اسلام، علم و دانش (3)

منابع مقاله:

کتاب : بربال اندیشه

نوشته : حضرت آیت الله حسین انصاریان

قوانين انعكاس و انكسار نور

 در كتاب «فيزيك» تأليف «بتانكور» ضمن بحث از نور مى‏نويسد: «دكارت» در سال 1630 قوانين انعكاس و انكسار نور را با فرض اين كه نور از اجسام ريز ساخته شده است بيان كرد، و اين اجسام ريز را با گلوله‏هاى پرتاب شده مقايسه نمود. در سال 1690 «هويكنس» در كتابش، تئورى امواج نور را شرح داد كه بتانكور مى‏گويد: مى‏توان او را واضع اين تئورى دانست. بايد گفت: آقاى بتانكور راوى اروپاييان نسبت به دانشمندان مسلمان ايرانى كم لطفى كرده‏ايد؛ زيرا اساس تئورى‏هاى ذره‏اى و موجى، متعلق به قبل از آنهاست نه متعلق به اروپا.

آقاى دكارت و هويكنس و نيوتن عين گفته‏هاى دانشمندان اسلامى راگفته‏در كلمات آنها با دانشمندان مسلمان هيچ تفاوتى نيست. تفسير دكارت نسبت به نور، انعكاس و انكسار آن عيناً گفته دانشمند عالى مقام اسلامى ايرانى خواجه نصيرالدين طوسى است كه در سال 597 متولد شده است، خواجه در كتاب «تجريدالاسلام» مى‏فرمايد: به عقيده دانشمندان (كه خود او يكى از آنهاست) نور از اجسام ريزى تشكيل شده است كه از منبع جدا شده و به محل ديگر كه نور را مى‏پذيرد مى‏رسد «1».

فيزيك‏دانان اروپا، از زمان دكارت تاكنون، براى اين كه قوانين انعكاس نور را با فرض ذره‏اى تفسير كنند مى‏گويند: همانگونه كه توپ لاستيكى در موقع برخورد با ديوار منعكس مى‏شود، براى نور كه مانند ذره تصور مى‏شود، كيفيت انعكاس به آسانى قابل تطبيق است.

اين مطلب را «آلبرت انيشتن» در كتاب «سير تكاملى علم فيزيك» نوشته و اين بحث را به اروپاييان خصوصاً به دكارت نسبت داده است؛ اما با كمال معذرت از آقايان اروپاييان و غرب زدگان وحشت‏زده كه تمام برنامه آفرينش را مى‏خواهند از دريچه اروپا ببينند، اين مطلب را «كمال الدين ابوالحسن فارسى» در 700 سال قبل در كتاب «تنقيخ المناظر» بيان كرده است كه مفاد عبارت او اين است:

همانطور كه اجسام طبيعى اگر از محل بلندى به زمين به جسم سختى برخورد كنند برمى‏گردند، يا اگر جسمى را به ديوار پرتاب كنيم برمى گردد؛ به همين ترتيب نور وقتى كه به اجسام صيقلى بتابد منعكس مى‏شود. خلاصه دكارت يك‏ كلمه اضافه‏تر از مطلب دانشمندان اسلامى را نگفته است.

نظريه فرما

«فرما» يكى از رياضى دانان اروپا است، وى در بيان علت انعكاس نور مى‏گويد: شعاع نور وقتى از محيطى، داخل محيط ديگر شود، خط سير خود را طورى انتخاب مى‏كند كه كمترين وقت را براى رسيدن به مقصد صرف نمايد.

اين جمله به «قانون فرما» معروف شده است؛ ولى اين جمله در كتاب «تنقيخ المناظر» ابوالحسن فارسى در جلد دوم صفحه 131 چنين آمده است: هنگامى كه نور با جسم شفاف غليظترى مصادف شود، اين غلظت مانع حركت نور در جهت اوليه است، از اين رو نور منعكس شده، در جهتى حركت مى‏كند كه نفوذش آسان باشد و چون راه سهل‏تر را انتخاب كرد، مسلماً زودتر به مقصد مى‏رسد «2».

 

نيوتن و انكسار نور

«نيوتن» در بيان علت انكسار نور مى‏گويد: شعاع نور وقتى از هوا داخل آب مى‏شود، مى‏توان حركت آن را در حقيقت مركب از دو حركت دانست: يك حركت عمود بر سطح آب و حركت ديگر: در امتداد افقى و مماس با سطح آب شعاع انكسار كه نتيجه اين دو حركت است.

بحث تجزيه و تركيب حركات يكى از مباحث مهم فيزيك و مكانيك را تشكيل مى‏دهد و اساس تئورى «ماكسول» كه نور را دو عامل عمود بر هم مى‏داند، از فرض نيوتن سرچشمه گرفته است.

اينها از تراوشات فكرى دانشمندان اسلامى است و اصل مطلب در كتاب «كمال‏الدين فارسى» صفحه 141 است كه: اگر نور به طور مايل از محيطى داخل محيط شفاف ديگرى شود، مى‏توان حركت آن را مركب از دو حركت دانست:

حركت اول: در جهت عمود نافذ و حركت دوم: ديگر در جهتى كه عمود بر عمود اول است، در مبدأ نفوذ يعنى در نقطه‏اى كه نور داخل آب شده است؟

اكنون تصديق مى‏كنيد كه نسبت به دانشمندان اسلامى خصوصاً دانشمندان ايرانى چقدر حق‏كشى شده است؟

 

دو نظر از دو كتاب‏

1- كتاب «تاريخ تمدن» مى‏نويسد: شكى نيست كه مسلمين با تجربيات و عمليات خويش، علم جديد شيمى را پايه‏گذارى كرده و آنها بودند كه بسيارى از تركيبات شيمى را كشف كردند، و براساس كشفيات آنان، شيمى جديد استوار شد.

2- كتاب «تمدن اسلام و عرب» مى‏نويسد: اين كه در كتب شيمى مى‏نويسند «لاوازيه» ايجاد كننده اين علم است، درست نيست؛ زيرا بايد دانست هيچ علمى دفعتاً به وجود نيامد و نمى‏آيد، اگر چنانچه لابراتورهاى هزار سال پيش مسلمين و اكتشافات آنها در اين علم نبود، لاوازيه نمى‏توانست قدمى به جلو بردارد.

 

اكتشافات شيمى‏

اكتشافات مسلمين در شيمى عبارت است از: الكل، اسيدنيتريك، اسيدسولفوريك، اسيدنيترو، جوهر نشادر، كلوريدسولفوريك، نمك نشادرپتاس، نيترات دارژان، نيترات پتاس، زرنيخ، قليا و بوريك.

بى‏خبران بى‏خرد بدانند كه جمله فريبنده «دين مخالف علم و برنامه زندگى است» مربوط به دين كليسا، يهود و اديان ديگرى كه يا مانند دين يهود و كليسا تحريف شده، يا منشأ آن از طرف حق نبوده است، مى‏باشد و دامن اسلام از اين جمله آلوده پاك است و بدانند كه اسلام پايه‏گذار اصلى تمدن حقيقى است.

 

معرفى برخى از دانشمندان اسلامى‏

در خاتمه نام برخى از دانشمندان بزرگ اسلام را در علومى كه تبحر داشتند ذكر مى‏كنيم:

دانشمندان حقوق‏

در علم حقوق دامنه كاوش‏هاى مسلمين خصوصاً دانشمندان شيعه و ايرانى آنقدر است كه تعداد كتب و شماره مؤلفين اين علم را نمى‏توان در پنج سال رسيدگى كرد. از تأسيس حقوق تطبيقى بيش از يك قرن نگذشته است؛ ولى از تأليف حقوق تطبيقى شيخ طوسى دركتاب «الخلاف» بيش از هزار سال است كه مى‏گذرد. مؤلفين حقوق عبارتند از: شيخ طوسى، شيخ مفيد، علامه حلى، محقق كركى، فخر المحققين، شيخ محمد حسن صاحب جواهر، شهيد اول و شهيد ثانى.

 

دانشمندان ادبيات‏

نام همه آنها را نمى‏توان حتى در ده‏ها صفحه ذكر كرد؛ امّا مشهورترين آنها عبارتند از: خليل بن احمد، سيبويه، ابن هشام جامى، عبداللَّه مقفع، ابن مالك و...

دانشمندان تفسير

امين الاسلام طبرسى، فخر رازى، سيد هاشم بحرانى، ابوالفتح رازى، طبرى، فيض كاشانى، ملا فتح اللَّه كاشانى، قتاده، ابن عباس و سعيد بن حبير و...

دانشمندان منطق، فلسفه و كلام‏

هشام بن حكم، هشام بن الفوطى، صالح ابن ابى صالح، ابراهيم ابن نظام اليسار، ابن رشد، فارابى، ابن مسكويه، سهروردى، ملا عبدالرزاق لاهيجى، كندى، ميبدى، ميرداماد، ملاصدرا، حاج ملاهادى سبزوارى و... تنها در مسئله اتم دانشمندان اسلامى بودند كه اين مسئله بزرگ را به جلو رانده و راه تحقيقات عملى را براى آيندگان باز گذاشتند.

دانشمندان علم رياضى‏

ابو عبداللَّه محمد بن موسى الخوارزمى (مخترع جبر و مقابله)، ابو جعفر محمد، ابوالعباس الفضل بن‏حاتم، شيخ بهايى، حجاج بن يوسف بن مطر، ابو منصور عبد القاهر، ابو الوفا محمد بن يحيى (كسى كه يكى از حركات ماه را كشف كرد)، ابوعثمان سعيد ابن يعقوب، ابو جعفر الخارن (كه در حل معادلات درجه 3 نظرياتى داده است)، ابوالجود محمد ابن الليث، محمد بن الحسن الحاسب، ابوالحسن على بن احمد (كه كتابى مفيد در لگاريتم تأليف كرد)، محمد بن عبدالباقى، ابوالفتح حجه‏الحق عمر بن ابراهيم خيام نيشابورى و...

دانشمندان علم فيزيك و مكانيك‏

جابربن حيان ايرانى مؤلف 360 جلد كتاب كه اكثر آنها در كتابخانه‏ها و موزه‏هاى جهان اروپاست از جمله موزه بريتانيا، كتابخانه ملى پاريس، كتابخانه دانشگاه اكسفورد انگلستان، كتابخانه ليون، كتابى به عنوان «رسائل جعفربن محمدالصادق» در هزار صفحه دارد كه دوبار در اروپا چاپ شده است.

دانشمندان شرق و غرب او را پدر فيزيك مى‏دانند.

«پى‏يروسو» مى‏گويد: كتاب او براى اولين بار درباره نور توصيفى صحيح از ساختمان چشم و قسمتهاى مختلف آن از قبيل مخاط خارجى قرنيه، شبكيه، عنبيه و علاوه بر اين، اصول اطاق تاريك را شرح مى‏دهد.

او از شاگردان برجسته امام ششم حضرت صادق عليه السلام است. دانشمندان ديگر:

محمد بن مسعود، حسن بن حسين كمال‏الدين فارسى، ابوالفتح عبدالرحمن، ابواسماعيل على‏بن محمد و ابوالقاسم محمد بن‏احمد.

دانشمندان شيمى‏

جابربن حيان، محمدبن زكرياى رازى، ابوريحان بيرونى، محمد بن اميل التميمى، ابوالحاكم محمد بن عبدالملك، احمد بن على وحشيه، ابو العباس احمد بن على و ابومحمد عبداللَّه بن‏احمد.

دانشمندان هيئت و نجوم‏

ابوالحسن اهوازى على طبرى، خالد بن عبد بن عبدالملك، يحيى بن ابى منصور سند بن على، على بن عيسى، ابوعبداللَّه محمدبن جابر بن سنان «پى‏يروسو» مى‏گويد: او اول كسى است كه سينوس را جانشين وتر ساخت كه نتيجه‏اش مثلثات جديد است، محمد بن الحسين شيخ بهايى، ابو عبداللَّه محمد بن عيسى، حسن بن حاسب، ابو عثمان سهل بن بشر، ابو الوفاء بوزجانى، خواجه نصير الدين طوسى و ابراهيم بن سعيد.

دانشمندان جغرافى‏

خوارزمى، ابوزيد حسن سيرافى، احمد بن الطيب، ابو المنذر هشام بن الكلبى، احمد بن محمد اسحاق، على بن حسن شيزرى، ابو زيد احمد بن سهل بلخى، ابوالحسن على بن حسين مسعودى، احمد بن فضلان، ابوالفرج قدامة بن جعفر، ابو محمد حسن بن احمد، ناصرخسرو قباديانى، يحيى بن سرفيون و البكرى ابوسعيد عبدالحى.

دانشمندان تاريخ‏

واقدى، نصر بن مزاحم، ابن عماد، ابن‏اثير، طبرى، مسعودى، ابن‏واضح، مقريزى، ابن حزم، ابوسعيد عبدالحى، ابن‏خلكان، عطاءالملك جوينى، بلاذرى، ابونعيم‏اصفهانى، ذهبى، ابوالحسن على بن محمد، شهرستانى، ابن مسكويه، ابوريحان بيرونى و....

دانشمندان طبيعى‏

احمد بن داود دينورى، ابو محمد عبداللَّه بن احمد بن بيطار مالقى (اين دانشمند آنچه را كه دانشمندان اسلامى در گياه‏شناسى نوشته بودند در يك كتاب جمع كرد كه در قرن 16 بزرگترين مقام گياه‏شناسى و داروسازى رابه دست آورد.)، ابن‏سيده، منصوربن‏فضل، ابوالعباس احمد بن محمد، عبداللَّه بن صالح ابن‏الادان الاشبيلى (اين دانشمند در كتاب خود ازاقسام خاك‏ها كودها و طريقه‏ زراعت و از 585 نوع درخت ميوه‏دار بحث كرده و همچنين در راه نشان دادن راه‏هاى خوراندن و بحث از عوارض بيمارى‏هاى نباتات و طريق معالجه آنها كاوش و ابتكار فراوانى نموده‏اند).

دانشمندان معدن شناسى‏

عطارد بن محمد، ابوريحان بيرونى، المنصور بن بعرة الذهبى، خواجه نصيرالدين طوسى، ابوالقاسم عبداللَّه بن على بن محمدبن ابى‏طاهر الكاشانى، حسن بن عربشاه، محمد بن منصور و بيلك القبچقى.

دانشمندان پزشكى و داروسازى‏

شيخ الرئيس حسين بن عبداللَّه بن سينا، على طبرى، محمد بن زكرياى رازى، حسن احمد بن محمد الطبرى، على بن عباس اهوازى، ابومنصور موفق، ابوالقاسم موصلى، ابوالحسن على بن رضوان، ابوالفرج عبداللَّه الطيب، على بن عيسى، ابو روح محمد بن منصور، جمال‏الدين عبدالرحمن عزالدين ابراهيم، ابن عوض كرمانى، سديدالدين كازرونى، عريب بن سعد و خلاصه «ابن ابى اصيبعه» در كتاب «اخبار العلما باخبار الحكما» از 400 نفر پزشك و داروساز تا سال 962 ذكر كرده‏است.

دانشمندان زيست شناسى‏

ابوعثمان عمرجاحظ، ابوسعيد، عمادالدين كاتب و...

دانشمندان فنون نظامى‏

حسن بن رماح، عمربن ابراهيم و...

دانشمندان دائره المعارف نويس‏

ايوب الرهاوى خوارزمى، جمال‏الدين ابوعبداللَّه، ابويحيى زكريا بن محمد وابوالفصائل اسماعيل.

دانشمندان مترجم علوم و فلسفه‏

ابوالحسن اهوازى، محمد بن ابراهيم فزارى، ابوالحسن ثابت بن قره، مطهر بن طاهر، عبدالمسيح بن ناعمه، جرجيس بن جبرئيل، حنين بن اسحاق، سابور بن سهل، ابويحيى البطريق، يوحنا الدمشقى، فضل بن نوبخت، محمد بن عبداللَّه بن مقفع و يعقوب بن طارق.

شعراى اسلامى‏

فردوسى، سعدى، حافظ، عنصرى، عسجدى، فرخى، ناصرخسرو، باباطاهر، سنايى، خاقانى، قاآنى، رشيدالدين‏وطواط، مسعودسعدسليمان، سيدحميرى، دعبل، فرزدق، و هزارها نفر ديگر در فنون مختلف معمارى، نقاشى، خط، تذهيب‏كارى و كاشى‏كارى كه اگر بخواهيم هر كدام را ذكر كنيم به صورت صدها مجلد كتاب خواهد شد، با اين كه اين عده نامبرده بعضى از دانشمندان تاريخ اسلامند و دسترسى و شناسايى به تمام آنها غيرممكن است؛ زيرا به جهت نامساعد بودن شرائط و اعصار و سوزاندن كتابخانه‏ها نمى‏توان يك هزارم آنان را نام برد.

كتابخانه‏هاى مسلمين‏

مسلمين در اعصار مختلف، داراى كتابخانه‏هاى مجهزى بودند كه‏ مشهورترين آنها عبارتند از:

كتابخانه بغداد داراى 4 ميليون كتاب، كتابخانه اندلس 4 صدهزار كتاب، كتابخانه خزانة الكتب يك ميليون و نيم، كتابخانه شام 3 ميليون كه در فتح طرابلس در سال 502 اروپائيان آن را سوزاندند، كتابخانه شاپور 10 هزار، كتابخانه الحكمه 400 هزار، كتابخانه مراغه 400 هزار، كتابخانه دارالحكمه 400 هزار، كه بسيارى از آن كتب فعلًا در كتابخانه‏هاى اروپاست. اين بود شمه‏اى كوتاه و مجمل درباره وضع اسلام و مسلمين، قضاوت صحيح با خوانندگان محترم است كه آيا دين مخالف با علم و زندگى كدام دين است. با مطالعه عميق اين سطور ماهيت، واقعيت و مفهوم اصلى اسلام براى شما روشن مى‏شود.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- «زعم بعض الحكماء ان الضوء اجسام صغار تنفصل من المضى و تنيل باالمستضى».

(2)- «فاالضوء اذا صادف جسماً مشفاً اغلظ فانه لفظة يمانعه من النفوذ فى جهة حركة فيميل الى جهة هى اسهل نفوذاً».