اين مقدمه را آوردم براى اينكه فرصتشناسى را در سيره عملى دو امام بزرگوار به تصوير بكشم. وجود مبارك امام مجتبى مىفرمايند:
«دخلت على أمير المؤمنين و هو يجود بنفسه لما ضربه ابن ملجم فجزعت لذلك فقال لى: أتجزع؟ فقلت: و كيف لا أجزع و أنا أراك على حالك هذه ...».
وقتى ضربت ابن ملجم تمام بدن پدرم را تحت تأثير قرار داد و ديگر براى من معلوم شد ايشان از دست مىرود، كنار بستر ايشان نشستم و گريه كردم؛ گريهاى از سر سوز و با ناله. همه وجودم داشت گريه مىكرد. ايشان فرمود: آيا ناله مىكنى و اشك مىريزى؟ عرض كردم: چگونه گريه نكنم درحالىكه تو را در اين حال مىبينم؟
امير المومنين در آن حال وخيم كه ساعتى به پايان عمر شريفش نمانده چقدر زيبا فرصت را غنيمت مىشمارد! امام حسن مىفرمايد: پدرم فرمود:
«ألا اعلمك خصالا أربع إن أنت حفظتهن نلت بهن النجاة و إن أنت ضيعتهن فاتك الداران؟».
مىخواهى چهار چيز يادت بدهم كه اگر به آنها عمل كنى، سعادت دنيا و آخرت نصيبت مىشود و اگر انها را رعايت نكنى، دنيا و آخرتت بر باد است؟
واقعا، چقدر عجيب است اين رفتار و چقدر زيباست اين طرز غنيمت دانستن فرصت! انسان در بستر مرگ دستوپا بزند ولى در عين حال بستر مرگ را به كلاس درس تبديل كند و يك امام معصوم به امام معصوم ديگر درس بدهد.
1. «يا بنىّ لا غنى اكبر من العقل».
سرمايهاى در اين عالم بزرگتر و پرمايهتر از عقل وجود ندارد.
اين خيلى سخن مهمى است. زيرا انسان سرمايهاى سنگينتر و بالاتر از عقل كه مايه انديشه و تفكر است ندارد. در داستان اصحاب كهف، قدرت انديشه بود كه تعدادى دربارى كافر مشرك بىدين را با پروردگار عالم پيوند داد و سبب شد از دربار و پستومقام دل بكنند و از سرزمين خود فرار كنند و در آن غار حاضر شوند. مشقت فرار و اضطراب آن خستهشان كرده بود. خوابيدند تا بعد از بيدار شدن فكرى براى خود بكنند. وقتى بيدار شدند، بزرگشان تلميخا گفت گرسنهمان است، چقدر خوابيديم؟ نظرها مختلف بود، گفتند يك روز، نصف روز يا بيشتر، بالاخره خوابيديم و خستگىمان در رفت. قرار شد يكىشان برود غذا تهيه كند و برگردد. از غار سرازير شد آمد نزديك دروازده شهر ديد دروازه به كلى فرق كرده و بالاى دروازه به زبان آن روز پرچم زدهاند كه «لا اله الا اللّه». تعجب كرد كه ما بيداريم يا خوابيم؟ غار همان غار است، كوه همان كوه است، ولى شهرى كه ما در آن زندگى مىكرديم همهچيزش عوض شده و تغيير كرده! در اين يك روز چه اتفاى افتاده؟ بههرحال، از مغازه غذافروشى به اندازه پنج شش نفر غذا خواست. غذا را گرفت و تا پولش را پرداخت كرد مغازهدار مچش را گرفت كه گنجها كجاست؟ گفت: گنج كدام است؟ گفت: تاريخ پول را نگاه كن، متعلق به سيصدونه سال قبل است. سه قرن مىشود كه اين پول ضرب شده!؟ گفت: واللّه، ما ديروز از اين شهر بيرون رفتيم! گفت:
نكند شما همان اصحاب كهف هستيد كه خدا به وسيله پيغمبران خبرتان را داده؟ خلاصه، مردم دنبالش آمدند تا نزديك غار. گفت: رفقاى من ممكن است بترسند، شما صبر كنيد تا من بروم به آنها آمادگى بدهم.
رفت و ماجرا را تعريف كرد كه خدا ما را پذيرفته و سىصدونه سال اينجا در خواب بوديم. مردم هم در نزديكى غار منتظر ما هستند. اينجا بود كه همه دست به دعا بلند كردند و گفتند: انيس ما، مولاى ما، ما ديگر نمىخواهيم به ميان مردم برگرديم. و دوباره به خواب رفتند [21] تا بار ديگر امام عصر بيدارشان كد كه جزو دولت ايشان باشند.
غنيمت دانستن فرصت عقل و فكر و انديشه اين است. اينكه انسان از خودش سوال كند چگونه زندگى كنم، چگونه ثروت و شهوت و چشم و گوشم را خرج كنم؟ جواب همه اينها با غنيمت شمردن فرصت تفكر به دست مىآيد. بسيارى از كارهاى بزرگ و تصميمات بزرگ به سبب لحظهاى انديشه واقع شده است كه ثمرات آن گاهى نه تنها خود انسان كه فرزندان او را نيز شامل مىشود.