3- فعل و عمل در توبه‏

مرحله عمل و فعل مرحله سوم توبه است. در اين مرحله، زلف معرفت، حال و عمل، به هم گره خورده است، يعنى تا قدمِ معرفت در زندگى نيايد، قدم حال نمى‏آيد و اگر قدم حال نيايد، قدم اراده و عزم بر فعل نمى‏آيد و دوباره گناهش را ادامه مى‏دهد.

اين سه حقيقت، قوى‏ترين مانع براى ورود گناه به زندگى است. اما اراده براى الآن او حاصل مى‏شود، تا گناهى كه با آن در ارتباط است، ترك كند. اگر آن معرفت‏حال بيايد، درون او، مجبور به قصد جدى براى ترك گناه مى‏شود. هم چنين نسبت به آينده هم تصميم جدى مى‏گيرد كه اجازه ندهد دوباره گناه در زندگى او راه پيدا كند.

و نسبت به گذشته با خود مى‏انديشد و حساب‏گرى مى‏كند كه گناهان گذشته من از چه نوع گناهانى بوده است؟ مثلًا اگر ترك نماز بوده، با قضاى آن نمازها بايد اين خلأ گذشته را پر كنم. اگر مال مردم بوده، از همين امروز مال هر كس را به او برگردانم. اگر گناه گذشته من، پايمال كردن حق زن و بچه بوده، با كمال تواضع به همسر و فرزندانم بگويم كه اشتباه كردم. من مى‏خواهم براى شما كارهايى انجام دهم كه گذشته بد من نسبت به شما، جبران شود.

اين محصولِ آن حالى است كه از آن علم پيدا مى‏شود. هم چنين اراده‏اى است كه انسان را بر پاك كردن گذشته از نا پاكى‏ها تحريك مى‏كند. اراده‏اى بر جلوگيرى از آلوده شدن در آينده و قطع نا پاكى‏هاى فعلى؛ اين معنى توبه است.