اكنون اين سؤال پيش مىآيد كه چه شد كه خداوند اين مقام را به انسان عنايت كرد؟ زيرا ملائكه و جنّيان و آسمانها و زمين و «ما فى السموات و ما فى الارض» پيش از انسان خلق شده بودند. پس، چرا خداوند، از ميان اين همه موجود، انسان را انتخاب كرد و مقام خلافت را به او داد؟
چرا جبرئيل، با آن مقام و عظمت، خليفه نشد و انسان وكيل و خليفه خدا قرار گرفت؟ و سر آخر اين كه آيا انسان مىتواند به واقع مظهر اسماء و صفات حق باشد؟
براى پاسخ به اين سوال مىگوييم: در ادبيات عرب، نهايت صفت را با «صفت مشبهه» يا «صيغه مبالغه» ذكر مىكنند نه با اسم فاعل؛ مثلا، براى نشان دادن بالاترين حد علم يا رحمت مىگويند عليم و رحيم نه عالم و راحم. در قرآن مجيد، پروردگار عالم درباره پيغمبر اسلام، صلى اللّه عليه و آله، مىفرمايد:
«لقد جاءكم رسول من أنفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رءوف رحيم»]
يقينا، پيامبرى از جنس خودتان به سويتان آمد كه به رنج و مشقت افتادنتان بر او دشوار است، اشتياق شديدى به هدايت شما دارد و نسبت به مؤمنان رؤوف و مهربان است.
اين آيه به صراحت بيان مىدارد كه صفت رحم در پيامبر به نهايت خود رسيده است (رحيم)؛ يعنى نهايت رحمت و نهايت رأفت در اين مرد جمع شده و او همه رأفت و رحمت را گرفته است. از طرفى مىدانيم كه رحيم يكى از صفات خداست، پس اين آيه شاهدى است بر اين مطلب كه انسان مىتواند آينه منعكسكننده اسماء و صفات حق باشد.
البته، نبايد از نظر دور داشت كه اين آينه، مانند هر آينه ديگرى، قابل شكستن است. از شش جهت نيز به طرف اين آينه سنگ مىبارد، حتى از درون خود انسان؛ يعنى اگر انسان مواظبت نكند و مراقب رفتار و كردار خود نباشد، چنان ديوانه مىشود كه خودش هم در مقام سنگ باران خود بر مىآيد. انسان با عدم مراقبتش خود را رجم مىكند و اينقدر از آينه بودن براى اسماء و صفات الهى دور مىشود كه از بارگاه قدس ربوبى رجم مىشود و، در نهايت اين بعد و فاصله، مصداقى از صفت «رجيم» مىشود. البته، اين بعد هم مراتبى دارد كه قرآن مجيد سه مرحله آن را با تعابير «فى ضلال بعيد»، «فى ضلال مبين» ، و «فى ضلال كبير» بيان مىكند؛ يعنى انسان ابتدا مقدارى از بارگاه الهى دور مىشود، بعد اين فاصله بيشتر و بيشتر مىشود تا اين كه نهايت دورى برايش اتفاق مىافتد.
بدبختانه، اين فاصلهها به دست خود انسان واقع مىشود و اگرنه پروردگار عالم اهل رجم بندگانش نيست. خداى مهربان عالم اهل لعنت و غضب و آتش افروزى نيست. امير مومنان در دعاى كميل مىفرمايد:
«هيهات ما ذلك الظن بك و لا المعروف من فضلك و لا مشبه لما عاملت به الموحدين من برك و احسانك، فباليقين اقطع لولا ما حكمت به من تعذيب جاحديك، و قضيت به من اخلاد معانديك لجعلت النار كلها بردا و سلاما و ما كان لاحد فيها مقرا و لا مقاما، لكنك تقدست اسماؤك اقسمت ان تملأها من الكافرين من الجنة و الناس اجمعين و ان تخلد فيها المعاندين، و انت جل ثناؤك قلت مبتدئا و تطولت بالانعام متكرما، افمن كان مومنا كمن كان فاسقا لا يستوون».
امير مومنان هم كلمه يقين را آورده است و هم كلمه قطع را (فباليقين اقطع)؛ يعنى براى على اين امرى صد درصد و بديهى است. عين واقعيت است و هيچ شكى در آن وجود ندارد مىفرمايد: «اقطع»؛ يعنى با همه وجود قطع و يقين دارم.
بىشك، اگر همه بندگان خدا باطن ابراهيمىشان را نگاه مىداشتند آتشى افروخته نمىشد. حضرت به همين مساله يقين دارد، لذا مىگويد:
سازندگان جهنم خود مردم هستند و اين موضوع ربطى به خود ندارد.
جلوهدهنده همه عنايات خداست و اين ربطى به مردم ندارد. در عوض، جهنمسازى مربوط به خود مردم است و ربطى به خدا ندارد. اين مردم هستند كه روى حقيقت ابراهيمى خود پوشش نمرودى مىگذارند و حقيقت موسوى خود را با حجاب فرعونى مخفى مىكنند. آنها روى حقيقت احمدى خود پوشش ابو جهلى مىگذارند و، به همين دليل، آتش افروخته مىشود. در حقيقت، جهنم ساخته خود مردم است و آن را با كارها و با دست خود مىسازند. نكته مساله در اين است كه خداوند، در قرآن، بهشت را به خود نسبت مىدهد:
«فادخلى فى عبادى و ادخلى جنتى».
اما جهنم را به خود نسبت نمىدهد. ازاينرو، در قرآن عباراتى چون «نارى» و «جهنمى» وجود ندارد، زيرا آتش افروز در واقع خود مردم هستند؛ حتى آنجا كه خداوند مىفرمايد:
«ان عذابى لشديد».
سخن پروردگار در باب كفران نعمت است. در حقيقت، مىخواهد بگويد: عامل ايجاد عذاب خود مردم هستند. من بايد كليد برف و باران را خاموش كنم تا نيايد، اما مردم وسيلهساز خاموشى اين كليد هستند.
درست است كه مردم با زبان خود از من مىخواهند كليد خاموشى را نزنم، اما گناهانشان مىگويد كليد نعمتها را خاموش كنم تا به سوى آنها حركت نكند، زيرا اعمال هم مانند زبان درخواستهايى دارند. اين هم نوعى دعاست، اما دعاى برعكس و خطا و اشتباه؛ زيرا كسى كه گناه مىكند به پروردگار مىگويد: رابطه خود را با من قطع كن، لطف خود را از من بردار، رحمت خود را از من منع كن. اين طبيعت گناه است. مقام خلافت مقام باعظمتى است، زيرا خداوند به ملائكه مىگويد: مىخواهم آينهاى بسازم كه اسماء و صفات مرا در خود منعكس كند و در زمين، در همه چيزها نشانه من و به تعبيرى «خداگونه» باشد.