حقيقت حج‏

منابع مقاله:

کتاب  : عرفان اسلامى جلد ششم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد: چون آهنگ حج خانه حق كردى، دل خود را براى خدا از هر شاغل و حاجب تنها كن، آن چنان كه در اين سفر گرانقدر روحانى و معراج پر ارزش ملكوتى جز به حضرت دوست توجهى نداشته باشى، تمام امور خويش را اعم از مادى و معنوى به آفريننده خود واگذار و در تمام حركات و سكنات خود بر او تكيه كن و در برابر قضا و حكم و قدر او تسليم محض باش و دنيا و راحتى و آن مردمى كه مانع از اين حركت معنوى تو هستند رها كن و خويش را از تمام حقوق خلق آزاد نما.

مسئله با عظمت حج از اعظم مسائل الهيه و از مهم‏ترين برنامه‏هاى عالى مكتب انسان ساز اسلام است.

مسلمانان جهان اگر به حقايق پرقيمت اين عمل عبادى اسلام توجه كنند و برنامه‏هاى اين سفر آسمانى را، چنان كه شايسته است انجام دهند، به رفع‏ بسيارى از مشكلات دنيايى، سياسى، اجتماعى، اخلاقى و آخرتى خود موفق خواهند شد.

رابطه معنويت قلب با كعبه‏

معنويت كعبه دورنمايى از عظمت و جلال و جبروت صاحب آفرينش و خالق هستى است، مسلمانان اگر شرايط واقعى حج را در اعمال خود تحقق دهند، به عظمتى ما فوق تمام عظمت‏ها و جلالى ما فوق تمام جلالت‏ها مى‏رسند.

در مناسك حج تمام عوامل تكامل انسان قرار داده شده و حاجى بايد با انجام مناسك تمام خلأهاى فكرى و روحى و اخلاقى و به خصوص ايمانى خود را جبران نمايد و اگر بدين صورت در اتصال به خانه حق از آن جايگاه باعظمت استفاده ننمايد، حج خانه را بجاى نياورده و اعمالى همآهنگ با واقعيت‏هاى الهى از او بروز و ظهور نكرده است.

كعبه، قبله دل‏ها و ارواح و افكار است و علامتى براى جهت‏دادن تمام موجوديت انسان به سوى اللّه.

كعبه، محورى است كه بايد انسان با گردش به دور آن محور از تمام رذايل بيرون آمده و به تمام حسنات آراسته گردد.

كعبه، خانه عبادت و بندگى و مركز عشق و عاشقى و جايگاه پاكان و نيكان و مركز به خاك افتادن صالحان و صديقان است.

كعبه و مسجد الحرام جايگاه با عظمتى است كه انبياى بزرگ الهى و امامان بزرگوار، به آن روى عشق داشته و شب‏هاى عمر خود را تا صبح در آن مكان مقدس با كمال خضوع و خشوع به عبادت گذرانده‏اند.

زائر بيت اللّه قبل از حركت به آن مكان شريف، واجب و لازم است كه دل از تمام كدورت‏ها پاك و از همه آلايش‏ها صاف كند.

كعبه، قلب معنويت و مركز عبوديت و جايگاه خلوص و محل خضوع و خشوع است و دلى كه از اين اوصاف عالى رنگ ندارد در آنجا جاى ندارد، بدون نفس تزكيه شده و قلب آراسته به حقايق و اوصاف الهى، نمى‏توان راهى به آن حريم مقدس و حرم با عظمت پيدا كرد كه راه واقعى انسان به سوى حضرت معبود فقط از راه قلب سليم است و بس و قلب سليم، قلب خاشع و خاضع و مؤمن و متقى و رقيق و رحيم و رؤوف و كريم و آراسته به يقين است.

تا از خوديت‏هاى شيطانى بى‏خود نگردى و از شرارت‏هاى نفس پاك نشوى و از چاه تاريك رذايل بيرون نيايى و خوديت الهى خود را باز نيابى و خويشتن را از بيگانگان و دشمنان بى‏نياز نسازى، به خانه حق راه پيدا نكنى.

آرى، چون دل از غير فارغ ساختى و نفس از رذايل پرداختى و لباس شيطنت از تمام وجود انداختى و هويت خود را به تمام معنى به حضرت مولا باختى، لياقت ورود در حرم را براى خود ساختى كه بدن و جسم را به آن حريم دعوت نكرده‏اند، بلكه دعوت از بارگاه قدس متوجه به انسان است و انسان آن موجودى است كه به صفات حضرت دوست متصف باشد.

فيلسوف و فقيه بزرگ، مرحوم حاج شيخ محمد حسين غروى اصفهانى معروف به كمپانى در خطاب به انسان مى‏فرمايد:

كعبه و رابطه معنويت قلب با آن محور باعظمت هدايت و شرح آن از حدود اين كتاب محدود خارج است؛ تماشاى عظمت كعبه و معنويت قلب و رابطه اين دو حقيقت با يكديگر چشمى الهى و قلبى پاك از تمام شوائب لازم دارد كه با كمال تأسف اين فقير خاك‏نشين از هر دو بى‏بهره است چه بهتر كه از اينجا به شرح ظاهر حديث بپردازم، باشد كه در مسير شرح، خداوند مهربان قلبى پاك براى دريافت حقايق و چشمى الهى براى تماشاى وقايع اصلى هستى به همه ما عنايت بفرمايد كه اين عنايت از لطف و كرم حضرت دوست دور نيست.

تصفيه قلب از غير حق‏

نتيجه فرامين ملكوتى حضرت صادق عليه السلام در ابتداى روايت باب حج اين است كه قبل از شروع سفر به داد قلب برسيد و اين بيت معنوى را از تمام آلودگى‏ها و عيوب و قيود پاك كنيد كه دلِ گرفتار هوا و محبت‏هاى غير خدايى و دچار همّ و غم دنيا و وابسته به مردم شيطان صفت و اسير حقوق مالى مردم، لايق قرار گرفتن در حضور دوست نيست كه حضرت يار حقيقت قلب و پاكى جان مى‏خواهد، نه آرايش ظاهر و قيافه جسم.

قبل از حركت از وطن، در مقام كسب معرفت برآييد و دل را به نور صفات حضرت دوست منور كنيد و اين مطاف عظيم حقايق ربانيه و حسنات ملكوتيه را از قيود شيطانى و طواف جنود ابليسى برهانيد.

چون كسب معرفت كرديد، قلب غرق در عشق حضرت حق مى‏شود و عشق هم چون قوى‏ترين موتور، اعضا و جوارح شما را در راه خدمت حضرت يار به حركت آورده و شما را لايق حضور آن جناب مى‏نمايد و هم چون بنيانگذار حج حضرت ابراهيم خليل الرحمن به ديدار حقايق ملكوتى با چشم قلب و ديده سر نايل خواهيد گرديد.

[وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ‏] «1».

و اين گونه فرمانروايى و مالكيّت و ربوبيّت خود را بر آسمان‏ها و زمين به ابراهيم نشان مى‏دهيم تا از يقين‏كنندگان شود.

در كتب روايى ما آمده كه:

انسان مؤمن و تصفيه شده و آراسته به حسنات و پيراسته از رذايل، عزيز الوجودتر از كبريت احمر و برتر از ملائكه حتى ملائكه مقرب و داراى حرمتى بزرگ‏تر از حرمت كعبه است‏ «2».

و اين همه عظمت و حرمت و فضيلت در سايه حركت معنوى قلب و آراستگى دل بدست مى‏آيد.

كعبه دل‏

عين القضاة، عارف معروف در «تمهيدات» مى‏گويد:

اى عزيز! بدان كه راه خدا نه از جهت راست است و نه از جهت چپ و نه بالا و نه زير و نه دور و نه نزديك و راه خدا در دل است و يك قدم است. «دَعْ نَفْسَكَ وَتَعالْ» خود را از همه آلودگى‏ها برى و پاك كن و بالاترين رذيلت كه منيت است و آن اساس تمام بدبختى‏هاست از خود بريز و آن گاه به جوار قرب حركت كن.

مگر از مصطفى نشنيده‏اى كه او را پرسيدند:

أين اللّه؟ فقال صلى الله عليه و آله: عِنْدَ المُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ‏ «3».

خدا كجاست؟ پس فرمود: نزد قلب‏هاى شكسته مؤمنان.

اى عزيز! حج صورت كار همه كس باشد، اما حج حقيقت نه كار هر كسى باشد. در راه حج زر و سيم بايد فشاندن، در راه حق جان و دل بايد فشاندن، اين كه را مسلم باشد؟ آن را كه از بند جان برخيزد، [مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا] «4» اين باشد.

در هر فعلى و حركتى در راه حج سرى و حقيقتى باشد، اما كسى كه بينا نباشد خود نداند.

طواف كعبه و سعى و حلق و تجريد و رمى حجر و احرام و احلال و قارن و مفرد و ممتنع در همه احوال‏هاست.

[وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ‏] «5».

و هر كس شعاير خدا را بزرگ شمارد، بدون ترديد اين بزرگ شمردن ناشى از تقواى دل‏هاست.

هنوز قالب‏ها نبود و كعبه نبود كه روح‏ها به كعبه زيارت مى‏كردند، دريغا كه بشريت نمى‏گذارد كه به كعبه ربوبيت رسيم و بشريت نمى‏گذارد كه ربوبيت رخت بر صحراى صورت نهد!

هر كه نزد كعبه گل رود خود را بيند و هر كه به كعبه دل رود خدا را بيند، ان‏شاء اللّه كه خدا ما را حج حقيقى روزى كند.

چون دل تصفيه كردى و آن را به نور معرفت آراستى و بر يقين و عشقش استوار نمودى، حرمتى ما فوق حرمت كعبه براى آن كسب كردى، با چنين دل به حج خانه حق برو كه خود را با معنويت كعبه يعنى آن نورى كه در قيامت از حقيقت آن خانه به شفاعتت آيد هماهنگ نموده و به موقفى عظيم و مقامى جليل دست يافته‏اى و بدان كه حرمت دل در صورتى كه به حقيقت بيت اللّه و عرش اللّه گردد با حرمت كعبه قابل نسبت نيست.

پروين اعتصامى در اين زمينه چه نيكو سروده:

***

آرى، در اين سفر معنوى و سير ملكوتى دل از غير خدا بردار و هر شاغل و حاجبى كه تو را از دوست باز مى‏دارد از خود نفى كن و امورت را به حضرت او واگذار و در تمام حركات و سكنات بر او تكيه كن و تسليم قضا و حكم و قدر او باش و دنيا و راحت آن را در اين مسافرت رها كن و از معاشرت ناباب بپرهيز و از حق‏الناس خود را پاك كن.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- انعام (6): 75.

(2)- الكافى: 4/ 567، حديث 3؛ وسائل الشيعة: 14/ 537، باب 76، حديث 19775.

(3)- بحار الأنوار: 70/ 157، باب 125.

(4)- آل عمران (3): 97.

(5)- حج (22): 32.