كوچك شمردن گناه صغيره‏

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد ششم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

در روايات معصومين عليهم السلام به طور كلى از كوچك شمردن و اندك دانستن عمل خير يا شر نهى شده است؛ زيرا عمل اندك و سبك هر چند به نظر ناچيز آيد ولى با توجه به نتيجه آن اثرات بسيارى دارد:

 

الف- زمينه سازى‏

عمل خير اندك زمينه‏ساز كارهاى خير بزرگتر مى‏شود؛ و هر گاه انديشه انسان در كار نيك كوچك پيوسته باشد احساس خيرخواهى و خيررسانى در او تقويت مى‏شود هر چند اين خير در دعا يا حاجت يا صدقه و يارى به ديگران باشد و بى‏توجّهى به ارزش آن موجب نااميدى و بى‏هويتى در وظيفه انسانى مى‏گردد. و كوچك دانستن عمل خير، آثار روانى و عقوبت بسيارى دارد كه در روايات آمده است:

امام صادق عليه السلام مى‏فرمايد:

كار خوب را هرگز اندك مشمار؛ زيرا فرداى قيامت آن را مى‏بينى و شادمانت مى‏كند. «1» امام على عليه السلام در نهج البلاغه مى‏فرمايد:

كار خوب را انجام دهيد و چيزى از آن را دست كم نگيريد؛ زيرا كوچك آن‏ بزرگ است و اندك، آن بسيار. «2» عادت به كارهاى خير و نيك اندك، مقدمه برگزارى امور خير بسيارى مى‏شود.

 

ب- اندك انگارى حق خدا

گاهى كوچك دانستن عملى، سبك شمردن حق خداوند مى‏باشد، يعنى خدا را هيچ حساب كردن و صاحب حق را بى‏ارزش انگاشتن است.

روايات ما درباره گناه اين گونه بيان كرده است كه در حقيقت سرزدن گناه كوچك، كم اهميّت انگاشتن حق پروردگار است و اين تفكّر سبب ضايع كردن حقوق الهى مى‏شود. و مقام رب العالمين را در قلب كوچك مى‏نمايد و مخالفت او را فراهم مى‏سازد.

حضرت على عليه السلام به اين نكته اشاره فرموده است:

هر گاه گناه را بزرگ بشمارى؛ پس حق خدا را بزرگ شمرده‏اى و هر گاه گناه را كوچك بشمارى پس حق خدا را كوچك دانسته‏اى. بنابراين هر گناهى كه در انديشه بزرگى دارد نزد خدا كوچك است و هر گناهى كه كوچك انگاشته مى‏شود نزد خداوند بزرگ است. «3» اين فرمايش امام على عليه السلام تأييد اندرز رسول اللّه صلى الله عليه و آله به ابوذر است كه فرمود:

يا أَباذَرٍّ لاتَنْظُرْ إِلى‏ صِغَرِ الْخَطِيئَةِ وَلَكِنِ انْظُرِ إِلى‏ مَنْ عَصَيْتَ. «4»

اى ابوذر به كوچكى گناه منگر، بلكه به آن كه نافرمانيش مى‏كنى بنگر.

اين كه فرمود: گناه اندك نزد خداوند بزرگ است، يعنى حق مولاى بزرگوارى در كار است كه با ارتكاب گناهان كوچك و نافرمانى عصيانگرانه با وسوسه‏هاى شيطانى، به تدريج از بين مى‏رود.

 

گناه صغيره چيست؟

گناه كوچك در برابر گناه بزرگ شناخته مى‏شود كه در قرآن مجيد از آن تعبير به‏ لمم‏ و سيئة شده است.

الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَ حِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَ سِعُ الْمَغْفِرَةِ» «5»

كسانى كه از گناهان بزرگ و زشت كارى‏ها جز لغزش هاى كوچك دورى مى‏كنند [مورد آمرزش‏اند] يقيناً آمرزش پروردگارت گسترده و وسيع است.

إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفّرْ عَنكُمْ سَيَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُم مُّدْخَلًا كَرِيمًا» «6»

اگر از گناهان بزرگى كه از آنها نهى مى‏شويد دورى كنيد، گناهان كوچكتان را از شما محو مى‏كنيم، و شما را به جايگاهى ارزشمند و نيكو وارد مى‏كنيم.

راغب اصفهانى در واژه لمم نوشته است:

لمم برگرفته از المام به معنى نزديك شدن به چيزى بدون انجام دادن آن است. و گاهى به چيز كم و ناچيز هم اطلاق شده است. در اينجا مقصود نزديك شدن به گناه است و از گناه صغيره به لمم تعبير شده؛ زيرا مرتكب صغيره، لحظه به لحظه به گناه‏ بزرگ نزديك مى‏شود و اين موجب انباشته شدن گناهان مى‏شود. لمم و سيئة هر دو در توهين و بى‏حرمتى به حق و مقام ربوبى بارى تعالى مشتركند.

اما لمم ويژگى‏هايى دارد كه در روايات و تفاسير اهل فن آمده است:

1- يكى از صفات غالبه بر نفس و فعل قبيحى است كه حدّ ندارد و وعده عذاب به آن داده نشده است و بازخواستى از آن نشود.

2- گناهى كه شامل صغيره و كبيره است؛ مشروط بر اين كه عادت نشده باشد و گاهى كه اتفاق بيفتد، انسان متوجه شده و توبه كند.

3- گناهى كه گاهى انسان به سراغ آن مى‏رود و سپس از آن استغفار مى‏كند.

4- گناهى كه از انسان سر زند و خوددارى كند و بار ديگر آلوده شود و پى در پى ادامه دارد ولى طبيعت و عادت او نيست. «7» بنابراين ممكن است مسلمانى لغزش داشته باشد ولى گناه بر خلاف فطرت و طبيعت و سجيّه اوست؛ زيرا روح و قلب او پاك است و آلودگى‏ها جنبه عرضى دارد. پس با ارتكاب گناه كوچكى، از ظلم به نفس پشيمان مى‏شود و از خداوند تقاضاى بخشش مى‏كند سپس مغفرت واسعه الهى شامل حال او مى‏گردد.

امير مؤمنان در نامه‏اى به واليان حكومت چنين سفارش مى‏فرمايد:

فَانَّ اللَّهَ تَعالى‏ يُسائِلُكُم مَعْشَرَ عِبادِهِ عَنِ الصَّغيرَةِ مِنْ اعْمالِكُم وَ الْكَبيرَةِ وَ الظَّاهِرَةِ وَ الْمَسْتُورَةِ، فَانْ يُعَذِّبْ فَانْتُمْ اظْلَمُ، وَ انْ يَعْفُ فَهُوَ اكْرَمُ. «8»

اى بندگان حق، خداوند بزرگ از كوچك و بزرگ اعمالتان و ظاهر و نهانتان بازپرسى مى‏كند، پس اگر عذابتان كند به عذاب مستحق‏تريد و اگر عفو كند او كريم‏تر است.

 

خطرات بى‏اعتنايى به خطاهاى كوچك‏

در فرمايش‏هاى معصومين عليهم السلام به اثرات و خطرات بى‏اعتنايى به خطاهاى كوچك اشاره شده است.

امام على عليه السلام فرمود:

خداوند خشم خود را در معصيتش پنهان كرده است؛ بنابراين هيچ گناهى را كم مشماريد؛ زيرا چه بسا كه آن با خشم خدا همراه باشد و تو ندانى. «9» امام باقر عليه السلام فرمود:

مصيبتى چون كوچك شمردن گناهت و رضايت دادن به وضعيت موجودت نيست. «10» امام صادق عليه السلام به أبى اسامة زيد شحام فرمود:

از گناهان خُرد پنداشته بپرهيزيد كه اين گناهان آمرزيده نمى‏شود. عرض كردم: گناهان كوچك چيست؟ فرمود: آدمى گناه كند و بگويد: چه خوب مى‏شد اگر غير اين گناهى ديگر نمى‏داشتم. «11» امام كاظم عليه السلام فرمود:

مسيح به حواريون فرمود: همانا گناهان كوچك از نيرنگ‏هاى ابليس است. او گناهان را در نظر شما كوچك جلوه مى‏دهد و در نتيجه گناهان انباشته و زياد شده و شما را در ميان مى‏گيرد. «12»

امام رضا عليه السلام فرمود:

گناهان اندك مسير گناهان بزرگند و كسى كه از خداوند در گناه كم، ترس نداشته باشد در زياد نيز از او نترسد. «13»

 

تسلّط شيطان‏

از ويژگى‏هاى سرنوشت منافقان چيرگى شيطان بر آنهاست. از اينرو ياد خدا از خاطر آنها زدوده شده است. و ياد شيطان بر آنها غلبه كرده است.

به اين دليل خداوند آنان را حزب شيطان ناميده و مى‏فرمايد:

اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطنُ فَأَنسهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُوْلئِكَ حِزْبُ الشَّيْطنِ أَلَآ إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطنِ هُمُ الْخسِرُونَ» «14»

شيطان بر آنان چيره و مسلط شده و ياد خدا را از خاطرشان برده است، آنان حزب شيطانند، آگاه باش كه حزب شيطان يقيناً همان زيان‏كارانند!

اسْتَحْوَذَ از ماده حُوْذ به معناى پشت ران شتر است و از آن جا كه ساربان به هنگام راندن شتران بر پشت ران‏هاى آنها مى‏زند به مفهوم تسلّط يافتن و شتاب در راندن آمده است.

از ويژگى‏هاى بارز منافقان اعطاى تام نفس در اختيار وسوسه‏هاى شيطانى است. و فرد منافق با فراموشى ذكر حق، حزب شيطانى تشكيل مى‏دهد و گروهى از انسان‏هاى نادان را هم گمراه مى‏سازد و فجايع بسيارى را پديد مى‏آورد؛ آنانى كه آتش فتنه‏ها و بدعت‏ها را مى‏افروزند و باطل را با حق مى‏آميزند؛ و حوادث ناگوارى مانند جنگ جمل و قيام عاشورا را به وجود مى‏آورند، مريدان دربست شيطانند كه‏ راه حق و معصومان عليهم السلام را سدّ مى‏كنند و باطل را تقويت مى‏نمايند.

پس در اين حالت سرنوشت ايشان با اراده شيطان گره مى‏خورد كه اميرمؤمنان درباره آنان فرمود:

فَهُنالِكَ يَسْتَوْلِىَ الشَّيطانُ عَلى‏ اوْليائِهِ وَ يَنْجُو الَّذينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنى‏. «15»

در اين وقت شيطان بر دوستانش مسلّط مى‏شود و آنان كه لطف حق شاملشان شده نجات مى‏يابند.

آنچه از آيات قرآن و روايات معصومان عليهم السلام به دست مى‏آيد:

غلبه يا سلطه شيطان بر انسان از مشكل‏ترين گرفتارى‏هاى انسان است؛ زيرا شيطان فريبكارى‏هاى بى شمارى دارد كه اساس آن هواى نفس است. پس هيچ انسان صاحب نَفْس كه داراى مقام يا مال يا مدرك باشد از فتنه‏هاى او در امان نيست مگر اندك افراد مُخلَص و متقى مصون مى‏مانند.

و بسيارى از مردم حتى بدون وسوسه شيطانى زمينه سلطه جويى شيطان را بر خود فراهم مى‏سازند سپس صحنه‏هاى عصيان را به دست آنان به وجود مى‏آورد در حقيقت غلبه هوايى و خواهش‏هاى نفسانى جاده را براى شياطين صاف مى‏كند.

حضرت مولا على عليه السلام به اين ريشه اشاره فرموده:

مَنِ اسْتَفادَهُ هَواهُ إسْتَحْوَذَ عَلَيْهِ الشَّيْطانُ. «16»

هر كه خواهش‏هاى او از او فايده برد؛ شيطان بر او مسلّط گردد.

هر چند خداوند متعال به شيطان مهلت فريب و دام گسترى را تا روز موعود داده است ولى هرگز حق حكومت هميشگى و سلطه‏گرى بر فرشتگان و آدميان نداده‏ است. ولى چون شيطان كه ساليان دراز در درگاه ربوبى به عبادت و پرستش پرداخته بود به او اجازه داد تا تصرّفاتى در وجود انسان بنمايد. البته نه بر فطرت و دين و ولايت و محبت اهل بيت، بلكه در حدود اعمال بدنى و اخلاقى كه مى‏تواند زمينه‏هاى آمادگى گناه را مانند تشويق، زيبا نمايى، تحريك شهوت، برافروختن غضب فراهم سازد و هرگز مستقيم وارد امور خلاف نمى‏شود.

بنابراين در روز قيامت شيطان در دفاع خود به كافران و منافقان شاكى مى‏گويد:

وَ قَالَ الشَّيْطنُ لَمَّا قُضِىَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَ عَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقّ وَ وَعَدتُّكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ مَا كَانَ لِىَ عَلَيْكُم مّن سُلْطنٍ إِلَّآ أَن دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِى فَلَا تَلُومُونِى وَلُومُواْ أَنفُسَكُم مَّآ أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ مَآ أَنتُم بِمُصْرِخِىَّ إِنّى كَفَرْتُ بِمَآ أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظلِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» «17»

و شيطان [در قيامت‏] هنگامى كه كار [محاسبه بندگان‏] پايان يافته [به پيروانش‏] مى‏گويد: يقيناً خدا [نسبت به برپايى قيامت، حساب بندگان، پاداش و عذاب‏] به شما وعده حق داد، و من به شما وعده دادم [كه آنچه خدا وعده داده، دروغ است، ولى مى‏بينيد كه وعده خدا تحقّق يافت‏] و [من‏] در وعده‏ام نسبت به شما وفا نكردم، مرا بر شما هيچ غلبه و تسلّطى نبود، فقط شما را دعوت كردم [به دعوتى دروغ و بى‏پايه‏] و شما هم [بدون انديشه و دقّت دعوتم را] پذيرفتيد، پس سرزنشم نكنيد، بلكه خود را سرزنش كنيد، نه من فريادرس شمايم، و نه شما فريادرس من، بى‏ترديد من نسبت به شرك‏ورزى شما كه در دنيا درباره من داشتيد [كه اطاعت از من را همچون اطاعت خدا قرار داديد] بيزار و منكرم؛ يقيناً براى ستمكاران عذابى دردناك است.

در حقيقت شيطان با نيروهاى غريزى در وجود انسان يارى مى‏شود.

حكماى اسلامى در تفسير ريشه‏هاى اغواگرى شيطان گفته‏اند:

«در بدن انسان نيروهاى چهارگانه است كه سبب از دست رفتن سعادت‏هاى روحانى مى‏گردد:

1- نيروى خيال و محسوسات و تصوير آن در ذهن و فكر

2- نيروى وهم در غيرمحسوسات‏

3- نيروى شهوت و اميال‏

4- نيروى غضب و خشم‏

از اين نيروها حالاتى توليد مى‏شود كه موجب زوال كاميابى معنوى و حضور شياطين خارجى در اطراف انسان مى‏شود؛ تا زمانى كه اين نيروها فعّال نباشند، وسوسه‏اى هم در كار نيست كه سبب جهت‏گيرى نيروهاى چهارگانه باشد.» «18» علاوه بر آنها، حواس ظاهرى و باطنى و نيروهاى بدنى هم به كمك شيطان مى‏روند و انسان به دست خود مقدمات گمراهى و تباهى را آماده مى‏سازد. اما اين كه درباره پيامبران و اولياى الهى نمى‏تواند نفوذ مؤثر داشته باشد؛ زيرا اصولًا هر كسى با اراده و ميل نفس خويش دريچه‏هاى قلب را به روى شيطان مى‏گشايد وگرنه او بدون اجازه از اين دروازه نمى‏گذرد و پيامبران خدا و اولياى حقيقى خداوند هرگز اجازه نظر به او نمى‏دهند تا روح و روان و دل آنان آلوده شود.

مقصود از اين راه‏يابى شيطانى اين است كه آدمى بر اثر ضعف ايمان و بى‏توجّهى به حق و حقوق الهى و انسانى، قلب را در اختيار تسخير شيطان قرار مى‏دهد در نتيجه ارتكاب گناه در ذهن او آسان مى‏شود.

امور مهمى در روايات اهل بيت آمده است كه زمينه تسلط شيطان بر آدمى را بيان مى‏كند كه عبارتند از:

1- خودپسندى‏

2- زياد ديدن عمل‏

3- كوچكى گناه‏

4- همنشينى با هوسرانان‏

5- علاقه به مدح و ستايش‏

6- اختلاف سازى‏

7- سرگرم شدن به مال و فرزند

8- حسد ورزى‏

9- حرص خوردن‏

10- خلوت گزينى‏

اميرمؤمنان على عليه السلام مى‏فرمايد:

از توفيق پرهيزگارى، توجّه به حالت‏هاى شيطانى است كه در پيرامون انسان با تقوا مى‏چرخد تا راه نفوذ را پيدا كند.

فَاتَقَّى عَبْدٌ رَبَّهُ نَصَحَ نَفْسَهُ، وَ قَدَّمَ تَوْبَتَهُ وَ غَلَبَ شَهْوَتَهُ، فَانَّ اجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ وَ امَلَهُ خادِعٌ لَهُ وَ الشَّيْطانُ مُوَكَّلٌ بِهِ يُزَيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لَيَرْكَبَها وَ يُمَنِّيهِ التَّوبَةَ لِيُسَوِّفَها، حَتَّى تَهْجُمَ مَنِيَّتُهُ عَلَيْهِ اغْفَلَ ما يَكُونُ عَنْها. «19»

آن عبدى تقواپيشه شد كه خيرخواه خودگشت و توبه‏اش را پيش انداخت و بر شهوتش پيروز شد؛ زيرا زمان اجل انسان مخفى است و آرزويش گول زننده اوست، شيطان موكّل آدمى است كه معصيتش را در نظرش مى‏آرايد تا مرتكب آن شود و توبه را به صورت آرزو براى آينده جلوه مى‏دهد تا آن را به تأخير افكند، تا مرگ بر آدمى بتازد زمانى كه نسبت به آن غافل‏تر از هر چيز باشد.

اين است حال اولياى خداوند كه پيش از روز محاكمه به درگاه خدا از وسوسه‏هاى رنگارنگ شيطانى شكايت مى‏برند.

امام سجّاد عليه السلام در مناجات شاكين كه در حقيقت نجواى دردمندان است عرضه مى‏دارد:

الهى! از دشمنى كه مرا گمراه مى‏كند و از شيطانى كه مرا به انحراف مى‏كشاند به تو شكايت مى‏كنم. او سينه مرا از وسوسه آكنده و زمزمه‏هاى او قلبم را در ميان گرفته است. در پيروى از خواهش‏هاى نفس مرا يارى مى‏رساند و دنيا دوستى را در نظرم مى‏آرايد و ميان من و طاعت و قرب به تو مانع مى‏شود ... «20»

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- بحار الأنوار: 68/ 181، باب 64، حديث 37؛ ثواب الأعمال: 134.

(2)- تفسير الميزان: 3/ 11، ذيل آيه 4 سوره آل عمران.

(3)- طه (20): 124.

(4)- تفسير نور الثقلين: 3/ 405، حديث 170، ذيل آيه 124 سوره طه.

(5)- نجم (53): 32.

(6)- نساء (4): 31.

(7)- تفسير نمونه: 22/ 537، ذيل آيه 53 سوره نجم؛ الكافى: 2/ 441، باب اللّمم.

(8)- نهج البلاغه: نامه 27.

(8)- بحار الأنوار: 70/ 349، باب 137، حديث 43؛ معانى الأخبار: 113.

(9)- بحار الأنوار: 75/ 165، باب 22، حديث 1؛ تحف العقول: 286.

(10)- الكافى: 2/ 287، حديث 1؛ بحار الأنوار: 2/ 345، باب 137، حديث 29.

(11)- بحار الأنوار: 75/ 307، باب 25، حديث 1؛ تحف العقول: 392.

(13)- بحار الأنوار: 70/ 353، باب 137، حديث 55؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام: 2/ 180، حديث 4.

(14)- مجادله (58): 19.

(15)- نهج البلاغه: خطبه 50.

(16)- غرر الحكم: 307، حديث 7049.

(17)- ابراهيم (14): 22.

(18)- بحار الأنوار: 60/ 153، باب 3؛ به نقل از التفسير الكبير، فخر رازى: 14/ 41، ذيل آيه 17 سوره اعراف.

(91)- نهج البلاغه: خطبه 63.

(20)- بحار الأنوار: 91/ 143، باب 32، حديث 21، مناجاة الشاكين.