌نوشت‌ها