نماز خواندن براى پدر و مادر
اگر هر دوى آنها مرده باشند، براى آنها چه كار كنيم؟ حضرت مىفرمايد: « يصلى عنهما »(2) براى آنها نماز بخوان؛ نماز صبح كه مىخوانى، يك نماز صبح هم براى پدر و مادرت بخوان.
شيخ انصارى وقتى مادرش را كنار حرم اميرالمؤمنين عليهالسلام دفن كرد و برگشت ـ شيخى كه هزار نفر را بايد درس بدهد، نامهها را بايد جواب بدهد، نماز جماعت بايد بخواند، درس اخلاق برود، ناهار و شام بخورد، به زن و بچهاش برسد ـ نشست حساب كرد، مادرش نود سال عمر كرده، نه سال از آن كم كرد، گفت: نكند كه در نماز مادرم عيبى باشد، و در برزخ گرفتار باشد، لذا هشتاد و يك سال براى مادرش نماز قضا خواند.
گفتند: اى شيخ! چرا اينقدر به خودت زحمت مىدهى؟ گفت: نكند در قيامت
1 ـ الكافى: 2/158، حديث 4؛ «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليهالسلام قَالَ قُلْتُ أَيُّ الاْءَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ الصَّلاَةُ لِوَقْتِهَا وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ .»
2 ـ الكافى: 2/159، حديث 7؛ «أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليهالسلام مَا يَمْنَعُ الرَّجُلَ مِنْكُمْ أَنْ يَبَرَّ وَالِدَيْهِ حَيَّيْنِ وَ مَيِّتَيْنِ يُصَلِّيَ عَنْهُمَا وَ يَتَصَدَّقَ عَنْهُمَا وَ يَحُجَّ عَنْهُمَا وَ يَصُومَ عَنْهُمَا فَيَكُونَ الَّذِي صَنَعَ لَهُمَا وَ لَهُ مِثْلُ ذَلِكَ فَيَزِيدَهُ اللَّهُ بِبِرِّهِ وَ صِلَتِهِ خَيْراً كَثِيراً.»
مادرم جلويم را بگيرد كه من اينجا نمازهايم به مشكل برخورد، تو مىتوانستى مشكل من را حل كنى، اما نكردى، من از تو راضى نيستم. جواب خدا را چه بدهم؟
خيرات از طرف پدر و مادر
« و يتصدق عنهما » پول برايشان صدقه بدهد، به گرسنهها غذا و به برهنهها لباس بدهد « يحِجُّ عنهُما » به جاى آنها حج بجا بياورد « و يصوم عنهُما » براى آنها روزه بگيرد، اين كارى كه شما مىكنيد، ثوابش را به پدر و مادرتان مىدهند و همان ثواب بلكه اضافهتر هم به شما مىدهند، چون خير كثير به شما مىدهد.
دستور امام صادق عليهالسلام به زكريا بن ابراهيم
زكريا بن ابراهيم(1) مىگويد: من مسيحى بودم، از آن مسيحيىهاى پولدار و متعصّب، مسلمان شدم، به مكه رفتم، خدمت امام صادق عليهالسلام رسيدم. فرمودند: زكريا بن ابراهيم! سؤالى اگر دارى بپرس، قيافهات نشان مىدهد كه سؤال دارى؟
عرض كردم: عزيز فاطمه! پدر و مادر و قوم و خويشهايم همه مسيحى هستند، فقط من يك نفر مسلمان شدهام، مادرم كور شده، با آنها هم زندگى مىكنم، نمىتوانم جاى ديگرى هم بروم، چون پدر و مادرم غير از من كسى را ندارند، در ظرف آنها غذا مىخورم، دوست دارند غذا كه درست مىكنند، من در آن ظرف دست ببرم، با ظرف آنها آب بخورم.
فرمودند: پدر و مادرت گوشت خوك مىخورند؟ عرض كردم: نه، فرمود: دست به خوك مىمالند؟ گفتم: نه، فرمود: حق ندارى از آن خانه بيرون بيايى، شما از پدر و
1 ـ شرح حال ايشان در كتاب شيطان و اهل تقوا، جلسه 24 آمده است.
مادرت جدا نشو، به مادرت هم نيكى كن، اگر به كوفه برگشتى، تمام كارهاى مادرت را خودت انجام بده؛ او را دستشويى و حمام ببر، لباسهايش را عوض كن، غذا در دهانش بگذار.
مسلمان شدن مادر زكريا بن ابراهيم
مىگويد: برگشتم، مادرم را ديگر خودم غذا مىدادم، لباسش را مىشستم. يك روز به من گفت: بچه! نكند مسلمان شده باشى؟ گفتم: راستش مادر، بله، مسلمان شدهام. اين كارهايى كه مىكنم، پسر پيغمبرم به من گفته است، مادرم گفت: او پسر پيغمبر نيست، خودش پيغمبر است. گفتم: نه مادر! او امام ششم ما است، خودش پيغمبر نيست.
گفت: نه مادر جان! اين حتما پيغمبر است، چون كارهايى كه تو در حق من مىكنى، سفارش همه انبيا است؛ مسيح، موسى، ابراهيم عليهمالسلام ، پس اين آقا هم بايد پيغمبر باشد.
گفتم: نه، امام است. گفت: مادر! من كه كور هستم، اما دين تو از دين من بهتر است. مرا هم به دين خودت هدايت كن.
حالا وقت اذان ظهر بود، گفتم: مادر! بگو: «اشهدُ أن لا اله الا الله» گفت، گفتم: به رسالت پيغمبر هم شهادت بده، گفت، گفتم: من بلند مىشوم كه نماز ظهر بخوانم، تو هم با من بخوان، گفت: باشد. نماز عصر و مغرب و عشاء، گفتم: مادر! اينها نماز بود.
گفت: عجب لذتى داشت! يك بار ديگر بلند شو مادر، يك «الله اكبر» و «بسم الله الرحمن الرحيم» بگو، جانم زنده شد.
نماز عشا را خواندم، او هم خواند، تا به «السلام عليكم و رحمة الله و بركاته»
رسيد، مادرم سر جانماز افتاد و مُرد.
يك دفعه يادم آمد كه در «منى» امام صادق عليهالسلام من را صدا زد، گفت: اگر مادرت مرد، خودت دفنش كن، چون خدا مادرت را قبول مىكند.
جنازهاش را گوشه اتاق گذاشتم، صبح به خانه شيعيان آمدم، گفتم: مادرم مرده است، گفتند: به كشيش بگو، گفتم: نه، مادرم مسلمان شده است. امام صادق عليهالسلام فرموده است: خودت كارهايش را انجام بده، من او را غسل دادم و كفن كردم، فقط بياييد و كمك كنيد كه او را ببريم و كنار شيعهها دفن كنيم.(1)
1 ـ الكافى: 2/160 - 161، حديث 11؛ «عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ كُنْتُ نَصْرَانِيّاً فَأَسْلَمْتُ وَ حَجَجْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليهالسلام فَقُلْتُ إِنِّي كُنْتُ عَلَى النَّصْرَانِيَّةِ وَ إِنِّي أَسْلَمْتُ فَقَالَ وَ أَيَّ شَيْءٍ رَأَيْتَ فِي الاْءِسْلاَمِ قُلْتُ قَوْلَ اللَّهِ ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَ لاَ الاْءِيمانُ وَ لكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ فَقَالَ لَقَدْ هَدَاكَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ اهْدِهِ ثَلاَثاً سَلْ عَمَّا شِئْتَ يَا بُنَيَّ فَقُلْتُ إِنَّ أَبِي وَ أُمِّي عَلَى النَّصْرَانِيَّةِ وَ أَهْلَ بَيْتِي وَ أُمِّي مَكْفُوفَةُ الْبَصَرِ فَأَكُونُ مَعَهُمْ وَ آكُلُ فِي آنِيَتِهِمْ فَقَالَ يَأْكُلُونَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ فَقُلْتُ لاَ وَ لاَ يَمَسُّونَهُ فَقَالَ لاَ بَأْسَ فَانْظُرْ أُمَّكَ فَبَرَّهَا فَإِذَا مَاتَتْ فَلاَ تَكِلْهَا إِلَى غَيْرِكَ كُنْ أَنْتَ الَّذِي تَقُومُ بِشَأْنِهَا وَ لاَ تُخْبِرَنَّ أَحَداً أَنَّكَ أَتَيْتَنِي حَتَّى تَأْتِيَنِي بِمِنًى إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَ فَأَتَيْتُهُ بِمِنًى وَ النَّاسُ حَوْلَهُ كَأَنَّهُ مُعَلِّمُ صِبْيَانٍ هَذَا يَسْأَلُهُ وَ هَذَا يَسْأَلُهُ فَلَمَّا قَدِمْتُ الْكُوفَةَ أَلْطَفْتُ لاِءُمِّي وَ كُنْتُ أُطْعِمُهَا وَ أَفْلِي ثَوْبَهَا وَ رَأْسَهَا وَ أَخْدُمُهَا فَقَالَتْ لِي يَا بُنَيَّ مَا كُنْتَ تَصْنَعُ بِي هَذَا وَ أَنْتَ عَلَى دِينِي فَمَا الَّذِي أَرَى مِنْكَ مُنْذُ هَاجَرْتَ فَدَخَلْتَ فِي الْحَنِيفِيَّةِ فَقُلْتُ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِ نَبِيِّنَا أَمَرَنِي بِهَذَا فَقَالَتْ هَذَا الرَّجُلُ هُوَ نَبِيٌّ فَقُلْتُ لاَ وَ لَكِنَّهُ ابْنُ نَبِيٍّ فَقَالَتْ يَا بُنَيَّ إِنَّ هَذَا نَبِيٌّ إِنَّ هَذِهِ وَصَايَا الاْءَنْبِيَاءِ فَقُلْتُ يَا أُمَّهْ إِنَّهُ لَيْسَ يَكُونُ بَعْدَ نَبِيِّنَا نَبِيٌّ وَ لَكِنَّهُ ابْنُهُ فَقَالَتْ يَا بُنَيَّ دِينُكَ خَيْرُ دِينٍ اعْرِضْهُ عَلَيَّ فَعَرَضْتُهُ عَلَيْهَا فَدَخَلَتْ فِي الاْءِسْلاَمِ وَ عَلَّمْتُهَا فَصَلَّتِ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ الآْخِرَةَ ثُمَّ عَرَضَ لَهَا عَارِضٌ فِي اللَّيْلِ فَقَالَتْ يَا بُنَيَّ أَعِدْ عَلَيَّ مَا عَلَّمْتَنِي فَأَعَدْتُهُ عَلَيْهَا فَأَقَرَّتْ بِهِ وَ مَاتَتْ فَلَمَّا أَصْبَحَتْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ غَسَّلُوهَا وَ كُنْتُ أَنَا الَّذِي صَلَّيْتُ عَلَيْهَا وَ نَزَلْتُ فِي قَبْرِهَا.»
رفتار خوش با پدر و مادر مخالف
جابر جُعفى(1) مىگويد: يك مردى به امام صادق عليهالسلام گفت: پدر و مادرم هر دو زنده، و از آن سنّىهاى متعصب هستند، با آنها چه كار كنم؟
فرمود: به شيعيان واقعى ما كه برمىخورى، چه كار مىكنى؟
گفت: يابن رسول الله! در عشق ورزى، حل مشكل آنها و دنبال كارشان دويدن، نهايت سعى خود را مىكنم.
فرمود: عين رفتارى كه با شيعه واقعى دارى، با پدر و مادرت داشته باش، كارى نداشته باش كه آنها سُنّى هستند.(2)
اهميت عمل به وصيت پدر و مادر
امام باقر عليهالسلام مىفرمايد:
يك نفر زمان زنده بودن پدر و مادر، خيلى با آنها مدارا مىكند، پدر و مادر مىميرند، وصيت پدر و مادرش را برمىدارد و مىبيند، نوشتهاند: ما مديون هستيم و نداشتيم كه بدهيم، پسر جان! تو قرض ما را ادا كن.
پسر مىگويد: مىخواستند خودشان ادا كنند، به من چه؟ براى آنها هم استغفار نمىكنم.
خداوند به ملائكه مىفرمايد: اين پسرى كه قرض پدر و مادرش را نمىدهد، از من هم طلب استغفار براى آن دو نمىكند، او را جزء افراد عاق والدين شده
1 ـ شرح حال ايشان در كتاب عرفان در سوره يوسف، جلسه 9 آمده است.
2 ـ الكافى: 2/162، حديث 14؛ «عَنْ جَابِرٍ قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً يَقُولُ لاِءَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليهالسلام إِنَّ لِي أَبَوَيْنِ مُخَالِفَيْنِ فَقَالَ بَرَّهُمَا كَمَا تَبَرُّ الْمُسْلِمِينَ مِمَّنْ يَتَوَلاَّنَا.»
بنويسيد. او بهشت برايش حرام است.
و يك فرزندى هم هست كه زمان زنده بودن پدر و مادر، پدر و مادر را خيلى اذيت كرده است، آنها هم او را عاق كردند. اما پدر و مادرش كه مىميرند، مىرود قرض آنها را مىدهد، قرآن مىخواند، براى آنها استغفار مىكند.
خدا مىفرمايد: ملائكه! اين فرزند را از اهل بهشت بنويسيد، چون اين باعث شد كه پدر و مادرش در برزخ شاد شوند.(1)
نورانيت چهره نيكى كننده به پدر و مادر
شيخ صدوق در امالى نقل مىكند: امام صادق عليهالسلام مىفرمايد:
«موسى بن عمران عليهالسلام داشت مناجات مىكرد، پرده كنار رفت، زير سايه عرش، يك چهره زيبايى را ديد.
« فقال: يا رب من هذا الذى قد أظلهُ عرشُك »
اين كيست كه زير سايه عرش تو است؟ خطاب رسيد: اين خيلى به پدر و مادرش نيكى كرده و پرونده تا آخر عمرش، از دو به هم زنى پاك بوده است.»(2)
امام صادق عليهالسلام مىفرمايد: «دوست داريد خدا مُردنتان را به شما سخت نگيرد؟ به قوم و خويشهاى خود سر بزنيد، به پدر و مادر خود نيكى كنيد، اگر اين كار را
1 ـ الكافى: 2/163، حديث 21؛ «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليهالسلام قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ لَيَكُونُ بَارّاً بِوَالِدَيْهِ فِي حَيَاتِهِمَا ثُمَّ يَمُوتَانِ فَلاَ يَقْضِي عَنْهُمَا دُيُونَهُمَا وَ لاَ يَسْتَغْفِرُ لَهُمَا فَيَكْتُبُهُ اللَّهُ عَاقّاً وَ إِنَّهُ لَيَكُونُ عَاقّاً لَهُمَا فِي حَيَاتِهِمَا غَيْرَ بَارٍّ بِهِمَا فَإِذَا مَاتَا قَضَى دَيْنَهُمَا وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمَا فَيَكْتُبُهُ اللَّهُ بَارّاً.»
2 ـ الأمالى، شيخ صدوق: 180، حديث 2؛ «بَيْنَا مُوسَى بْنُ عِمْرانَ عليهالسلام يُناجِىَ رَبَّهُ إذْ رَأَىَ رَجُلاً تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِ اللّهِ فَقَالَ يا رَبِّ مَنْ هذا الَّذى قَدْ أَظَلَّهُ عَرْشُكَ فَقالَ هذَا كانَ بارّاً بِوالِدَيْهِ وَ لَمْ يَمشِ بِالنَّمِيمَةِ.»
بكنيد، خدا به ملك الموت مىفرمايد: براى او مرگ را سخت نگير. خدا مىفرمايد: اين بنده من تا زنده است، به خاطر نيكى به پدر و مادر بايد روى ندارى و فقر را نبيند.»(1)