معرفت يا اصل همه فضايل‏

منابع مقاله:

کتاب  : عرفان اسلامى جلد هفتم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

معرفت يا به فرموده قرآن مجيد، بصيرت، واقعيتى است كه هم چون چراغ پر نور، در شب تاريك زندگى فرا راه انسان است، تا انسان بتواند از بركت آن، حقايق و خطرات را درك كرده و با اراده‏اى متين و نيتى صادقانه به جلب منافع برخاسته و دفع خطر و ضرر كند.

انسان، اگر خدا و شؤون او و اوامر و نواهيش را نشناسد، چگونه سالك راه كمال و مسافر ديار رشد و حقيقت گردد؟

صاحب «منهاج الطالبين و مسالك الصادقين» در اين زمينه مى‏گويد:

بدان كه اول چيزى كه بر همه بندگان واجب است، معرفت معبود و صانع همه عالم و عالميان است و شناخت آلاء و نعماء و گزاردن شكر آن.

و رسول صلى الله عليه و آله فرموده است كه:

خداى عزوجل بود و هيچ چيز با او نبود «1».

پس بايد كه از اين حديث معلوم كند كه همه عالم و هر چه در آن است از آسمان‏ها و زمين‏ها و درياها و هر چه در فهم و وهم انسان آيد، همه مخلوق و مصنوع است و حق سبحانه و تعالى خالق و صانع آن است و قادر است كه هر چه آفريده است، همه را فانى و نيست كند و ديگر بار هر چه خواهد بيافريند، چنان كه فرموده:

 [إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ* وَ ما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ] «2».

و بايد بداند كه خداى عزوجل يكى است، نه چون هر يكى، بل ذات او قديم و ازلى است و ابدى، يعنى هميشه بود و هميشه باشد و هر چه غير اوست، اول نبود و آخر هم نباشد.

اول و مبدأ همه چيز از اوست و آخر همه چيز و رجوع آن به اوست، ظاهر همه چيز بدوست و باطن همه چيز خود اوست.

[هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَلِيمٌ‏] «3».

اگر نه تجلى وجود، وجود او بودى، هيچ چيز را به خود وجود نبودى و اگر نه فيض و عنايت و حفظ او بودى، هيچ چيز را وجود نماندى.

او را نه شريك است و نه وزير و نه يار و نه نظير و نشايد كه گويند: كجاست و نه بر كجاست و روا نبود كه پرسند كه چيست يا چون است، زنده‏ايست كه هرگز نميرد و دانايى است كه هيچ بر وى پوشيده نباشد، قادرى است كه از هيچ چيز عاجز نيايد، هر چه هست و باشد همه به ارادت و مشيت اوست، هر چه نيست و نباشد همه به اختيار و منع اوست. متكلم است به كلام ازلى، هر چه خواهد با هر كه خواهد.

[وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ‏] «5».

قرآن، كلام اوست، به كلام خلق نماند، بينايى است كه هيچ چيز از نظر او غايب نشود، شنوايى است كه هيچ چيز سمع او را از هيچ چيز مشغول نگرداند.

لا يَشْغَلُهُ سَمْعٌ عَنْ سَمْعٍ‏ «6».

[لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ] «7».

حاضرى است كه از هيچ كس و هيچ چيز غايب نشود و اگر كسى خواهد كه از وى چيزى پنهان كند، يا بگريزد ميسر نشود.

[وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ‏] «8».

نه كس او را زاد و نه كس از او زاده و نه كس او را همتاست.

[لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ* وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ] «9».

ذات و صفات او به كس نماند و هيچ كس هيچ نكند الا او بيند و داند.

[اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ] «10».

عقل را به كنه معرفت او راه نيست و بازمانده و نادان است و عشق نيز در شناخت جمال و جلال او حيران است، هر كه او وى را برگزيد و خواست او را دانست و آن را كه نخواست دائماً شيفته و سرگردان است و اگر چه اين سرّيست كه بس پنهان است، اين رمز منظوم در اشاره معرفت او دليل و بيان است.

درجات علم‏

بايد كه محقق بداند كه اين است، اعتقاد درست كه بنده را علم توحيد و يگانگى پروردگار خود حاصل شود و اين علم را سه درجه است:

علم اليقين و عين اليقين و حق اليقين.

علم اليقين آن است كه بنده را به قوت ايمان و طهارتى كه دل وى را حاصل بود از شك و شبهت برهاند و به رؤيت آلاء و نعماء و آيات بينات و علاماتى كه همه دليل است بر وجود خداى عزوجل، برساند.

و اما عين اليقين و حق اليقين درجه انبيا و اولياست، هرگاه كه شخص در شرايط طريقت و ترك ما سوى اللّه درست آيد، راه آن بر وى بگشايند و ذوق آن بيابد و به تدريج به تحقيق آن رسد.

عارف معارف، جمالى اردستانى گويد:

و بايد كه، چون بنده به قدر فهم و معرفت خود خالق و معبود خود را شناخت، همواره به عبادت و فرمانبردارى او مشغول باشد، در هر صورت و هر شغل كه باشد و همه عمر تا به وقت مرگ در طلب مزيد معرفت او سعى كند؛ زيرا كه اين كارى است كه نهايت ندارد و حق تعالى فرموده است رسول صلى الله عليه و آله را:

[وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ‏] «12».

و مفسران، تفسير «يقين» در اين آيت به مرگ كرده‏اند، يعنى خداى خود را مى‏پرست تا به وقت مرگ.

وَقالَ اللّه:

[وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ‏] «13». أي لِيَعْرِفُون‏ «14».

و تفسير پرستيدن اينجا به شناخت كرده‏اند.

پس بايد كه از اين معانى، محقق بداند كه عبادت و طاعت حق تعالى بر همه خلايق واجب است و هيچ عبادتى فاضل‏تر و عالى‏تر از طلب معرفت او نيست.

قال اللّه تعالى:

[أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ‏] «15».

و ذكر حقيقى آن بود كه با معرفت باشد و به حقيقت، اگر شخص در وجود خود و هستى و نيستى آن فكر كند، او را در معرفت معبود به هيچ دليل و آيت حاجت نبود، بل اگر در وجود يك مور يا هر ذره از ذرات عالم او را نيابد، نشان هدايت نيست؛ زيرا كه: وَفي كُلِّ شَيْ‏ءٍلَهُ آيَةٌ دَليلٌ عَلى‏ أنَّهُ واحِدٌ

آيات صنع و قدرت او ظاهر و هويداست، لكن ديده‏ها بس ضعيف و دل‏ها به غايت شيداست.

[فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ] «17».

نعمت‏هاى ظاهر، همه بر قدرت او و عجز ما دلالت است و نعمت‏هاى باطن، هر كه بيند داند كه بى‏نهايت است.

[وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها] «18».

و اگر چه به حقيقت معرفت او هيچ كس را راه نيست، اما در وجود او و وجوب عبادت او هيچ كس را اشتباه نيست.

[وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ‏] «19».

و جز خواص اهل معرفت كسى را به رؤيت آيات و تصرفات او انتباه نيست.

[سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُ‏] «20».

عجز و بى‏اختيارى خاص و عام در معارضه اختيارات او پوشيده و پنهان نيست و در معرض سطوت رد و قبول او، جز تسليم و رضا، چاره و درمان نيست.

قال اللّه تعالى:

[يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ* ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ] «21».

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- بحار الأنوار: 54/ 233، تفهيم و تتميم.

(2)- ابراهيم (14): 19- 20. اگر بخواهد شما را از ميان مى‏برد، و خلقى جديد مى‏آورد.* و اين [كار] بر خدا دشوار و گران نيست.

(3)- حديد (57): 3. اوست اول و آخر و ظاهر و باطن، و او به همه چيز داناست.

(4)- عشاقنامه، فخرالدين عراقى.

(5)- شورى (42): 51. مگر از راه وحى يا از پشت حجاب غيب.

(6)- المناقب: 2/ 247؛ بحار الأنوار: 39/ 132، باب 79، حديث 4.

(7)- شورى (42): 11. هيچ چيزى مانند او نيست و او شنوا و بيناست.

(8)- حديد (57): 4. و او با شماست هرجا كه باشيد.

(9)- اخلاص (112): 3- 4. نزاده، و زاييده نشده است،* و هيچ كس [در ذات و صفات‏] همانند و همتا و شبيه او نمى‏باشد.

(10)- فصلت (54): 40. هر چه مى‏خواهيد انجام دهيد، بى‏ترديد او به آنچه انجام مى‏دهيد، بيناست.

(11)- فخرالدين عراقى.

(12)- حجر (15): 99. و پروردگارت را تا هنگامى كه تو را مرگ بيايد، بندگى كن.

(13)- ذاريات (51): 56. و جن و انس را جز براى اين كه مرا بپرستند نيافريديم.

(14)- التفسير الكبير: 28/ 4- 233؛ تفسير روح البيان: 10/ 317.

(15)- عنكبوت (29): 45. آنچه را از اين كتاب به تو وحى شده است، بخوان و نماز را برپا دار، يقيناً نماز از كارهاى زشت، و كارهاى ناپسند باز مى‏دارد و همانا ذكر خدا بزرگ‏تر است، و خدا آنچه را انجام مى‏دهيد، مى‏داند.

(16)- عطار نيشابورى.

(17)- حج (22): 46. حقيقت اين است كه ديده‏ها كور نيست بلكه دل‏هايى كه در سينه‏هاست، كور است!

(18)- ابراهيم (14): 34. و اگر نعمت هاى خدا را شماره كنيد، هرگز نمى‏توانيد آن ها را به‏شماره آوريد.

(19)- زخرف (43): 87. و اگر از آنان بپرسى: چه كسى آنان را آفريده است؟ يقيناً مى‏گويند: خدا.

(20)- فصلت (41): 53. به زودى نشانه‏هاى خود را در كرانه‏ها و اطراف جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهيم داد تا براى آنان روشن شود كه بى‏ترديد او حق است.

(21)- حج (22): 73- 74. اى مردم! [براى شما و معبودانتان‏] مَثَلى زده شده است؛ پس به آن گوش فرا دهيد، يقيناً كسانى كه به جاى خدا مى‏پرستيد، هرگز نمى‏توانند مگسى بيافرينند اگر چه براى آفريدن آن گرد آيند و اگر مگس، چيزى را از آنان بربايد، نمى‏توانند آن را از او بازگيرند، هم پرستش‏كنندگان و هم معبودان ناتوانند.* خدا را آن گونه كه سزاوار اوست نشناختند، بى‏ترديد خدا نيرومند و تواناى شكست‏ناپذير است.