غفلت، ريشه امراض روحى‏

منابع مقاله:

کتاب  : عرفان اسلامى جلد نهم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

چون انسان در وادى معرفت قدم بزند، يعنى معلّم زندگى خويش را انبيا و امامان و عالم واجد شرايط قرار دهد و آن معرفت را به عمل تبديل كند، دست توفيق دستش را گرفته از دام هوا و هوس رهاييش دهد و نفس، او را در برابر حق تسليم نموده از دام هر نوع غرور آزادش نمايد، در اين وقت است كه از معامله آخرت به دنيا كه بدترين و خسارت بارترين معامله است دورى جسته و به فرموده حضرت صادق عليه السلام در ابتداى روايت باب غرور افضل را به ادنى معامله نمى‏كند.

امام صادق عليه السلام در دنباله روايت مى‏فرمايد:

در نفس، خودبين مباش و بر خويش به ديده عجب نظر مكن، چه بسا كه به مال و ثروت و صحت و سلامتت مغرور شوى و از ياد مرگ و انتقال از اين عالم به عالم ديگر غافل گردى كه اين غفلت ريشه بسيارى از امراض روحى و علّت بسيارى از گناهان و معاصى است.

و چه بسا كه بر اثر بى‏خبرى از خويش و اعجاب، نسبت به نفس و طول عمر و داشتن اولاد و يار و رفيق مغرور گشته و تصور كنى نجات و لذت و راحتى در داشتن اولاد و يار است، در حالى كه اين طور نيست چه بسيار مردمى كه بر اثر اولاد و رفيق اهل جهنم شدند!

و بسا باشد كه فريفته به حال و مال و آرزو گردى و به خاطر رسيدن به پاره‏اى از آمال و آرزوهايت گمان كنى به مقصود رسيده و سلوكت سلوك صادقانه بوده، در حالى كه هر حالى و هر مالى و هر آرزويى آراسته به حقيقت نيست، مگر آن كه‏ هماهنگ با واقعيت‏هاى الهى باشد.

و چه بسا فريفته شوى به آنچه ديگران به تو گمان دارند كه تو خوف الهى دارى و اظهار ندامت و پشيمانى مى‏كنى، در حالى كه حضرت حق در دل تو خلاف آن بيند و ملاحظه كند آنچه از تو بروز مى‏كند از صميم قلب نيست، آه كه اين غرور چه غرور خطرناكى است!!

و چه بسا كه خود را به زور و جبر و از روى بى‏ميلى به عبادت وادار كنى، در حالى كه حضرت حق از تو عبادت با شوق و خالصانه خواسته و تو به آن عبادت زورى مغرور شوى و تصور كنى در درگاه حضرت دوست كارى كرده‏اى، راستى اين غرور چه نفعى به حال تو دارد، آيا از اين حال غير خسارت در دنيا و آخرت چيز ديگرى نصيب تو خواهد شد!

و چه بسيار كه به دانش و نسب خود افتخار كنى و از عيوبى كه در درياى وجودت موج مى‏زند و خدا بر آن آگاه است غافل باشى و خلاصه تصور كنى خيلى شايسته‏اى در حاليكه حق مى‏داند خيلى بد و آلوده‏اى!!

و چه بسا باشد در حال دعا باشى و به خيال خود خدا را مى‏خوانى در حالى كه منظورت غير است و به اين دعاى دور از حقيقت مغرور شوى و تصور كنى اهل دعايى در حالى كه اهل ريايى!!

كه با دل آلوده و قلب تاريك و خدعه و نيرنگ آن هم در حريم حرم دوست كسى به جايى نرسد، بلكه به هلاكت و بدبختى خود كمك مى‏كند.

حاصل آن كه چنان كه كوفته‏هاى مزمن بى‏قلع ماه به اصلاح نمى‏آيد، امراض روحانى هم بى‏رادع قوى از نفس سلب نمى‏شود، چنان كه اين ضعيف، از مؤمنى شنيدم كه مى‏گفت:

از من در اوايل سنّ خلاف شرعى واقع شد و از آن عمل توبه كردم و بعد از چند شب به خواب ديدم كه كسى نامه عمل را به من مى‏نماياند و آن عمل در آنجا نوشته است؛ من به خود گفتم: سبحان اللّه من از آن عمل توبه كردم چرا در اينجا باشد؟

آن شخص گفت: اگر تو اين نوشته را مى‏توانى محو كرد به حيثيّتى كه اثر از او نباشد، توبه تو قبول است، وگرنه، نه و اين كنايه از گريه و استغاثه است چنان كه مذكور شد.

و چه بسا باشد كه تو نصيحت كنى مردم را و به اعتقاد خود كار خوب مى‏كردى و در باطن غرض تو جلب قلوب ايشان باشد نه تخويف‏ «1» الهى!!

غفلت عالم‏

محققان گفته‏اند:

اگر واعظ از متابعت اقوال و افعال انبيا محروم باشد و مقصود او از وعظ، طلب شهرت و اظهار فضل خود باشد سخن او در صورت و معنى مؤثر نيايد، بلكه باطن مستمع را از كدورت غفلت او آفت‏هاى عظيم رسد!

عزيزا! علماى حقيقى و مشايخ معنوى چون قدم مبارك بر منبر وعظ نهند، جبّه‏ «2» و دستار عرض ندهند و هر طاعت كه اداى آن بر خلق مستحب است بر خود سنّت دانند، چنان كه در شأن اهل كتاب آمده:

[أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ‏] «3».

آيا مردم را به نيكى فرمان مى‏دهيد و خود را [در ارتباط با نيكى‏] فراموش مى‏كنيد؟

و اين امت نيز در اين معنا داخلند، بعضى به صورت علما به زرق و ريا آستين افشان و دامن كشان بر سر چوپ پاره برآيند و براى جرّ منفعت از طريق تلبيس‏ «4»، خود را مضحكه ابليس سازند و بعضى در لباس فقر به جهل و تقليد سجاده بر دوش و از غايت غفلت بى‏عقل و هوش.

عزيز من! كاملى بايد كه ناقصان را وعظ گويد، بيدارى بايد كه خفتگان را برانگيزد، ندانسته‏اى كه نابينا، راهبرى را نشايد و از بيماران طبيبى نيايد!

الهى! ما را از مهالك حفظ كن، باطن و ظاهر ما را به نور رحمت و عنايتت صفا ده، ما را پايى براى حركت نيست، اگر دست ما را نگيرى، در چاه بدبختى افتيم و درِ نجات به روى ما بسته خواهد شد.

فرياد از دست مغرورانى كه دزد راه انسانيّتند، آه از دست كسانى كه در راه نيستند و براى آنان نسبت به حقايق عرفانى نيست، هدفى جز شهرت و شكم براى آنان وجود ندارد، با اين همه حال به لباس دانايى و از همه بدتر معلّمى جلوه كرده و با مشتى ادعاى دور از حقيقت، به دعوت انسان‏ها برمى‏خيزند و در راه ساده‏دلان دام گسترده، آنان را فريب مى‏دهند، تا به وسيله آنان به نان و نوايى برسند و در جهت شكم و شهوت و تخيّلات شيطانى دلى از عزا درآورند، اينان دين خدا و آيات قرآن و روايات و اخبار را ملعبه دست قرار داده و انسان و انسانيت را با تمام وجود به مسخره گرفته‏اند.

جاهلند و مى‏گويند عالميم، اسيرند و مى‏گويند آزاديم، آلوده‏اند و مى‏گويند وارسته‏ايم، بدبختند و مى‏گويند خوشبختيم، محتاج به معلمند و مى‏گويند استاديم، نيازمند به موعظه‏اند و مى‏گويند، واعظيم، اهل ضلالتند و مى‏گويند داراى هدايتيم، بساطى از خدعه و مكر و غلّ و غش پهن كرده و به صيد آدميان پرداخته و پس از صيد عباد حق بيش از پيش دچار غرور شده و چند اسبه به سوى گمراهى و گمراه كردن مى‏تازند.

كلام اميرالمؤمنين عليه السلام درباره عالمان غافل‏

حضرت على عليه السلام- آن كانون معرفت و قلّه مرتفع عشق و حقيقت ايمان- درباره اين نابكاران پست مى‏فرمايد:

وَآخَرُ قَدْ تَسَمّى‏ عالِماً وَلَيْسَ بِهِ، فَاقْتَبَسَ جَهائِلَ مِنْ جُهّالٍ وَاضاليلَ مِنْ ضُلّالٍ، وَنَصَبَ لِلنّاسِ اشْراكاً مِنْ حَبائِلِ غُروُرٍ وَقَوْلِ زُورٍ.. «8».

انسان ديگرى نيز وجود دارد كه نام عالم به خود گرفته و او عالم نيست اين نابخرد، جهالت هايى را از نادانان و گمراهى‏هايى را از گمراهان كسب كرده، و دام‏هايى از طناب‏هاى فريبنده و گفتار بى‏اساس پيش پاى مردم گسترده است.

علامه جعفرى در شرح جمله بالا و چند جمله بعد از آن مى‏گويد:

كوشش‏ها كرده و تقلّاها به راه انداخته و شب و روزها را براى اثبات اين كه او مى‏داند و عالم است و بايد از او فرا گرفت سپرى كرده است؛ زيرا آن نابخرد هدف حيات خود را در «به‏به» و «احسنت» و شنيدن صداى پاى پيروان در پشت سرش و حيران ماندن و به شگفتى درآمدن مردم درباره عظمت او دريافته است!!

اصطلاحاتى چند از آن كتاب و الفاظى خوشايند از اين رساله، اداى قيافه و حركات چشم و ديگر نمودهاى عارف مآبانه از اساتيدى چند به دست آورده، نه تنها علوم اوّلين و آخرين و معرفت هستى را در انحصار خود مى‏بيند، بلكه اگر از طعنه آگاهان و هشياران نترسد، نخست خود را شاگرد خدا در ايجاد هستى معرّفى مى‏كند و تدريجاً اگر روزگار امان بدهد و مراقبان معرفت بگذارند دعواى من خدايم را هم راه خواهد انداخت!!

اين شكارچى‏ها گاهى مهارت زيادى به دست مى‏آورند، به طورى كه براى تحميل خواسته‏هاى خود چنان چهره جالبى از علم و معرفت نشان مى‏دهند كه ساده لوحان به مجرّد مشاهده آن چهره، دامن از دست مى‏دهند و تخدير مى‏شوند و خود را به كلّى مى‏بازند، در اين هنگام كه دكّان آن دكّاندار نابكار رونق مطلوب را به دست آورده است تدريجاً و با گذشت زمان ساده‏لوحان فراوانى را در دام خود مى‏بيند، خودش هم به يقين باور مى‏كند كه آرى، اگر من در اين دنيا خلق نشده بودم حكمت اعلاى هستى محقّق نمى‏گشت!! راستى، خداوند متعال همه‏ بيماران را لباس عافيت بپوشاند؛ آمين يا ربّ العالمين.

قَدْ حَمَلَ الْكِتابَ عَلى‏ آرائِهِ، وَعَطَفَ الْحَقَّ عَلى‏ أهْوائِهِ، يُؤمِنُ النّاسَ مِنَ الْعَظائِمِ، وَيُهَوِّنُ كَبيرَ الْجَرائِمِ‏ «9».

كتاب الهى را بر نظريات باطل خود حمل و تأويل نموده و حق را بر هواهاى خويش برمى‏گرداند و مردم را از حوادث و يا خطاهاى بزرگ آسوده‏خاطر مى‏نمايد و گناهان بزرگ را براى آنان ناچيز جلوه مى‏دهد.

اگر آن منحرف از مسير حق به محدوديت علم و انديشه خود اعتراف نمايد، حتماً دامى كه پيش پاى مردم گسترده است، جالب بودن و فريبندگى خود را از دست خواهد داد، پس چه بايد كرد؟ خيلى روشن است كه چه بايد كرد، بايد نخست عقل و وجدان خود را از كار انداخت و نگذاشت كه آن دو وسيله آگاهى و عمل كه مستند به حكمت هدايت انسان‏هاست، وارد ميدان كار شوند و سپس قرآن و سنّت و هر منبع الهى ديگر را مانند موم به هر شكلى كه هوا و هوسش مى‏خواهد در آورد و خود را به معارف قرآن، دانا معرّفى نمايد و بدين طريق همگان را نيازمند درگاه خود بسازد!!

البته بيان اميرالمؤمنين عليه السلام در اين مورد با گروهى از صيادان جوامع است كه دام‏هاى مخصوص براى صيد كردن ساده‏لوحان تهيّه مى‏نمايند.

گروه‏هاى بسيار فراوانى وجود دارند كه امتيازها و تكيه‏گاه‏هاى ديگرى را كه مردم آن‏ها را پذيرفته‏اند به صورت تورهاى متنوع درمى‏آورند و براى وصول به مقاصد حيوانى خود آن‏ها را پيش پاى ساده لوحان مى‏گسترانند: علم، فلسفه، هنر، سياستمدارى، قضا، حتى منش عرفان به خود بستن همه و همه اين‏ها با كميّت‏ها و كيفيّت‏هاى گوناگون در شرايط مختلف، وسايلى براى شكار بينوايان بى‏اطلاع بوده است اين نابخردان نمى‏دانند كه:

[وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَ‏] «10».

اگر حق از هواها و تمايلات آنان پيروى مى‏كرد، آسمان‏ها و زمين و هر چه كه در آن‏ها وجود دارد فاسد مى‏گشت و از هم مى‏پاشيد.

يُؤمِنُ النّاسَ مِنَ الْعَظائِمِ، وَيُهَوِّن كَبيرَ الْجَرائِمِ‏ «11».

مردم را از حوادث يا خطاهاى بزرگ ايمن نموده و گناهان بزرگ را بر آنان ناچيز جلوه مى‏دهند.

اينان همواره مردم را از بُعْد اميال آنان به خود جلب مى‏نمايند، ميل و رغبت مردم بر اين است كه در اين دنيا زندگى خوشايند و مقرون به لذت داشته باشند و هرگز در حوادث بزرگ از پاى در نيايند و گناهانى را كه مرتكب مى‏شوند، بهر طريقى كه ممكن است تفسير و توجيهش كنند و اهميّت آن‏ها را ناديده بگيرند و در آن هنگام كه توانستند از عهده تفسير و توجيه آن‏ها برآيند به ياد رحمت و عنايت ربانى بيفتند، البته روحيه خوش بينى و مخصوصاً اميد به الطاف و عنايات الهى بسيار مطلوب است و آيات و روايات وارده درباره هر دو موضوع فراوان است و نيازى به ذكر و تفصيل آن‏ها در اين مبحث نيست، ولى آنچه كه مهم است اين است كه رحمت و لطف خداوندى براى بازسازى خرابى‏هايى است كه آدمى در شخصيت خود به وجود آورده است.

اگر گناهانى كبيره را مرتكب شود و يا گناهانى را اگر چه كوچك باشند، با بى‏اعتنايى به خدايى كه معصيت او را انجام مى‏دهد، مرتكب شود، مصالحى در ساختمان شخصيت آدمى نمى‏ماند تا قابل بازسازى بوده باشد، مانند شرك و تجرّى به مقام شامخ ربوبى و قتل نفس بى‏علت و غير ذلك، وانگهى آيات و روايات بسيار فراوانى وجود دارند كه نتايج اعمال زشت و گناهان را مانند معلول‏هايى كه دنبال علل خود به طور ضرورى به وجود مى‏آيند گوشزد مى‏كنند مانند:

[فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ* وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‏] «12».

پس هركس هم‏وزن ذره‏اى نيكى كند، آن نيكى را ببيند.* و هركس هم‏وزن ذره‏اى بدى كند، آن بدى را ببيند.

با نظر به مجموع منابع اسلامى، آنچه كه به عنوان اصل اساسى مى‏تواند، پذيرفته شود اين است كه:

رحمت و الطاف خفيّه و جلّيه پروردگارى، همه هستى را كه انسان هم جزيى از آن است فرا گرفته است.

[وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‏ءٍ] «13».

و رحمتم همه چيز را فرا گرفته است.

از طرف ديگر ضرورت نگهدارى حقيقى، از موجوديّت است كه بتواند استعداد پذيرش آن رحمت واسعه را داشته باشد، بنابراين مربيان و معلمان جامعه بايستى هر دو عنصر اصل مزبور را براى مردم بيان كنند نه فقط يك عنصر آن را كه يا خلاف آن گروه از آيات و روايات باشد كه مفاد آن‏ها عموميّت رحمت و لطف و عنايت پروردگارى است و يا مخالف آن گروه از آيات و روايات باشد كه مفاد آن‏ها ضرورت‏ بروز نتايج اعمال است، اين همان اصل معروف به «اصل خوف و رجا» است.

يَقُولُ: اقِفُ عِنْدَ الشُّبُهاتِ، وَفيها وَقَعَ؛ وَيَقُولُ: اعْتَزِلُ الْبِدَعَ، وَبَيْنَهَا اضْطَجَعَ‏ «14».

ادعا مى‏كند كه در شبهات توقف مى‏كنم در حالى كه در همان شبهات غوطه مى‏خورد و مى‏گويد از بدعت‏گذارى‏ها كناره‏گيرى مى‏كنم در صورتى كه در ميان بدعت‏ها مى‏آرامد.

صيّادان نابكار انسان‏ها، ادعايى دارند كه مخصوص تهذّب يافتگان و كمال‏جويان مى‏باشد، آنان خود را از ورود جسورانه به موارد شبهه تبرئه مى‏نمايند، تا خود را حتى از گروه كسانى كه به جهت ورود در شبهات مورد عتاب قرار خواهند گرفت خارج معرّفى كنند!

و نمى‏خواهند بدانند كه جرأت و بى‏پروايى آنان به ارتكاب اعمال زشت كه بدتر از ورود در شبهات است، براى آنان حيا و امتناع از ورود در شبهات باقى نمى‏گذارد، لذا با چنين ادعايى كه ما هرگز مرتكب شبهات هم نمى‏شويم منصرف ساختن ذهن مردم از توجه به گناهان صريحى است كه آنان مرتكب مى‏گردند.

آنان داخل كردن آنچه را كه از دين نيست در دين و خارج كردن آنچه را كه از دين است «بدعت» منكر مى‏شوند و خود را از اين وقاحت تبرئه مى‏نمايند، در صورتى كه دين به معناى حقيقى آن از ديدگاه آن دور است و آنچه كه براى آنان اصالت و اهميت دارد دكّان خودفروشى و دامى است كه در پيش پاى مردم مى‏گسترانند، لذا توجّه و اهميتى به آن نمى‏دهند كه كدامين عقيده يا حكم داخل در دين است و كدامين عقيده و حكم خارج از آن مى‏باشد.

اميرالمؤمنين عليه السلام مى‏فرمايد:

فَالصُّورَةُ صَورَةُ إنْسانٍ، وَالْقَلْبُ قَلْبُ حَيَوانٍ، لايَعْرِفُ بابَ الْهُدى‏ فَيَتَّبِعَهُ وَلا بابَ الْعَمى‏ فَيَصُدَّ عَنْهُ، وَذلِكَ مَيِّتُ الْأحْياءِ «15».

صورتش صورت انسان و قلبش قلب حيوان است، او نه درِ هدايت را مى‏شناسد تا از آن پيروى كند و نه درِ ضلالت و نابينايى را تشخيص مى‏دهد كه از ورود به آن امتناع بورزد و اوست مرده‏اى در ميان زندگان!!

تشابه در نمود و صورت همواره سدّ راه آن جويندگان حقيقت بوده است كه در آغاز مراحل بوده و هنوز نتوانسته‏اند صورت را از معنى و ظاهر را از باطن تفكيك نمايند و به همين جهت فريب صورت‏هاى آراسته ديوسيرتان را خورده و سعى و كوششان به نتيجه‏اى نرسيده است.

حيوانات انسان نما گاهى از انسان‏هاى حقيقى هم آراسته‏تر و وارسته‏تر مى‏نمايند و دايه‏هايى مهربان‏تر از مادر و كاسه‏هايى داغ‏تر از آش و كاتوليك هايى كاتوليك‏تر از پاپ و مسلمانانى مسلمان‏تر از على ابن ابى طالب مى‏نمايند.

در اين موارد خدا به داد حقيقت جويان ساده لوح برسد كه هنوز توانايى تفكيك صورت از معنى را ندارند.

مولوى مى‏گويد:

آسيبى كه از حيوانات انسان‏نما بر ارزش‏هاى والاى انسانى وارد شده و اوراق تاريخ را سياه كرده و حقوق انسان‏ها را ضايع نموده و باطل‏ها را با ظواهرى آراسته به خورد مردم صاف دل و ساده لوح داده است، خيلى بيش از آسيبى است كه از حيوانات حيوان‏نما براى بشريّت وارد آمده است.

هيچ تعبيرى درباره آن صيّادان مناسب‏تر از اين تعبير «مردگانى در ميان زندگان» پيدا نمى‏شود، امّا با قرينه ديگر جملات اميرالمؤمنين عليه السلام بايد گفت: نه مردگان‏ بى‏طرف و پوسيده، بلكه مردگان موذى و مضرّ كه بوى عفونى لاشه پليد آنان به جهت مردن، عقل و وجدان در درونشان، مشام انسان‏هاى گلشن جو را مى‏آزارد.

وقتى كه خرد و وجدان در درون يك انسان نابود شد، عاملى براى تشخيص حق و باطل و هدايت و ضلالت در وجود او نيست كه بتواند با بينايى و روشن‏بينى در اين دنيا حركت كند، از اينجاست كه بايد گفت: نمايش حيات، يا حيات نمايشى غير از حيات حقيقى است؛ زيرا ركن اساسى حيات حقيقى يا حيات معقول، خرد و وجدان آدمى است و با رفتن آن دو حيات حقيقى و حيات معقول وجود ندارد «16».

دائم در حال دعا باشيد كه خداوند عزيز ما را يك آن به خود وامگذارد و دست گدايى و نيازمندى ما را از دامن رحمت و لطفش جدا نكند كه اگر به اين بلا دچار شويم، مخرّب وجود و شخصيّت الهى خود گشته و سدّ راه عباد خدا خواهيم شد و اين همه محصول تلخ غرور و عجب و خودبينى است، اگر دائم در حال خدابينى و خداگويى باشيم از شرّ اين صفت شيطانى در امان خواهيم بود.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- تخويف: ترساندن.

(2)- جبّه: نوعى پيراهن.

(3)- بقره (2): 44.

(4)- تلبيس: فريب دادن.

(5)- كمپير: پيره زال.

(6)- تتماج: نوعى آش كه از آرد مى‏ساختند.

(7)- صفا اصفهانى.

(8)- نهج البلاغة: خطبه 86؛ بحار الأنوار: 2/ 56، باب 11، حديث 36.

(9)- نهج البلاغة: خطبه 86؛ بحار الأنوار: 2/ 56، باب 11، حديث 36.

(10)- مؤمنون (23): 71.

(11)- نهج البلاغة: خطبه 86.

(12)- زلزال (99): 7- 8.

(13)- اعراف (7): 156.

(14)- نهج البلاغة: خطبه 86. (15)- نهج البلاغة: خطبه 86. (16)- ترجمه و تفسير نهج البلاغة: 14/ 114.