رحمت حق‏

منابع مقاله:

کتاب : جلوه‏هاى رحمت الهى     

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

رحمت و مهر حق به همه موجودات و به ويژه انسان، حقيقتى است كه چون روز روشن و خورشيد تابناك در برابر ديد هر عاقل منصفى است و به نظر نمى‏رسد كه نيازى به توضيح و تفصيل و شرح و بيان داشته باشد.

ولى از آنجا كه گاهى ديو غفلت به انسان حمله مى‏كند و چشم او را از تماشاى حقايق فرو مى‏بندد و بيمارى خطرناك نسيان از حقايق را بر انسان چيره مى‏سازد، تذكر واقعياتى كه در زندگى آدمى نقش مثبت دارد خالى از فايده و سود عظيم نيست.

رحمت و مهر حق هم از جمله حقايقى است كه ممكن است در معرض غفلت و فراموشى قرار گيرد و از اين ناحيه ضربه غير قابل جبرانى به انسان وارد گردد، به همين خاطر تذكر اين حقيقت چه با زبان از باب‏ تَواصَوْا بِالْحَقِ‏ و چه با قلم امرى لازم و ضرورى به نظر مى‏رسد، باشد كه با شنيدن رحمت و مهر و حق و جلوه‏هاى تابناكش و با مطالعه اين واقعيت جاويد و سرمد، كه در رگ و پى همه عناصر موجودات چون چشمه آب شيرين جارى است، بيدارى به انسان دست دهد و از پى اين بيدارى به شهر بينايى برسد و با رسيدن به شهر بينايى به تماشاى زيباترين مناظر معنوى و مظاهر ملكوتى كه همانا جلوه‏هاى رحمت او در افق وجود و حيات موجودات است موفق گردد و علاوه بر علاج بيمارى‏ غفلت و مرض نسيان در ميدان تأمين سعادت دنيا و آخرت قرار گيرد.

از معارف الهيه استفاده مى‏شود كه شروع آفرينش بر پايه رحمت بوده، تا جايى كه مى‏گويند مجموعه هستى و همه مخلوقات ظهور رحمت حق‏اند و تداوم حياتشان- چه در مرحله مادى و چه در ميدان هدايت و معنويت- به رحمت حضرت اوست.

آسمان‏ها و زمين و آنچه در آنهاست جلوه رحمت حق است و كتاب‏هاى آسمانى و نبوت پيامبران و امامت امامان، مظاهر رحمت حضرت ارحم الراحمين است.

او بنابر آيات و روايات به دشمنان و مخالفان نيز براى زمينه‏سازى نجاتشان چشم محبت دارد و دوست دارد آنان هم چون ديگر بندگان به راه مستقيم آيند و به عبادت و اطاعت گردن نهند و به توبه واقعى موفق آيند.

محبت و مهر او در اين زمينه تا جايى است كه نقل شده:

«أوَّلْ ما خَلَقَ اللَّه القَلَم، أوَّل ما كَتَب القَلَم أنا التَّوّابُ أتُوبُ على‏ مَنْ تابَ» «1».

توّابى او- كه به معناى قبول كردن توبه اهل توبه است- عين رحمت و مهر او به تائبين است و اين گنهكارانند كه بايد فرصت عظيم توبه را- كه از مظاهر رحمت و مهر حضرت محبوب است- غنيمت بشمارند و خود را در معرض اين نسيم ويژه ملكوتيّه قرار دهند.

رحمت و مهر حضرت او، بنا بر اعتقاد اهل دل و متخصصان علوم اسلامى و معارف الهيه داراى جلوه عام و جلوه خاص است، كه از جلوه‏ عامش تعبير به رحمت رحمانيه و از جلوه خاصش تعبير به رحمت رحيميه مى‏شود، توضيح رحمت عام و رحمت خاص نياز به كتابى به پهناى آفرينش و همه صفحات هستى دارد و در اين دفتر مختصر از باب:

مسائلى از جلوه رحمت عام و جلوه رحمت خاص به رشته تحرير آمده تا براى خوانندگان عزيز نشان اندكى از درياى بى‏پايان مهر و رحمت حق باشد، شايد از اين رهگذر دست دوستى به حضرت حق دهند و از شيطان و حزبش كه دشمنان سرسخت انسان‏اند دست بردارند و به راه مستقيم كه همان راه پيامبران و صديقان و صالحان و شهيدان است درآيند و عمر به ايمان و اخلاق و عمل صالح سپرى نمايند.

رحمت عام الهى‏

رحمت عام اقتضا دارد كه انواع نعمت‏هاى مادى و رزق و روزى ظاهرى را بر پهن دشت زمين قرار دهد و هر كسى را با هر مسلك و موقعيتى بر سر اين سفره عام بار دهد و او را در بهره‏ورى و سود جويى از آن برابر نياز و حقى كه دارد آزادى دهد ولى استفاده كردن از اين سفره در صورتيكه مقدمه‏اى براى بندگى و عبادت و خدمت به خلق نباشد هيچ ارزش و اعتبارى به انسان نمى‏دهد.

قصر و كاخ، منزل و مسكن، پوشاك ابريشمى و حرير، لباس‏هاى گران و رنگارنگ، سفره‏هاى پر از غذاهاى لذيذ، مركب‏هاى كم نظير، فرش‏هاى زربافت، باغستان و گلستان، كارگاه و كارخانه و... در صورتى كه فقط براى تأمين نياز بدن و شهوت به كار گرفته شود، مفت و مجانى‏اش گران و كم و زيادش يكسان و وسعت و تنگى‏اش برابر و ابداً ملاك ارزش و اعتبار نيست.

ارزش واقعيت ها

تيمور گوركانى در اوج قدرت و عظمت و پادشاهى و سلطنتش با لُنگى كه به كمر بسته بود و در آن زمان دويست دينار طلا ارزش داشت وارد حمام شد، از پيرمردى كه در حمام مشغول شست و شوى خود بود پرسيد: پدر جان قيمت و ارزش مرا مى‏دانى؟ پيرمرد با كمال شجاعت پاسخ داد: آرى؛ امير تيمور گفت: ارزشم را بگو؛ پيرمرد گفت:

دويست دينار؛ تيمور گفت: پيرمرد! فقط لنگ من دويست دينار ارزش دارد؛ گفت: قربان ارزش شما را با لنگى كه به كمر بسته‏ايد حساب كردم!!

آرى؛ اگر انسان از ويژگى‏هاى انسانى تهى باشد و از صفات عالى اخلاقى بهره‏اى نداشته باشد و محروم از ايمان و عمل صالح زندگى كند و به خلق خدا سودى نرساند با دارا بودن همه عناصر مادى و رزق و روزى ظاهرى تهيدست و فقير و بدبخت است و ارزش و اعتبارى براى او نخواهد بود.

سفره عام سفره‏اى نيست كه كسى را از آن محروم كنند و در عطا كردنش نسبت به آن دريغ ورزند، اين سفره‏اى است كه كافر و مؤمن، مشرك و مسلمان، مخلص و منافق مى‏توانند از آن بهره‏مند شوند، براى بنده كمال و ارزشى نيست كه سر سفره عام پروردگار باشد چرا كه خداوند از روى فضل خود همه را بر سر اين سفره دعوت كرده، بار عام داده است.

كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً «3».

هر يك از دو گروه دنيا طلب و آخرت خواه را در اين دنيا از عطاى پروردگارت يارى دهيم وعطاى پروردگارت در اين دنيا از كسى ممنوع شدنى نيست.

گستره رحمت عام‏

عطاى مادى و رزق ظاهرى حق نه فقط به انسان‏هاى صالح و غير صالح مى‏رسد، بلكه همه جنبندگان از آن نصيب و بهره دارند.

وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها.. «5».

و هيچ جنبده‏اى در زمين نيست مگر اينكه روزىِ او برخداست.

گستره رحمت الهيه و مهر ربانيه، به گونه‏اى است كه همه مخلوقات و موجودات در گستردگى و سعه آن قرار دارند و از همين باب است كه هيچ مخلوقى را بى‏نصيب از راه رشد و تكامل مخصوص به خود رها نكرده است و در اين زمينه به انسان عنايت ويژه شده است.

ميلياردها چرخ در جهان هستى با نظم و حسابى دقيق مى‏چرخد و انواع نعمت‏ها را سر سفره انسان مى‏گذارد تا زمينه رشد و تعالى و تكامل انسان در پرتو عمل به خواسته‏هاى حق فراهم آيد.

اينكه انسان را رها نكرده و به خود وا نگذاشته است نشان از مهر گسترده و رحمت واسعه او به اين موجود دارد.

در قرآن هشدار مى‏دهد كه ما شما را به بازيگرى نيافريده‏ايم و علاوه بر اين دنيا كه براى شما خانه تكليف و مسؤوليت است آخرتى هم قرار داده‏ايم تا نيكان به پاداش نيكى و عاصيان به عذاب عصيانشان برسند.

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ‏ «6».

آيا پنداشته‏ايد كه شما را بيهوده و عبث آفريديم و اينكه به سوى ما بازگردانده نمى‏شويد؟

بى‏ترديد خداى عالِم و دانا و حكيم و توانا هيچ موجودى را بى‏هدف نيافريده، به ويژه انسان را- كه از او به عنوان گل سرسبد آفرينش تعبير مى‏شود- از مشتى خاك آفريده و از روح خود در او دميده تا اين ظرف ذاتاً پاك، به دانش و دانايى و عبادت و بندگى‏ «7» و احسن عمل‏ «8» و نهايتاً به رحمت رحيميه حق در دنيا و آخرت برسد.

حال اگر كسى محروم از دانش و عبادت و احسن عمل و در نتيجه محروم از رحمت حق شود و به خاك تيره‏بختى و سيه‏روزى بنشيند، بلاى عظيم محروميت را خود براى خود فراهم آورده و زمينه شقاوت ابدى را به دست خود بر ضد خود مهيا نموده است.

بحثى پيرامون رحمت‏

چون دو اسم شريف رحمن و رحيم از اسماى محيطه است كه تمام دار تحقق در ظل اين دو اسم شريف به اصل وجود و كمال آن رسيده و مى‏رسند و رحمت رحمانيه و رحيميه شامل جميع دار وجود است، حتى رحمت رحيميّه كه جميع هدايت هاديان طريق توحيد از جلوه آن مى‏باشد شامل همه هست، جز آنكه افرادى كه از فطرت استقامت خارج شده‏اند به سوء اختيار خود و به خواست خود، خود را از آن محروم نمودند، نه اينكه اين رحمت شامل حال آنان نيست حتى در عالم آخرت كه روز دروى كِشته‏هاى زشت و زيباست، آنانكه كِشته‏هاى زشت دارند خود قاصرند كه از رحمت رحيميه استفاده نمايند «9».

رحمت الهى به موسى و فرعون‏

افسوس كه ما از قرآن تعليم نمى‏گيريم و به اين كتاب الهى نظر تدبّر و تعلّم نداريم و استفاده ما از اين ذكر حكيم كم و ناچيز است، اكنون تفكر در آيه شريفه ذيل راه‏هايى از معرفت و درهايى از اميد و رجا را به قلب انسان مفتوح كند.

اذْهَبا إِلى‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‏* فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى‏ «10».

هر دو به سوى فرعون برويد؛ زيرا او در برابر خدا سركشى كرده است.

* پس با او سخنى نرم سخن گوييد، اميد است كه هوشيار شود و آيين حق را بپذيرد يا بترسد و از سركشى باز ايستد.

طغيان فرعون به جايى رسيد كه گفت:

... أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى‏ «11».

... من پروردگار بزرگ‏تر شما هستم.

و علوّ و فسادش بر پايه‏اى قرار گرفت كه درباره او نازل شده:

... يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ... «21».

... پسرانشان را سر مى‏بريد و زنانشان را براى بيگارى گرفتن زنده مى‏گذاشت...

و به مجرّد خوابى كه ديد و كَهَنه و سَحَره به او خبر دادند كه موسى بن عمران عليه السلام طلوع خواهد كرد، زن‏ها را از مردها جدا كرد و بچه‏هاى بى‏گناه را ذبح نمود و آن همه فساد مرتكب شد!!

خداى رحمان به رحمت رحيميه خود در جميع زمين نظر كرد و متواضع‏ترين و كامل‏ترين نوع بشر يعنى نبى عظيم الشأن و رسول عالى مقام مكرّمى مانند موسى بن عمران على نبيّنا و آله و عليه السلام را انتخاب فرمود و او را با دست تربيت خود تعليم و تربيت نمود چنانكه مى‏فرمايد:

وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوى‏ آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ‏ «31».

چون به توانايى جسمى و عقلى خود رسيد و رشد و كمال يافت، به او حكمت و دانش داديم؛ و اينگونه نيكوكاران را پاداش مى‏دهيم.

و پشت او را به برادر بزرگوارى چون هارون قوى فرمود و هر دو بزرگوار را كه از گل‏هاى سرسبد عالم انسانيت بودند انتخاب فرمود، چنانكه در قرآن مى‏فرمايد:

وَ أَنَا اخْتَرْتُكَ... «14».

و من تو را به پيامبرى برگزيدم...

و مى‏فرمايد:

... وَ لِتُصْنَعَ عَلى‏ عَيْنِي‏ «15».

با مراقبت كامل من پرورش يابى و ساخته شوى.

و مى‏فرمايد:

وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي* اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوكَ بِآياتِي وَ لا تَنِيا فِي ذِكْرِي‏ «16».

و تو را براى اجراى اهداف خود ساختم و انتخاب كردم.* تو و برادرت با معجزات من براى هدايت گمراهان برويد و درباره ذكر من كه ابلاغ وحى است سستى نورزيد.

و ديگر آيات شريفه كه در اين موضوع وارد شده است و از حوصله بيان خارج است و قلب عارف را خصوصاً از اين دو كلمه شريفه‏ وَ لِتُصْنَعَ عَلى‏ عَيْنِي‏، وَ اصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي‏ نصيبى است كه گفتنى نيست!

تو نيز اگر چشم دل باز كنى يك نغمه روحانى لطيفى مى‏شنوى كه‏ جميع مسامع قلبت و سراسر وجودت از سرّ توحيد پر مى‏شود.

و بالجمله با همه تشريفات خداى تعالى اين همه را تهيه ديد و موساى كليم را به ورزش‏هاى روحانى ورزيده فرمود چنانكه مى‏فرمايد:

... وَ فَتَنَّاكَ فُتُوناً... «17».

... و چنانكه بايد امتحانت نموديم...

و سال‏ها او را در خدمت شعيب پيامبر- مرد راه هدايت و ورزيده عالم انسانيت- فرستاد، چنانكه مى‏فرمايد:

... فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى‏ قَدَرٍ يا مُوسى‏ «18».

... پس ساليانى در ميان اهل مدين ماندى، سپس اى موسى! بر اساس تقدير الهى براى انتخاب شدن به مقام پيامبرى اينجا آمدى.

و پس از آن براى اختيار و افتتان بالاترى، او را در بيابان در طريق شام فرستاد و او راه را گم كرد و باران بر او فرو ريخت و تاريكى را بر او چيره فرمود و درد زايمان را بر همسرش عارض كرد و چون جميع درهاى طبيعت به روى او بسته شد و قلب شريفش از كثرات منفجر گشت و به جبّلت فطرت صافيه به حق منقطع شد و سفر روحانى الهى در اين بيابان ظلمانى بى‏پايان به آخر رسيد، از سوى كوه طور آتشى ديد.

... آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً... فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ‏ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسى‏ إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ‏ «19».

... از جانب طور آتشى ديد،...* چون نزد آن آمد، از جانب راست آن وادى در آن جايگاه مبارك از آن درخت ندا رسيد كه: اى موسى! يقيناً منم خدا پروردگار جهانيان.

پس از اين همه امتحانات و تربيت‏هاى روحانى براى چه هدفى خداى تعالى او را آماده كرد و پرورش داد؟ براى دعوت و هدايت و ارشاد و نجات دادن يك طاغى ياغى كه كوس‏ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى‏ «20» مى‏كوفت و آن همه در زمين فساد مى‏كرد!!

پی نوشت ها:

 ______________________________

(1)- أقوال الأئمه: 5/ 232.

(2)- مولوى، مثنوى معنوى.

(3)- اسراء (17): 20.

(4)- سعدى، گلستان.

(5)- هود (11): 6.

(6)- مؤمنون (23): 115.

(7)- «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» ذاريات (51): 56.

(8)- «الَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ» ملك (67): 2.

(9)- آداب الصلاة: 236، با اندكى ويرايش.

(10)- طه (20): 43- 44.

(11)- نازعات (79): 24.

(21)- قصص (28): 4.

(31)- قصص (28): 14.

(14)- طه (20): 13.

(15)- طه (20): 39.

(16)- طه (20): 41- 42.

(17)- طه (20): 40.

(18)- طه (20): 40.

(19)- قصص (28): 29- 30.

(20)- نازعات (79): 24.