جلوه‏اى از بندگى ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام‏

زائر همين كه وارد مسجد الحرام مى‏شود و نظر به كعبه مى‏اندازد بايد به ياد آورد كه چون ابراهيم و اسماعيل برابر با عهد خداوندى خانه را آراستند حقايقى از حضرت حق درخواست كردند كه خداوند عزيز از آن حقايق در آيات 127- 130 سوره بقره خبر مى‏دهد.

[رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا] .

پروردگارا! [اين عمل را] از ما بپذير.

دعا كردند و درخواست نمودند، دعايى كه خضوع و انقطاع آن دو را آشكار مى‏نمايد و از راز دلشان پرده برمى‏دارد و از زبانشان سر مى‏زند، گويا آنان چنان در برابر عظمت و اراده حق مقهور بودند كه كار بنا در نظرشان ناچيز بود و نامى از آن نمى‏بردند.

درخواست پذيرفته شدن آن عمل را كردند و مى‏دانيد تا عمل خالص نباشد نمى‏توان براى آن درخواست پذيرش كرد.

در هر صورت پذيرش هر چيزى به اينست كه شخص پذيرا، آن را جزء هستى خود نمايد و مقصود پيش آورنده را منظور دارد.

در اين آيه مقصود از درخواست پذيرش، گويا اينست كه پروردگار اين بنا را مشمول ربوبيت «ربنا» ى خود گرداند و به سنگ و گلى كه روى هم چيده و در معرض فناست صورت بقا دهد و در پرتو صفت ربوبيتش مانند ثابتات عالم شود و منشأ تربيت خلق گردد.

در اينجا زائر بايد به اين واقعيت توجه كند و خود را با تمام شؤون حياتش به ربوبيت رب العالمين متصل گرداند تا از تمام فيوضات ربانيه بهره‏مند شود.

[رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ‏] .

پروردگارا! ما را [با همه وجود] تسليم خود قرار ده.

خواستند تا يكسره روى آنان از غير گردانده شود و خداوند آنان را تسليم خود نمايد و نيز اين قسمت از دعا تذكريست از هدف نهايى اين بنا و خانه، گويا اين نيت و درخواست آميخته با آب و گل اين ساختمان است و روح بانيان را در اين صورت مجسم مى‏گرداند تا در تكميل بنا و مناسك و آداب آن، دو فرد كامل و شاخص اسلام و از هر رو تسليم اراده و اجرا كننده امر خدا شوند و از ذريه او پيوسته مردمى هم فكر و هم آهنگ و به تمام معنى تسليم حق تربيت شوند تا مانند همه پديده‏هاى جهان از ذرات تا كرات در محور حق و عدل بگردند.

[وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ‏] .

و نيز از دودمان ما امتى كه تسليم تو باشند پديد آر.

آرى، زائر بايد به اين حقيقت توجه داشته باشد و سعى و كوششش بر اين باشد كه خود را به حريم تسليم برساند، نه اين كه در آنجا به صورت ظاهر تسليم شود و پس از بازگشت از حج دوباره همان شود كه بود.

[وَ أَرِنا مَناسِكَنا وَ تُبْ عَلَيْنا] «2».

و راه و رسم عبادتمان را به ما نشان ده.

از خدا مى‏خواهند تا جزء به جزء عبادات و محل‏هاى آن را نشان دهد، يا چنان تعليم دهد كه مانند ديدن باشد، بنابراين از آغاز تأسيس بيت همه مناسك طبق فرمان الهى بوده و ابراهيم به آن متعبد گشته، اين مناسك از طواف و سعى شروع‏

مى‏شود و به قربانى كه رمز اسلام كامل است تكميل مى‏گردد و هر يك از اين مناسك از طواف و نماز و سعى و وقوف به عرفات و مشعر و رمى و ذبح، رمز يكى از مراتب تكامل در توحيد مى‏باشد.

آن گاه از خداوند طلب توبه مى‏كنند و گويا مراتب صعودى تسليم در مسلمانان و تعبد در مناسك و توبه صورت ديگرى است از راه برگشت به سوى بهشت و موطن نخستين آدمى كه از آن هبوط يافت‏ .

اى زائر خانه حق! آداب حج و برنامه مناسك را آن چنان انجام ده كه ابراهيم و اسماعيل انجام دادند.

راستى، حج بجاى آر و به حقيقت دامن رحمت حضرت حق را بگير و خويش را براى تسليم و توبه حقيقى در آن مكان مبارك آماده كن.

مسلم بدان كه پس از بازگشت به وطن اگر در خط عبوديت به آن معنايى كه خواسته‏اند حركت نكنى حج بجا نياورده، بلكه در مقدس‏ترين جايگاه و در حضور بانى هستى، سخنانى چند به ظاهر گفته و اعمالى مختصر، خالى از روح و محتوا بجا آورده‏اى.