هدايت و الهام
هدايت پروردگار
اراك، مسجد الزهراء محرم 1376
الحمدلله رب العالمين و صلّى الله على جميع الانبياء والمرسلين و صلّ على محمد و آله الطاهرين.
هدايت الهى واقعيتى است كه در سراسر عالم هستى به كيفيتهاى گوناگون و متنوع حاكم است و موجودى در عالم خلقت چه در باطن عالم، چه در ظاهر عالم، وجود ندارد مگر اينكه اتصال به هدايت حضرت حق دارد.
قرآن مجيد مىفرمايد: از برنامههاى خداوند به وجود آوردن موجودات و در مسير هدايت قرار دادن آنهاست:
« الَّذِى أَعْطَى كُلَّ شَىْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى »[1]
پروردگار عالم، ابتدا مخلوقى را كه لباس هستى به او مىپوشاند، در دايره خلقت قرار مىدهد و سپس او را در مسيرى كه لازمه حيات او و وجود او است هدايت مىكند. نظم، بقا و مصون ماندن از فساد و تباهى و نابودى، ميوه شيرين هدايت پروردگار است.
ارگان در فضا با هم تصادف نمىكنند، اين محصول هدايت حضرت حق است، اگر هوا تركيبى از اكسيژن و ازت است و دور كره زمين در حدود صد كيلومتر پوشش به زمين داده است، اين محصول هدايت حضرت حق است.
اين كه هوا همه جا همراه زمين حركت مىكند، چون زمين مسافر است و هوايى كه دور كره زمين است، همراه اين مسافر در حركت مىباشد و مسافر را رها نمىكند، اين محصول هدايت حضرت حق است.
اين كه اكسيژن خرج شده را چگونه نباتات و درختان تأمين كنند و ازت اضافه را بگيرند؛ و حيوانات زهر دار، سموم هوا را تصفيه كنند، اين محصول هدايت وجود مقدس پروردگار است.
حكمت در محاسبات الهى
شما در همه اين محاسبات به نظر بياوريد، اگر يكى از اين حسابها به هم بخورد و چيزى از آغوش هدايت جدا شود چه خواهد شد. مثلاً كره زمين بر فرض بتواند از دايره هدايت پروردگار فرار كند، فاصله صد و پنجاه هزار كيلومترى كه با خورشيد دارد را كم كند، تمام درياها بخار مىشود، تمام درختان و نباتات و گياهان مىسوزند، و اگر فاصله را بيشتر كند، تمام درياها و رودخانهها و قناتها منجمد مىشوند، خون بدن نيز منجمد مىشود، تمام درختان هم از سرماى شديد نابود مىشوند.
هدايت در زنبور
ولى زمين نمىتواند از آغوش هدايت پروردگار خارج شود، هيچ موجودى از موجودات عالم كه در سيطره هدايت اجبارى و تكوينى پروردگار عالم قرار دارند نمىتوانند اين حسابهاى دقيق را به هم بريزند، در حيوانات هم همين طور است.
مثلاً خداوند متعال در سوره مباركه نحل در رابطه اتصال هدايت به زنبور عسل نكات با ارزشى را بيان مىكند.
اين حيوان بسيار كوچك و كم حجم و كم وزن كه بهترين ماده غذايى عالم را توليد مىكند و هنوز كارخانهاى در عالم، دقيقتر از كارخانه زنبور به وجود نيامده است كه چنين مادهاى را توليد كند؛ مادهاى كه اگر مستقيم عناصر و تركيباتش از
گلها گرفته شود، مادهاى است كه هيچ ميكربى در آن نمىتواند اثر بگذارد، مادهاى است كه اگر چند هزار سال در هواى آزاد قرار بگيرد، فاسد نمىشود.[2]
اين زنبور براى توليد عسل، براى توليد نان، براى رفت و آمد باغها و مسيرها و كوهها، براى ساختن لانه در كندو نزديك به چهار صد و شصت رشته علم را به كار مىگيرد و اين مغز به اين كوچكى چطور اين چهار صد و شصت رشته علم را گرفته؛ جز هدايت خداوند مشكل را حل نمىكند.
« وَ أَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ »
صاحب اختيار تو و مدبر تو به زنبور وحى كرده يعنى هدايت خودش را اتصال به زنبور داده است و به او در اين افق عالى و نورانى هدايت اين دستورها را داده:
« أَنِ اتَّخِذِى مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ »[3]
يا بلند شو برو در كوهها براى خود خانه و لانه انتخاب كن، يا برو روى درختان بلند براى خود لانه بساز، يا از پايهها و سايبانهاى درون باغها كه محكم است، آنجا لانه بساز، وقتى كه لانه آماده شد و محل امنى براى خود ساختى، بلند شو و برو سراغ گلها و شكوفهها:
« ثُمَّ كُلِى مِن كُلِّ الثَّمَرَ تِ »
اجازه دارى از هر ميوه و گلى كه در اين عالم قرار دادهام، بخورى، فقط زبده همه عناصر توليد كننده را بخور، بهترين غذا را در اين عالم استفاده كن، مواظب باش اگر انحراف پيدا كنى و كجروى كنى، من در كندو و در دل كوه روى درخت و روى اين سايبانها مأمور ويژه قرار دادم كه تو را راه ندهند؛ مأمور ويژه، زنبورى است با شامه بسيار قوى كه كنار لانه دائما مواظب رفت و آمد زنبورهاست، اگر زنبورى بر خلاف هدايت پروردگار برود و چيزهاى آلوده را بخورد، در هنگام ورود به لانه مورد بازرسى قرار مىگيرد. مأمور سلامت كندو، با شامه قوى خود او را بو مىكند و مىفهمد كه غير از آنچه كه دستور داده شده خورده است، او را از كمر نصف كرده روبروى كندو مىاندازد كه عبرت ديگران باشد.
« ثُمَّ كُلِى مِن كُلِّ الثَّمَرَ تِ فَاسْلُكِى سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً »
زنبور! فقط در جاده پروردگار حركت كن، چون اگر به انحراف كشيده شوى فاسد مىشوى، آشغال خور مىشوى، تباه مىشوى، نابود مىشوى، محكوم مىشوى و از ديد آفرينش مىافتى. به سمت جادههايى كه در مقابل ديد و حافظهات هست حركت كن، همراه با تواضع و فروتنى:
« يَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ »
بعد از اتصال به وحى، من از شكم او يك آشاميدنى بيرون مىآورم كه در اين آشاميدنى براى تمام مردم عالم دارو قرار دادهام:
« مُّخْتَلِفٌ أَلْوَ نُهُ فِيهِ شِفَآءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِى ذَ لِكَ لَأَيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ »[4]
اين ماده طبيعى و اصيل الهى، براى همه مردم عالم درمان است.
در زندگى زنبور نشانهاى از ربوبيت و توحيد، قدرت، حكمت، بصيرت،
بينايى و دانش و عدالت پروردگار عزيز عالم هست.
محصول منفعت و فساد
حالا اگر اين محاسبه هدايتى به هم بخورد هيچ عسلى توليد نمىشود، اگر اين محاسبه به هم بخورد، لانه نمىتواند بسازد، آنچه منفعت در اين عالم هست محصول هدايت است و هر جا فساد هست محصول جدايى موجود از هدايت پروردگار است.[5]
الهام به قلب
اما يك نوع ديگر هدايت پروردگار كه در قرآن مجيد مطرح است، الهام او به قلب بندگان است كه اين الهامات، يا انسان را به كشف مجهولى موفق مىكند، يا انسان را از خطرى نجات مىدهد، يا ديگرى را از خطر نجات مىدهد نه الهام شده را كه موارد اين الهام براى همه انسانها تا آخر عمرشان ممكن است اتفاق بيفتد و اين الهام يك حقيقتى است از طرف خدا كه جنبه هدايت دارد.
الهام به قلب براى نجات پيامبر
مادر موسى بن عمران پيرو دين جدش ابراهيم و اسحاق بود و با هيچ پيامبرى هم برخورد نداشت، ولى خداوند متعال مىفرمايد: براى نگاه داشتن بچه در وحشت و غصه بود، من به قلب او انداختم و الهام كردم اين بچه را در جعبه بگذار و او را به دريا بينداز. بعد به او اطمينان داد:
« إِنَّا رَآدُّوهُ إِلَيْكِ وَ جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ »[6]
من اين بچه را سالم بر مىگردانم و او را از انبيا قرار مىدهم، او هم با اين اطمينان موسى را به رود نيل انداخت، و بعد به صورت يك پيامبر اولواالعزم به مصر برگشت.[7]
الهام در قلب انسان
يكى از علماى بزرگ نجف مىفرمودند: خانهاى را در نجف خريدم كه درِ اين خانه، از چوب قديمى بود، قفل و بست اين در، از همين كلونهاى قديمى بود كه كليد بزرگى داشت و اين كليد را ما نمىتوانستيم حمل و نقل كنيم و با زن و بچه قرار گذاشته بوديم كه هر وقت كسى بيرون مىرود، كليد را بگذارد در گودالى كه زير در است و هر وقت كه من بيرون مىرفتم، اين كليد را زير آن گودال مخفى، مىگذاشتم. سى سال هم به طور ناگهانى و بدون معطلى دست
مىبرديم و كليد را بر مىداشتيم.
يك شب زن و بچهام نبودند، كليد را هم در آن گودال گذاشته بودند. من وارد شدم و براى اين كه بروم داخل منزل، هوا هم تاريك بود، آن شب من نشستم، دست دراز كردم كه كليد را بردارم ديدم دستم جلو نمىرود، و قلبم به من مىگويد: كبريت بزن، سى سال سابقه كبريت زدن نداشتم، ولى فشار شديدى از درون به من وارد شد كه كبريت بزن، كبريت زدم و نگاه كردم ديدم يك عقرب سياه به اندازه نصف كف دست روى كليد نشسته است كه اگر من دست برده
بودم و مرا زده بود قطعا به بغداد نرسيده مرده بودم.
اين الهام و هدايت و رحمت پروردگار است، اين عنايت حق است، اين لطف وجود مقدس او، نه به آن يك نفر، بلكه به تمام بندگانش. گاهى همين انعام را براى حفظ انسان به قلب حيوان سرازير مىكند.
پی نوشت ها:
[1] ـ طه 20 : 50؛ «پروردگار ما كسى است كه به هر موجودى ، آفرينش [ ويژه ] او را [ آن گونه
كه سزاوارش بود ] به وى عطا كرده ، سپس هدايت نمود .»
[2] ـ مستدرك الوسائل: 16/366، باب 37، حديث 20199؛ «فِقْهُ الرِّضَا عليهالسلام قَالَ الْعَالِمُ عليهالسلام
عَلَيْكُمْ بِالْعَسَلِ وَ حَبَّةِ السَّوْدَاءِ وَ قَالَ الْعَسَلُ شِفَاءٌ فِي ظَاهِرِ الْكِتَابِ كَمَا قَالَ اللَّهُ عز و جل وَ قَالَ عليهالسلامفِي الْعَسَلِ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ وَ مَنْ لَعِقَ لَعْقَةَ عَسَلٍ عَلَى الرِّيقِ يَقْطَعُ الْبَلْغَمَ وَ يَكْسِرُ الصَّفْرَاءَ وَ يَقْطَعُ الْمِرَّةَ السَّوْدَاءَ وَ يُصَفِّي الذِّهْنَ وَ يُجَوِّدُ الْحِفْظَ إِذَا كَانَ مَعَ اللُّبَانِ الذَّكَرِ.»
مستدرك الوسائل: 16/367، باب 37، حديث 20203؛ «وَ عَنِ الرِّضَا عليهالسلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلىاللهعليهوآله إِنَّ اللَّهَ عز و جل جَعَلَ الْبَرَكَةَ فِي الْعَسَلِ وَ فِيهِ شِفَاءٌ مِنَ الْأَوْجَاعِ وَ قَدْ بَارَكَ عَلَيْهِ سَبْعُونَ نَبِيّاً.»
[3] ـ نحل 16 : 68؛ «و پروردگارت به زنبور عسل الهام كرد كه از كوهها و درختان و آنچه [ از دار
بستهايى ] كه [ مردم ] بر مىافرازند ، براى خود خانههايى برگير .»
[4] ـ نحل 16 : 69؛ «آن گاه از همه محصولات و ميوهها بخور ، پس در راههاى پروردگارت كه
براى تو هموار شده [ به سوى كندو ] برو ؛ از شكم آنها [ شهدى ] نوشيدنى با رنگهاى گوناگون بيرون مىآيد كه در آن درمانى براى مردم است . قطعاً در اين [ حقيقت ] نشانهاى [ بر قدرت ، لطف و رحمت خدا ] ست براى مردمى كه مىانديشند .»
[5] ـ بيان در مسائل قرآن: 643 ـ 644، اقسام و مراحل هدايت؛ «هدايت پروردگار دو قسم است:
هدايت عمومى و هدايت خصوصى و هدايت عمومى گاهى تكوينى است و گاهى تشريعى كه ذيلا همه اين اقسام سه گانه هدايت را توضيح مىدهيم، آن گاه به نتيجه بحث مىپردازيم.
هدايت عمومى تكوينى: همان هدايتى است كه خداوند در طبيعت تمام موجودات اعم از جماد، نبات و حيوان به وديعت نهاده است كه اين موجودات طبعا و يا به اختيار خويش به سوى كمال و ترقى در سير و حركتند و اين نيروى كمال بخش و سير به سوى كمال را خداوند از روز اول در نهاد تمام موجودات نهاده است. ملاحظه مىكنيد كه نباتات چگونه به رشد و نمو، رهبرى شده و به سوى اين كمال ره مىسپارند و در اين مسير به سمتى حركت مىكنند كه مانعى در آن وجود ندارد و باز حيوانات از هدايت تكوينى برخوردار گرديده و طبعا موجوداتى را كه مزاحم و موذى آنهاست، از موجودات غير موذى و غير مزاحم تميز و تشخيص مىدهند، مثلا موش از گربه فرار مىكند ولى از گوسفندان فرار نمىكند و مورچگان و زنبوران عسل تكوينا به تشكيل اجتماع، حكومت، خانهسازى و آماده ساختن وسايل زندگى، هدايت شدهاند و در اثر همين هدايت تكوينى است كه اطفال در اولين روزهاى تولد به پستان مادر راه يافته، به تغذيه و شير خوردن رهبرى شدهاند.
در اين آيه شريفه كه خداوند از زبان موسى عليهالسلام نقل مىكند، به همان مرحله از هدايت «تكوينى» اشاره شده است:
« قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى » گفت [ موسى ] پروردگار ما همان كسى است كه به هر موجودى، هستى بخشيده و سپس آن را هدايت نمود.
هدايت عمومى تشريعى: همان هدايتى است كه خداوند تمام افراد بشر را به وسيله ارسال پيامبران و فرستادن كتابهاى آسمانى هدايتشان نموده و به تمام انسانها اتمام حجت فرموده است كه به آنها عقل و نيروى تشخيص حق و باطل داده، سپس پيامبرانى فرستاده است تا آيات خدا را براى آنان بخوانند و قوانين و احكام الهى را در ميان آنان اجرا كنند و رسالت آنان را به معجزاتى مقرون ساخته و با براهينى توأم گردانيده است تا دليل صدق گفتار و مؤد ادعاى آنان گردد. عدهاى از هدايت عمومى بهرهبردارى نموده و عده ديگر راه ضلالت را پيش گرفتهاند و همان هدايت تشريعى را، آيه بيان مىكند: « إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً ».»
[6] ـ قصص 28 : 7؛ «ما حتماً او را به تو باز مىگردانيم ، و او را از پيامبران قرار مىدهيم .»
[7] ـ ترجمه جوامع الجامع: 4/507 ـ 509 ؛ «« وَ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ
عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَ لا تَخافِي وَ لا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ »
ترجمه: ما به مادر موسى الهام كرديم كه او را شير ده و هنگامى كه از فرعونيان بر او ترسيدى وى را در دريا (رود نيل) بيفكن و هرگز نترس و محزون مباش كه ما او را به تو باز مىگردانيم و او را از رسولانش قرار مىدهيم.
روايت شده است كه: خانواده فرعون صندوق را از آب گرفتند و آسيه (همسر فرعون) به آن نزديك شد و درون آن نورى را ديد و آن صندوق را باز كرد و ناگاه كودكى را ديد كه انگشت شست خود را مىمكد، پس مهر او در دل همه جا گرفت و آسيه به فرعون گفت: «قرّة عين لى و لك»، يعنى اين كودك نور ديده من و تو است.
از ابن عبّاس روايت شده است كه: فرعونيان مىخواستند موسى را بكشند لكن آسيه مانع شد و گفت كه او را نكشيد، فرعون گفت كه اين نور ديده توست امّا براى من چنين نيست. و اگر آن طور كه آسيه موسى را نور ديده خود قرار داد فرعون نيز قرار مىداد، خداوند او را هم مانند همسرش هدايت مىكرد. عَسى أَنْ يَنْفَعَنا چون آسيه آثار ميمنت و نجابت را كه حاكى از نافع بودن بسيار بود، در سيماى آن كودك به فراست دريافت، گفت: اميد است كه اين كودك به ما سودى برساند.أَوْ نَتَّخِذَهُ، وَلَداً، يا او را به فرزندى خود اختيار كنيم، زيرا او شايسته آن است كه فرزند پادشاهان باشد.»