تواضع و آثار آن - جلسه پانزدهم - (متن کامل + عناوین)

فضايل و رذايل اخلاقى‏

تهران، مسجد حضرت امير عليه السلام‏ رمضان 1384

الحمدلله رب العالمين و صلّى الله على جميع الانبياء والمرسلين‏ و صلّ على محمد و آله الطاهرين.

معناى كبر

كلمه كبر و مشتقات آن، مانند «يَسْتَكْبِرُونَ»*، «و اسْتَكْبَرَ» در قرآن كريم به مناسبت‏هاى مختلف ذكر شده است. اگر بخواهيم يك معناى روشن و واضحى را از كبر به دست بياوريم، بايد به آيات و روايات رجوع كنيم، كبر؛ يعنى يك نوع سنگينى شديد در باطن انسان كه نمى‏گذارد حق با همه شئون خود در وجود انسان، آشكار شود. وقتى كه حق به طرف انسان مى‏آيد، با داشتن حجاب و مانع، از انسان روى بر مى‏گرداند و زلف حق، به زلف انسان گره نمى‏خورد؛ يعنى حق جايى براى خودش در وجود انسان پيدا نمى‏كند.

ضدّ كلمه كبر و مشتقات آن در معارف الهى و در روايات، به عنوان تواضع ياد شده است كه با دقت در معناى كبر، معناى تواضع روشن مى‏شود.

 

معناى تواضع‏

تواضع؛ يعنى يك حالت بسيار آسان در وجود انسان كه حق با همه شئون خود، به انسان رو مى‏كند، حق مى‏بيند كه در وجود انسان مى‏تواند قرار بگيرد و طلوع كند. به تعبير قرآن مجيد، مرحله نهايى تواضع، «خشوع» است كه در سوره مباركه‏

بقره آمده است،

«وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ» «1»

از روزه و نماز كمك بگيريد،

«وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ»

كسانى كه در وجود خود سنگينى كنند، كبر دارند، پذيرفتن روزه و نماز، براى آنها بسيار سنگين است، بنابراين بين آنها و روزه و نماز آشتى برقرار نمى‏شود. «إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ» ولى كسانى كه از نرمى و تواضع بالايى برخوردار هستند، با نماز و روزه يك آشتى دائمى و رابطه هميشگى برقرار مى‏كنند. ممكن است كه اين دو حالت، از هنگامى كه انسان به دنيا مى‏آيد، مايه‏اش در وجود انسان وجود داشته باشد، بر پدران و مادران، معلمان و اساتيد داشگاه و كسانى كه عهده دار تربيت مردم و جامعه هستند، سنگينى را از روح انسان‏ها علاج كنند، و آسانى، سبكى و راحت بودن در مقابل ارزش‏ها را در روح انسان تقويت كنند، كه وقتى بچه به تكليف رسيد، قبول تكاليف الهيه براى او سنگين نباشد، يا وقتى وارد جامعه شد، قبول ارزش‏ها و عمل به قوانين براى او سنگين نباشد؛ زيرا قبول نكردن ارزش‏ها و تكاليف بنا به آيات قرآن كريم و روايات، دليل بر بيمارى باطنى و روگردانان از حقّ و ارزش‏ها است.

 

تواضع؛ مقدمه رسيدن به نبوت‏

ممكن است به همين خاطر باشد كه پروردگار مهربان عالم، همه انبياى خود را قبل از رسيدن به نبوت، به چنين فضايى هدايت كرده است. حضرت موسى بن عمران عليه السلام مى‏خواهد روزى كليم الله و اولوا العزم شود، لذا زمينه را به گونه‏اى فراهم مى‏كند كه او را از دربار و ميان مردم متكبّر و فرعون صفت مصر جدا نمايد

______________________________
(1)- بقره (2): 45؛ «از صبر و نماز [براى حل مشكلات خود و پاك ماندن از آلودگى‏ها و رسيدن به رحمت حق‏] كمك بخواهيد و بى‏ترديد اين كار جز بر كسانى كه در برابر حق قلبى فروتن دارند دشوار و گران است.»

و به مدين مى‏فرستد. ده سال چوپان گله مى‏شود و با حيوانات سر و كار پيدا مى‏كند، حيواناتى كه در بيابان فرار مى‏كنند، حضرت موسى عليه السلام به دنبال حيوان فرارى مى‏رود و بعد گوسفند فرارى را در آغوش مى‏گيرد و نوازش مى‏كند.

خدا پيامبران را در برابر برنامه‏هاى رشد دهنده فروتنى قرار مى‏داد، تا با قبول همه ارزش‏هاى الهى، پيغمبر شوند و در ميان مردم دين را به گونه‏اى ابلاغ نمايند كه مردم دين را در عمل و اخلاق انبيا بيابند.

 

اخلاق و تواضع پيامبر صلى الله عليه و آله‏

پيغمبر عظيم الشأن اسلام صلى الله عليه و آله هم مدتى گوسفند چران بودند، دايه‏اى كه براى او انتخاب كردند، گوسفند دار و روستايى بود؛ يعنى پيغمبر صلى الله عليه و آله را به ده فرستاد، تا در ميان مردمى كه هيچ تكبّر و استكبارى نداشتند، زندگى كند و بعد هم او را به طرف گوسفند چرانى كشانيد و حالات عجيبى را براى او ايجاد كرد، كه در مسأله اخلاق، خداوند در قرآن مجيد اين آيه را نازل كرد:

«إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظِيمٍ» «1»

حرف «على» در ادبيات عرب به معنى استعلاء آمده است. معنى استعلاء يعنى چه؟ معمولًا اين گونه ترجمه كرده‏اند كه تو بر اخلاق بزرگى قرار دارى، اما با توجه به معناى استعلاء كه در حرف «على» در ادبيات عرب لحاظ شده است، معناى آن اين مى‏شود كه تو بر بلنداى خلق عظيمى قرار دارى؛ يعنى بالاتر از اين اخلاق وجود ندارد. كسى به دنيا نخواهد آمد كه فروتنى او از تو بيشتر باشد. تو در قله فروتنى، مهرورزى، گذشت، عفو و ارزش‏هاى اخلاقى قرار دارى.

«إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظِيمٍ»

خداوند در قرآن مى‏فرمايد:

______________________________
(1)- قلم (68): 4؛ «و يقيناً تو بر بلنداى سجاياى اخلاقى عظيمى قرار دارى.»

«الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ* وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ* أُولئِكَ عَلى‏ هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» «1»

اين انسان‏ها بر بلنداى هدايت هستند، تمام قله‏هاى ايمان و هدايت را فتح كرده‏اند.

 

عدم پذيرش حق در متكبرين‏

هنگامى كه مسأله تواضع را در آيات قرآن بررسى مى‏كنيد، مى‏بينيد كه از چنان ارزشى در پيشگاه خدا برخوردار است كه پروردگار عالم حداقل سه بار، در سورهاى شعرا، إسرا و لقمان به مسأله تواضع اشاره كرده است و بهاى عجيبى به تواضع داده است، و خداوند رابطه خود را با هر متكبّرى قطع كرده است. اين موضوع بسيار مهم است. پروردگار با كلمه «كلّ» اين مسأله را بيان مى‏كند؛ يعنى بعضى انسان‏ها وقتى حق به آنها ارائه مى‏شود، برگردانده مى‏شود، چون به مانع برخورد مى‏كند، حق از جانب خدا مى‏آيد و به متكبّر هم مى‏رسد اما مانند اين است كه نور به تخته سنگ اصابت مى‏كند و بر مى‏گردد و الّا اگر نور به پارچه نازك و شيشه برسد، از آنها عبور مى‏كند، اما اگر به كوه برسد، بر مى‏گردد، حق به تمام متكبران ابلاغ مى‏شود؛ چون به مانع برخورد مى‏كند، دوباره برمى‏گردد، بايد حقّ به حالت قبول در درون قرار بگيرد، اما در درون متكبر قرار نمى‏گيرد.

«فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ* فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ* إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى‏ أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ» «2»

وقتى كه ابليس، به سجده امر شد، امر الهى برگشت، زيرا درون او قابليت قرار گرفتن را نداشت.

______________________________
(1)- بقره (2): 3- 5؛ «آنان كه به غيب ايمان دارند و نماز را بر پا مى‏دارند و از آنچه به آنان روزى داده‏ايم، انفاق مى‏كنند* و آنان كه به آنچه به سوى تو و به آنچه پيش از تو نازل شده، مؤمن هستند و به آخرت يقين دارند* آنانند كه از سوى پروردگارشان بر [راهِ‏] هدايت‏اند و آنانند كه رستگارند.»

(2)- حجر (15): 29- 31؛ «پس چون او را درست و نيكو گردانم و از روح خود در او بدمم، براى او سجده كنان بيفتيد* پس همه فرشتگان بدون استثناء سجده كردند* مگر ابليس كه از اينكه با سجده‏كنان باشد، امتناع كرد.»

مسأله تواضع بسيار عظيم است، مسئوليت‏هاى پدر و مادر، اساتيد اجتماعى، آموزش و پرورش و اساتيد حوزه‏هاى علميه در اين زمينه بسيار سنگين است.

و بايد از همان ابتداى كودكى و نوجوانى، اين بيمارى روحى را در مردم علاج نمايند و تواضع را در آنها تقويت كنند كه به صورت يك شجره طيّبه در بيايد، روايتى از وجود مبارك امام صادق عليه السلام نقل شده است، در ميان روايات هيچ روايتى در نشان دادن تواضع به اين زيبايى نداريم، البته بدانيد كه روايات تواضع آن قدر زياد است كه دانشمندان ما، مخصوصاً وجود مبارك علامه مجلسى‏ «1» رضوان الله تعالى عليه كه چهارصد سال است كه تفاسير قرآن، مرجعيت، و مجالس شيعه مديون اين انسان والا و بزرگ است.

ايشان باب مستقلى به نام «باب التواضع» در بحار الأنوار دارند، به قدرى مهم است كه مانند باب طهارت، صلاة، صوم، توحيد و نبوت، باب مستقلى آورده است. روايت بسيار عالى است.

 

اهانت پروفسور انگليسى به علامه مجلسى‏

مطلبى را درباره مرحوم مجلسى براى شما مطرح مى‏كنم. ايشان اولين مرتبه‏اى بود كه از طرف يك پرفسور انگليسى به نام برون، مورد هجوم و اهانت قرار گرفتند.

منبر، تفسير، فهم روايات مشكل و همه شيعيان، مديون علامه مجلسى هستند.

«برون» مى‏خواست علامه مجلسى را تخريب نمايد، تفسير، منبر، محراب و شيعه را از بين ببرد، بعضى از روشنفكران ايرانى، به تبع از پروفسور انگليسى حملات خود را عليه علامه مجلسى شروع كردند. كتاب‏هاى علامه مجلسى را مسخره مى‏كردند. اما پروردگار در قرآن مى‏فرمايد:

«إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا» «2»

______________________________
(1)- ملا محمدباقر، فرزند ملا محمدتقى مجلسى از اجله علماى شيعه عهد صفويه است كه به سال 1037 هجرى قمرى (يكسال قبل از مرگ شاه عباس كبير) متولد و در روز بيست و هفت رمضان سال 1110 و يا 1111 هجرى قمرى وفات يافته است و در جامع عتيق اصفهان مدفون است.

تعداد تأليفات وى از شصت مجلد متجاوز است و بحار الأنوار فى اخبار الائمة الاطهار از همه معروفتر است. اين كتاب به زبان عربى نوشته شده 110 جلد مى‏باشد.

عين الحيات (مشتمل بر مواعظ راجع به ترك دنيا)، مشكوة الانوار، حلية المتقين (در اخلاق و اعمال)، حيوة القلوب، تحفة الزائر، جلاء العيون، مقياس المصابيح در تعقيبات نمازهاى يوميه، ربيع الاسابيع، زاد المعاد، حق اليقين را به زبان فارسى تحرير كرد و به علاوه رسالات كوچك بسيار از او باقى است. فرهنگ فارسى (دكتر محمد معين): 6/ 1904.

(2)- حج (22): 38؛ «مسلماً خدا از مؤمنان دفاع مى‏كند.»

من مدافع انسان‏هاى با ايمان هستم، هنوز كتاب‏هاى علامه مجلسى در ميان كتب علوم اسلامى مشهور و معروف مى‏باشد.

فرزند مرحوم حاج شيخ عباس قمى، صاحب «مفاتيح الجنان» حكايتى از پدر خود نقل مى‏كند. ما طلبه‏ها شيخ عباس را به مفاتيح نمى‏شناسيم، مرحوم محدث قمى صاحب كتاب‏هاى بسيار با عظمت «سفينة البحار»، «فوائد الرضوية»، «الكنى و الالقاب»، «تحفة الاحباب» و «منازل الاخرة» مى‏باشد، ما ايشان را به عنوان يك حديث شناس مى‏شناسيم، شايد نوشتن مفاتيح، براى شيخ عباس قمى بيشتر از چهار ماه طول نكشيده باشد، ولى نوشتن «سفينة البحار» بيست سال طول كشيد.

فرزند ايشان يكى از منبرى‏هاى خوب تهران بود، بنده با ايشان بيش از ده سال همسايه بودم، مطالب بسيارى را از ايشان شنيدم، از جمله مى‏فرمودند: به خاطر اينكه پسر شيخ عباس قمى بودم، از جوانى منبرى شدم. كم و بيش معارف اسلامى و روايات را مى‏شناختم. به تبع پدرم نيز مورد احترام بودم. «1» بعضى انسان‏ها شخصيت ندارند، شخصيت آنها تبعى است، اگر آن منبع قطع شود، ديگر ارزشى ندارد. از اين نوع شخصيت‏هاى تبعى در همه دنيا وجود دارد.

بسيارى از ظلم‏هايى كه بر ملت‏ها و كشورها مى‏شود، به علت همين شخصيت‏هاى تبعى است، به سبب اين شخصيت تبعى متكبّر شده و مرتكب هر فعلى مى‏شوند.

از ترس پشتيبان آن فرد، كسى جرأت مخالفت ندارد. مى‏ترسند كه مبادا اين شخصيت تبعى، آنها را از كار بركنار كند. بعضى‏ها نيز حاضر مى‏باشند دين خود را به اين شخصيت‏هاى تبعى بفروشند و آخرت خود را بر باد بدهند. بسيارى از آنها روز قيامت آمرزيده نمى‏شوند.

ايشان فرمودند: پدرم بيست سال در مشهد زندگى مى‏كرد، مريدان وى به خاطر علاقه به پدرم و اينكه مى‏دانستند من هم باسواد هستم، در مشهد مرا ده شب به منبر دعوت كردند. شيخ عباس فرمودند: روزى آمدم خدمت آيت الله العظمى‏

______________________________
(1)- قمى، حاج شيخ عباس بن محمدرضا بن ابى القاسم از افاضل علماى عصر حاضر ما كه عالم فاضل كامل محدث متتبع ماهر بوده و همانا مراد اين نگارنده نيز از جمله فاضل محدث معاصر در اين كتاب عبارت از آن جناب است و شرح حال اجمالى او آنكه در بدايت حال در مولد خود قم به تحصيلات مقتضيه پرداخته تا در سال 1316 هجرت به نجف اشرف عازم و ملازم خدمت حاج ميرزا حسين نورى بوده و استفاده‏هاى بسيارى نموده و در عين حال مساعدت‏هاى بسيارى در بعضى از تأليفات استاد معظم خود بكار برده و در روايت مؤلفات اماميه كه در فقه و اصول و تفسير و كلام و حديث و غير آنها دارند تحصيل اجازه كرده كه همه آن‏ها را با طرقى كه در آخر مستدرك الوسائل نگارش يافته از مؤلفين آنها روايت نمايد و در سال 1320 هجرت بعد از وفات استاد معظم خود به موطن اصلى خود قم مراجعت و در خلال اين احوال سه مرتبه به زيارت بيت اللّه الحرام مشرف و عاقبت در موطن خود قم مقيم و تمامى اوقات او در تأليف و انجام وظايف دينيه مصروف بوده و از تأليفات او است:

1- الانوار البهية فى تواريخ الحجج الالهية 2- الباقيات الصالحات فى الادعية و الصلوات المستحبات 3- بيت الاحزان فى مصائب سيدة النسوان 4- تحفة الاحباب 5- التحفة الطوسية 6- الحكمة البالغة در شرح صد كلمه از كلمات حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام 7- الدرة اليتيمة فى تتمات الدرة الثمنية كه شرح نصاب الصبيان معروف و تتمه شرح فاضل يزدى است 8- الدر النظيم فى لغات القرآن العظيم 9- سفينة البحار و مدينة الحكم و الاثار كه به منزله فهرست و ملخص مجلدات بحار الانوار است 10- شرح وجيزه شيخ بهائى 11- علم اليقين كه ملخص حق اليقين مجلسى است 12- غاية المرام فى مختصر دار السلام 13- الفصول العلية فى المناقب المرتضوية 14- الفوائد الرجبية فى ما يتعلق بالشهور العربية كه مشتمل بر وقايع ايام و مقدارى از اعمال شهور است 15- الفوائد الرضوية فى احوال العلماء الامامية 16- فيض العلام فى وقايع الشهور و عمل الايام 17- فيض القدير فى ما يتعلق بحديث الغدير 18- قرة الباصرة فى تاريخ الحجج الطاهرة 19- كحل البصر فى سيرة سيد البشر 20- الكنى و الالقاب 21- مختصر الشمائل 22- مفاتيح الجنان 23- مقامات عليه كه مختصر معراج السعادة است 24- منازل الاخرة 25- منتهى الامال فى مصائب النبى و الال 26- نفثة المصدور 27- نفس المهموم 28- نقد الرسائل 29- هدية الاحباب 30- هدية الزائرين و غير اينها و اغلب آنها به طبع رسيده‏اند و وفات او در بيست و سوم ذيحجه سال 1359 هجرت در نجف اشرف واقع و در صحن مقدس مرتضوى نزد استاد مزبور خود مدفون گرديد.

ريحانة الادب: 3/ 318- 319.

حاج شيخ حسين قمى، گفتم: ديشب خواب ديدم ظرف نجاستى در مقابل من است و دارم مى‏خورم، تعبير آن چيست؟ آيت الله العظمى قمى فرمودند: شيخ عباس، به علت كهولت سن، ممكن است بر منبر، روايتى را كم و زياد بخوانى يا دروغى به اهل بيت بسته بشود، از اين به بعد با خود كتاب ببر و از روى كتاب بخوان.

بعضى از افراد پشت بلندگوها عليه اهل بيت عليهم السلام به خيال خودشان به تعريف از اهل بيت، حرفهايى مى‏زنند و شعرهايى مى‏خوانند كه از يك ميليون ظرف نجاستى كه شيخ عباس خواب ديد، نجس‏تر مى‏باشد. روزه ماه رمضان هم باطل مى‏شود.

 

شرك به پروردگار «1»

شخصى به عنوان عرفان جزوه‏اى دارد، جزوه‏اش را براى من آوردند، به عنوان اظهار ارادت به اهل بيت عليهم السلام چنين نوشته است.

آرى آرى من ذوالجناح اللهى‏ام‏

يعنى آن چيزى كه امام حسين عليه السلام سوار بر آن بود، نمونه الله است، آيا كفر از اين بالاتر؟ توهين به پروردگار از اين بالاتر؟

يا مى‏گويند من زينب اللهى‏ام، عباس اللهى‏ام، پس اين زيارت‏ها كاذب است، «أشهد أنّك أطعت الله ورسوله و أميرالمؤمنين عبدت الله مخلصاً» همه ارزش انسان‏ها به اين است كه بنده خدا هستيد، بعد شما مى‏گوييد زينب خدا است؟

دين خدا را به كجا مى‏بريد؟ اگر تو ذوالجناح اللهى هستى، با آن گاوپرست هندى چه فرقى مى‏كنى؟ او مى‏گويد: گاو خدا است، تو مى‏گويى ذوالجناح خدا است، پس تو با فرعون پرست‏ها چه فرقى مى‏كنى؟ او مى‏گويد: فرعون ربّ اعلاى من است، تو مى‏گويى زينب و حسين الله من است، فرق تو با فرعونيان چه‏

______________________________
(1)- بحار الأنوار: 25/ 298، حديث 62؛ « [رجال الكشي‏] حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ قَوْماً يَزْعُمُونَ أَنَّكُمْ آلِهَةٌ يَتْلُونَ عَلَيْنَا بِذَلِكَ قُرْآناً يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ قَالَ يَا سَدِيرُ سَمْعِي وَ بَصَرِي وَ شَعْرِي وَ بَشَرِي وَ لَحْمِي وَ دَمِي مِنْ هَؤُلَاءِ بِرَاءٌ بَرِئَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَ رَسُولُهُ مَا هَؤُلَاءِ عَلَى دِينِي وَ دِينِ آبَائِي وَ اللَّهِ لَايَجْمَعُنِي وَ إِيَّاهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِمْ سَاخِطٌ قَالَ قُلْتُ فَمَا أَنْتُمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ خُزَّانُ عِلْمِ اللَّهِ وَ تَرَاجِمَةُ وَحْيِ اللَّهِ وَ نَحْنُ قَوْمٌ مَعْصُومُونَ أَمَرَ اللَّهُ بِطَاعَتِنَا وَ نَهَى عَنْ مَعْصِيَتِنَا نَحْنُ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ عَلَى مَنْ دُونَ السَّمَاءِ وَ فَوْقَ الْأَرْضِ.» و نيز در بحار الأنوار: 25/ 299، حديث 36؛ « [رجال الكشي‏] عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِيكٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ بَيْنَا عَلِيٌّ عليه السلام عِنْدَ امْرَأَةٍ لَهُ مِنْ عَنْزَةَ وَ هِيَ أُمُّ عَمْرٍو إِذْ أَتَاهُ قَنْبَرٌ فَقَالَ إِنَّ عَشَرَةَ نَفَرٍ بِالْبَابِ يَزْعُمُونَ أَنَّكَ رَبُّهُمْ فَقَالَ أَدْخِلْهِمْ قَالَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُمْ مَا تَقُولُونَ فَقَالُوا إِنَّكَ رَبُّنَا وَ أَنْتَ الَّذِي خَلَقْتَنَا وَ أَنْتَ الَّذِي رَزَقْتَنَا فَقَالَ وَيْلَكُمْ لَاتَفْعَلُوا إِنَّمَا أَنَا مَخْلُوقٌ مِثْلُكُمْ فَأَبَوْا أَنْ يَفْعَلُوا فَقَالَ لَهُمْ وَيْلَكُمْ رَبِّي وَ رَبُّكُمُ اللَّهُ وَيْلَكُمْ تُوبُوا وَ ارْجِعُوا فَقَالُوا لَانَرْجِعُ عَنْ مَقَالَتِنَا أَنْتَ رَبُّنَا تَرْزُقُنَا وَ أَنْتَ خَلَقْتَنَا فَقَالَ يَا قَنْبَرُ ايتِنِي بِالْفَعَلَةِ فَخَرَجَ قَنْبَرٌ فَأَتَاهُ بِعَشَرَةِ رِجَالٍ مَعَ الزُّبُلِ وَ الْمُرُورِ فَأَمَرَ أَنْ يَحْفِرُوا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَمَّا حَفَرُوا خَدّاً أَمَرَ بِالْحَطَبِ وَ النَّارِ فَطُرِحَ حَتَّى صَارَ نَاراً تَتَوَقَّدُ قَالَ لَهُمْ تُوبُوا قَالُوا لَانَرْجِعُ فَقَذَفَ عَلِيٌّ بَعْضَهُمْ ثُمَّ قَذَفَ بَقِيَّتَهُمْ فِي النَّارِ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِذَا أَبْصَرْتُ شَيْئاً مُنْكَراً أَوْقَدْتُ نَارِي وَ دَعَوْتُ قَنْبَرا.»

مى‏باشد؟ چرا توحيد را مورد حمله قرار دادى؟ ما با اين اشعار به دست بيگانه بهانه مى‏دهيم.

 

خواب فرزند شيخ عباس قمى‏

ايشان فرمودند: كنار حرم حضرت رضا عليه السلام به عنوان پسر حاج شيخ عباس قمى منبر مى‏رفتم. شب سوم از يكى از كتاب‏هاى پدرم روايتى را نقل كردم، به مردم گفتم: برداشت پدرم از مجلسى بهتر مى‏باشد.

منبر تمام شد، به خانه‏اى كه صاحب خانه مرا براى منبر دعوت كرده بود، آمدم، شب در عالم رؤيا به محضر مبارك پدرم رسيدم، فرمود: فرزندم بسيار از دستت نگران هستم، مجلسى را آزار دادى، امشب بر منبر به مجلسى توهين و بى‏احترامى شد، برو رضايت مجلسى را به دست بياور، مجلسى از بندگان ويژه خدا است.

ايشان مى‏گويد: بيدار شدم، صبح شد، به صاحبخانه گفتم: با عرض معذرت، نمى‏توانم در اين محل بمانم، يك نفر ديگر را دعوت كنيد، به اصفهان آمدم سه شب تا شب جمعه، كنار قبر علامه مجلسى گريه كردم و از او عذرخواهى كردم، شب جمعه پدرم را در خواب ديدم، گفت: خدا تو را بخشيد.

 

چهار شجره طيبه در باب تواضع‏

اين روايت را ايشان نقل مى‏كند. روايت عجيبى است.

«قال الصادق عليه السلام التواضع مزرعة الخشوع، والخضوع، والخشية والحيا» «1» در مزرعه تواضع، چهار شجره طيّبه روئيده مى‏شود.

______________________________
(1)- بحار الأنوار: 72/ 121، باب 51 التواضع، حديث 12؛ « [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام التَّوَاضُعُ أَصْلُ كُلِّ خَيْرٍ نَفِيس 0000 فَقَالَ عز و جل‏ وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏ وَ التَّوَاضُعُ مَزْرَعَةُ الْخُشُوعِ وَ الْخُضُوعِ وَ الْخَشْيَةِ وَ الْحَيَاءِ وَ إِنَّهُنَّ لَايَأْتِينَ إِلَّا مِنْهَا وَ فِيهَا وَ لَايَسْلَمُ الشَّرَفُ التَّامُّ الْحَقِيقِيُّ إِلَّا لِلْمُتَوَاضِعِ فِي ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.»

1- خشوع‏

«1» اولين شجره طيبه خشوع مى‏باشد؛ يعنى آن حالت ظاهرى و باطنى در عبادات است، هنگامى كه مشغول نماز هستم، تا آخر نماز، ادب را نسبت به پروردگار رعايت كنم، در نماز با انگشتر و تسبيح بازى نمى‏كنم، دلم در نماز به هر جا نمى‏رود.

2- خضوع‏

«2» «والخضوع» كبر در وجود من نمى‏باشد، سينه خود را سپر نمى‏كنم.

3- خشيت‏

«3» عظمت‏شناسى از تواضع به وجود مى‏آيد؛ زيرا وقتى من در مقابل حق مى‏باشم، پروردگار حقايق را به جانب من جارى مى‏كند، شناخت خود را به من نشان مى‏دهد، در اين صورت حالت خشيت براى من به وجود مى‏آيد.

4- حيا

«4» «والحياء» شجره چهارم تواضع، حيا از خدا و خلق خدا است. در خلوت شرم مى‏كنم گناه و بى‏ادبى بكنم، همه اين موارد، ميوه تواضع است.

نكات عجيبى در آيات قرآن، در اين زمينه وجود دارد، اگر انسان لغت‏شناس و اصطلاح‏شناس باشد، مسائل عجيبى در اين آيات به دست مى‏آورد.

تواضع امير المؤمنين عليه السلام‏

حاكم مملكت، به جانب كوفه مى‏آيد، كسى همراه او نيست، تنها است، بيشتر

______________________________
(1)- مستدرك الوسائل: 4/ 100، حديث 4229؛ «وَ مِنْ سُنَنِ إِدْرِيسَ، عليه السلام إِذَا دَخَلْتُمْ فِي الصَّلَاةِ فَاصْرِفُوا إِلَيْهَا خَوَاطِرَكُمْ وَ أَفْكَارَكُمْ وَ ادْعُوا اللَّهَ دُعَاءً ظَاهِراً مُنْفَرِجاً وَ اسْأَلُوهُ مَصَالِحَكُمْ وَ مَنَافِعَكُمْ بِخُضُوعٍ وَ خُشُوعٍ وَ طَاعَةٍ وَ اسْتِكَانَةٍ.» و نيز در مستدرك الوسائل: 4/ 265، حديث 4659؛ «جَامِعُ الْأَخْبَارِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ مَنْ قَرَأَ كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ آيَةٍ فِي الْمُصْحَفِ بِتَرْتِيلٍ وَ خُشُوعٍ وَ سُكُونٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ بِمِقْدَارِ مَا يَعْمَلُهُ جَمِيعُ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ مَنْ قَرَأَ مِائَتَيْ آيَةٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ بِمِقْدَارِ مَا يَعْمَلُهُ أَهْلُ السَّمَاءِ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ.»

(2)- الكافى: 2/ 226- 230، حديث 1؛ «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَامَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ هَمَّامٌ وَ كَانَ عَابِداً نَاسِكاً مُجْتَهِداً إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ هُوَ يَخْطُبُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ صِفْ لَنَا صِفَةَ الْمُؤْمِنِ كَأَنَّنَا نَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ يَا هَمَّامُ الْمُؤْمِنُ هُوَ الْكَيِّسُ الْفَطِنُ بِشْرُهُ فِي وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِي قَلْبِه 0000 مَشْيُهُ التَّوَاضُعُ خَاضِعٌ لِرَبِّهِ بِطَاعَتِهِ رَاضٍ عَنْهُ فِي كُلِّ حَالَاتِهِ نِيَّتُهُ خَالِصَةٌ أَعْمَالُه.»

(3)- الكافى: 2/ 80، حديث 2؛ «عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ كُلُّ عَيْنٍ بَاكِيَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غَيْرَ ثَلَاثٍ عَيْنٍ سَهِرَتْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ عَيْنٍ فَاضَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ عَيْنٍ غُضَّتْ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ.»

الكافى: 2/ 297، حديث 17؛ «قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صلى الله عليه و آله اخْشَوُا اللَّهَ خَشْيَةً لَيْسَتْ بِتَعْذِيرٍ وَ اعْمَلُوا لِلَّهِ فِي غَيْرِ رِيَاءٍ وَ لَاسُمْعَةٍ فَإِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى عَمَلِهِ.»

(4)- الكافى: 2/ 56، حديث 6؛ «مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَالَ أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَمَلَ إِسْلَامُهُ وَ لَوْ كَانَ مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ خَطَايَا لَمْ تَنْقُصْهُ الصِّدْقُ وَ الْحَيَاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الشُّكْرُ.»

الكافى: 2/ 106، حديث 1 و 2 و 4؛ «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ الْحَيَاءُ مِنَ الْإِيمَانِ وَ الْإِيمَانُ فِي الْجَنَّةِ.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الْحَيَاءُ وَ الْعَفَافُ وَ الْعِيُّ أَعْنِي عِيَّ اللِّسَانِ لَاعِيَّ الْقَلْبِ مِنَ الْإِيمَان.

مُعَاذِ بْنِ كَثِيرٍ عَنْ أَحَدِهِمَا عليه السلام قَالَ الْحَيَاءُ وَ الْإِيمَانُ مَقْرُونَانِ فِي قَرَنٍ فَإِذَا ذَهَبَ أَحَدُهُمَا تَبِعَهُ صَاحِبُه.

عمر خود را در مدينه سپرى كرده بود، مردم كوفه او را نمى‏شناسند، اما اسم او را شنيده بودند، خليفه على بن أبى طالب عليه السلام است، در بيابان بار يك مسيحى از روى قاطر به زمين افتاد، اين بار براى امير المؤمنين عليه السلام سنگين نبوده است، على عليه السلام تكليف الهى كه از آسمان‏ها، زمين و كوهها سنگين‏تر مى‏باشد، حمل مى‏كند،

«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ» «1»

بار امانت مرا، على عليه السلام به دوش مى‏كشد.

هنگامى كه چشم ايشان درد مى‏كرد، گرسنه و تشنه بود، در خيبر را از جا در آورد، شخصى به او گفت: خيلى نيرومند هستيد، فرمود: اين نيرو الهى مى‏باشد.

بار مسيحى را بلند كرد و روى قاطر گذاشت. انسان بايد به ديگران كمك كند، مسيحى گفت: آقا چه كاره هستيد، على عليه السلام جواب داد، «عبد من عباد الله» با هم آمدند تا به دوراهى رسيدند، اميرالمؤمنين چند قدمى مسيحى را همراهى كردند، مسيحى پرسيد مگر راه شما كوفه نيست؟ فرمود: من شاگرد پيغمبر صلى الله عليه و آله هستم، ايشان فرموده است وقتى كه با رفيق خود همسفر مى‏شويد، هنگام خداحافظى دو سه قدم او را مشايعت كنيد.

شخص مسيحى از ايشان پرسيد: نام شما چيست؟ اول ايشان امتناع كرد، آن مرد اصرار كرد، اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: على بن ابى طالب هستم، على بار مرا بلند كرد؟! ايشان فرمودند: على بار همه را بر مى‏دارد، درد دردندان را على دوا مى‏كند، اما بار على بر دوش هيچ كس نمى‏باشد.

______________________________
(1)- احزاب (33): 72؛ «يقيناً ما امانت را [كه تكاليف شرعيه سعادت بخش است‏] بر آسمان‏ها و زمين و كوه‏ها عرضه كرديم و آنها از به عهده گرفتنش [به سبب اينكه استعدادش را نداشتند] امتناع ورزيدند و از آن ترسيدند، و انسان آن را پذيرفت.»

(2)- مولوى.

بعد آن مسيحى توسط على بن ابى طالب عليه السلام مسلمان شد. «1»

 

 والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته‏

______________________________
(1)- الكافي: 2/ 670، باب حسن الصحابة و حق الصاحب في السفر، حديث 5؛ «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام صَاحَبَ رَجُلًا ذِمِّيّاً فَقَالَ لَهُ الذِّمِّيُّ أَيْنَ تُرِيدُ يَا عَبْدَ اللَّهِ فَقَالَ أُرِيدُ الْكُوفَةَ فَلَمَّا عَدَلَ الطَّرِيقُ بِالذِّمِّيِّ عَدَلَ مَعَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ لَهُ الذِّمِّيُّ أَ لَسْتَ زَعَمْتَ أَنَّكَ تُرِيدُ الْكُوفَةَ فَقَالَ لَهُ بَلَى فَقَالَ لَهُ الذِّمِّيُّ فَقَدْ تَرَكْتَ الطَّرِيقَ فَقَالَ لَهُ قَدْ عَلِمْتُ قَالَ فَلِمَ عَدَلْتَ مَعِي وَ قَدْ عَلِمْتَ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام هَذَا مِنْ تَمَامِ حُسْنِ الصُّحْبَةِ أَنْ يُشَيِّعَ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ هُنَيْئَةً إِذَا فَارَقَهُ وَ كَذَلِكَ أَمَرَنَا نَبِيُّنَا صلى الله عليه و آله فَقَالَ لَهُ الذِّمِّيُّ هَكَذَا قَالَ قَالَ نَعَمْ قَالَ الذِّمِّيُّ لَاجَرَمَ أَنَّمَا تَبِعَهُ مَنْ تَبِعَهُ لِأَفْعَالِهِ الْكَرِيمَةِ فَأَنَا أُشْهِدُكَ أَنِّي عَلَى دِينِكَ وَ رَجَعَ الذِّمِّيُّ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَلَمَّا عَرَفَهُ أَسْلَمَ.»