نيروهاى خدادادى انسان‏

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد هفتم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

خاك با اراده حكيمانه حضرت حق، بر اساس رحمت و عشق از هزاران جاده پر پيچ و خم عبور كرد، تا در صلب پدر تبديل به نطفه شد و نطفه در رحم مادر در جايى استوار قرار گرفت، نطفه علقه شد و علقه مضغه و مضغه اسكلت استخوانى و بر استخوان گوشت قرار گرفت، سپس روح در آن دميده شد و پس از مدتى به صورت انسانى آراسته، پاى به بسيط زمين گذاشت.

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْانْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طينٍ* ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فى قَرارٍ مَكينٍ* ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللّهُ احْسَنُ الْخالِقينَ» «1»

و يقيناً ما انسان را از [عصاره و] چكيده‏اى از گِل آفريديم،* سپس آن را نطفه‏اى در قرارگاهى استوار [چون رحم مادر] قرار داديم.* آنگاه آن نطفه را علقه گردانديم، پس آن علقه را به صورت پاره‏گوشتى درآورديم، پس آن پاره‏گوشت را استخوان‏هايى ساختيم و بر استخوان‏ها گوشت پوشانديم، سپس او را با آفرينشى ديگر پديد آورديم؛ پس هميشه سودمند و بابركت است خدا كه نيكوترين آفرينندگان است.

 

دين قيّم‏

در اين خزانه بى نظير آفرينش و گوهر پر بهاى فطرت، يعنى نيروى كشش به سوى توحيد و حقايق، دين قيم قرار داده شد:

فَاقِمْ وَجْهَكَ لِلدّينِ حَنيفاً فِطْرَةَ اللّهِ التَّى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لاتَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِكَ الدّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَايَعْلَمُونَ» «2»

پس [با توجه به بى‏پايه بودن شرك‏] حق‏گرايانه و بدون انحراف با همه وجودت به سوى اين دين [توحيدى‏] روى آور، [پاى‏بند و استوار بر] سرشت خدا كه مردم را بر آن سرشته است، باش براى آفرينش خدا هيچ گونه تغيير و تبديلى نيست؛ اين است دين درست و استوار؛ ولى بيشتر مردم معرفت و دانش [به اين حقيقت اصيل‏] ندارند.

دين قيم و نور الهى و كشش به سوى آن، واقعيتى است كه در ذات انسان نهاده شده، هر چند گروهى از مردم به آن توجّهى نداشته باشند.

در اين ظرف وسيع و گسترده ميوه‏اى شيرين و با منفعت چون عقل كه همچون نورافكنى قوى براى زدودن تاريكى هاست نهاده شده، تا راه انسان براى پذيرش حقايق و واقعيت‏ها كه نسبت به آن جاذبه و خواسته درونى دارد آسان گردد.

بركت آب‏

«هُوَ الَّذى انْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فيهِ تُسِيمُونَ* يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخيلَ وَ الْاعْنابَ وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ انَّ فى ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ* وَ سَخَّرَلَكُمُ اللّيْلَ وَ النَّهارَ و الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِامْرِهِ انَّ فى ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ» «3»

اوست كه از آسمان، آبى براى شما نازل كرد كه بخشى از آن نوشيدنى است و از بخشى از آن درخت و گياه مى‏رويد كه [دام‏هايتان‏] را در آن مى‏چرانيد.* براى شما به وسيله آن آب، زراعت و زيتون و خرما و انگور و از همه محصولات مى‏روياند؛ يقيناً در اين [واقعيات شگفت‏انگيز طبيعى‏] نشانه‏اى است [بر توحيد، و ربوبيّت وقدرت خدا] براى گروهى كه مى‏انديشند.* و شب و روز و خورشيد و ماه را نيز رام و مسخّر شما قرار داد، وستارگان هم به فرمانش رام و مسخّر شده‏اند؛ قطعاً در اين [حقايق‏] نشانه‏هايى است [بر توحيد، ربوبيّت و قدرت خدا] براى گروهى كه تعقّل مى‏كنند.

 

نور عقل‏

نور عقل با ابزار و جنودى كه در اختيار دارد، راه را براى دريافت حقايق غيبى و شهودى باز مى‏كند و در قسمت عمده‏اى از اصول، حجت الهى را براى انسان تمام مى‏نمايد و در آن زمينه‏ها راه هر گونه عذرى را در آلوده شدن به پليدى‏ها مى‏بندد.

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

اسْتَرْشِدُوا الْعَقْلَ تَرْشُدُوا، وَلا تَعْصُوهُ فَتَنْدَمُوا. «4»

راهنماى خود را خرد خويش قرار دهيد تا به راه راست و به مسير رشد و كمال هدايت شويد و با آن مخالفت ننماييد كه پشيمان مى‏شويد.

امام على عليه السلام فرمود:

لاعِلْمَ كَالتَّفَكُّرِ، ولَاشَرَفَ كَالْعِلْمِ. «5»

هيچ علمى مانند تفكّر و هيچ شرفى مانند علم نيست.

 

تقوا مايه اصلى كرامت‏

تقوا كه عظيم‏ترين حقيقت و پرمنفعت‏ترين سرمايه و مايه اصلى كرامت براى انسان در دنيا و آخرت است، بنا به فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله محل و مكانش قلوب عاقلان است:

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

لِكُلِّ شَى‏ءٍ مَعْدِنٌ وَ مَعْدِنُ التُّقى‏ قُلُوبُ الْعاقِلينَ. «6»

براى هر چيزى در اين پهنه آفرينش معدنى است و معدن تقوا قلوب عقلاست.

و نيز حضرت فرمود:

انَّ اللّهَ تَعالى‏ خَلَقَ الْعَقْلَ مِنْ نُورٍ مَخْزُونٍ مَكْنُونٍ فى سابِقِ عِلْمِهِ الَّذى لَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ نَبىٌّ مُرْسَلٌ وَلامَلَكٌ مُقَرَّبٌ، فَجَعَلَ الْعِلْمَ نَفْسَهُ، وَ الْفَهْمَ وَجْهَهُ، وَ الزُّهْدَ رَأْسَهُ، وَ الْحَياءَ عَيْنَيْهِ، وَ الْحِكْمَةَ لِسانَهُ، وَ الرَّأْفَةَ هَمَّهُ، وَ الرَّحْمَةَ قَلْبَهُ.

ثُمَّ غَشّاهُ وَقَوّاهُ بِعَشَرَةِ اشْياءَ: بِالْيَقينِ، وَالْإيمانِ، وَ الصِّدْقِ، وَالسَّكينَةِ، وَ الْاخْلاصِ، وَالرِّفْقِ، وَ الْعَطِيَّةِ، وَ الْقُنُوعِ، وَ التَّسْليمِ، وَ الشُّكْرِ. «7»

خداوند بزرگ، عقل را از نور مخزون مكنون در علم گذشته‏اش كه نبى مرسل و ملك مقرب بر آن آگاهى نداشت آفريد. علم را نفس عقل و فهم را صورت و زهد را سر و حيا را دو چشم و حكمت را زبان و رأفت را همت و رحمت را قلب آن قرار داد، سپس آن را به ده چيز تقويت كرد: يقين، ايمان، صدق، آرامش، اخلاص، رفق، بخشش، قناعت، تسليم، شكر.

جذبه فطرت و نور عقل، حجاب‏ها را از برابر ديده قلب كنار مى‏زنند و انسان را به تماشاى حقايق موفق مى‏كنند و راه قبول واقعيت‏ها را براى آدمى سهل و آسان مى‏سازند.

ولى آنان كه راه فطرت و عقل را با طوفان گناه و سيل شهوات مى‏بندند، از درك حقايق و لمس واقعيت‏ها محروم مى‏شوند و همچنان كه جاهل به دنيا آمده‏اند، جاهل از دنيا مى‏روند و نصيبى از رحمت خدا در جهان ديگر براى آنان نيست.

صابر همدانى مى‏سرايد:

(صابر همدانى)

 

وجدان انسان‏

در اين منبع احسن تقويمى دادگاهى عالى چون دادگاه قيامت و به تعبير قرآن مجيد نفس ملامت گر و به قول روانشناسان وجدان اخلاقى و به زبان عامه وجدان، قرار داده، تا در برابر نيكى‏هايى كه از انسان سر مى‏زند سرور و نشاط و شادى و خوشى پخش كند و در برابر زشتى‏ها انسان را ملامت كرده و به سختى سرزنش نمايد و وى را به اندوه و غم و حسرت و پشيمانى و ناراحتى محكوم كند.

لا اقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ* وَلا اقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّامَةِ» «8»

به روز قيامت سوگند مى‏خورم،* و به نفس سرزنش‏گر قسم مى‏خورم.

در تفسير «نمونه» ذيل آيه فوق آمده است:

«حقيقت اين است كه يكى از دلائل وجود «معاد» وجود «محكمه وجدان» در درون جان انسان است كه به هنگام انجام كار نيك روح آدمى را مملو از شادى و نشاط مى‏كند و از اين طريق به او پاداش مى‏دهد و به هنگام انجام كار زشت يا ارتكاب جنايت روح او را سخت در فشار قرار داده و مجازات و شكنجه مى‏كند، به حدى كه گاه براى نجات از عذاب، وجدان اقدام به خودكشى مى‏كند.

يعنى در واقع وجدان حكم اعدام او را صادر كرده و به دست خودش اجرا مى‏كند.

بازتاب نفس لوّامه در وجود انسان‏ها بسيار گسترده و از هر نظر قابل دقت و مطالعه است.

وقتى عالم صغير يعنى وجود انسان در دل خود محكمه و دادگاه كوچكى دارد، چگونه عالم كبير با آن عظمتش محكمه عدل عظيمى نخواهد داشت.

ما از وجود «وجدان اخلاقى» پى به وجود «رستاخيز و قيامت» مى‏بريم و نيز از همين جا رابطه جالب اين دو سوگند روشن مى‏شود و به تعبير ديگر سوگند دوم دليلى بر سوگند اول است.

دادگاه وجدان آن قدر عظمت و احترام دارد كه خداوند به آن سوگند ياد مى‏كند و آن را بزرگ مى‏شمرد و به راستى بزرگ است، چرا كه يكى از عوامل مهم نجات انسان محسوب مى‏شود، به شرط آن كه وجدان بيدار باشد و بر اثر كثرت گناه ضعيف و ناتوان گردد. «9» به هر حال اين «نفس لوّامه»، رستاخيز كوچكى است در درون جان هر انسان كه‏ بعد از انجام يك كار خوب يا بد، بلافاصله محكمه آن در درون جان تشكيل مى‏گردد و به حساب و كتاب او مى‏رسد.

لذا گاه در برابر يك كار نيك و مهم چنان احساس آرامش درونى مى‏كند و روح او لبريز از شادى و نشاط مى‏شود كه لذت و شكوه و زيبايى آن، با هيچ بيان و قلمى قابل توصيف نيست.

و به عكس گاهى به دنبال يك خلاف و جنايت بزرگ چنان گرفتار كابوس وحشتناك و طوفانى از غم و اندوه مى‏گردد و از درون مى‏سوزد كه از زندگى به كلى سير مى‏شود و حتى گاه براى رهايى از چنگال اين ناراحتى خود را آگاهانه به مقامات قضايى معرفى و به چوبه دار تسليم مى‏كند.

 

شباهت‏هاى محكمه وجدان با دادگاه رستاخيز

اين دادگاه عجيب درونى شباهت‏هاى عجيبى به دادگاه رستاخيز دارد.

1- قاضى و شاهد و مجرى حكم در حقيقت در اين جا يكى است، همان طور كه در قيامت چنين است:

عالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ انْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِى مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ» «10»

[اى‏] داناى نهان و آشكار! تو خود در ميان بندگانت بر سر آنچه [از عقايد و عبادات‏] اختلاف مى‏كردند، داورى خواهى كرد.

2- اين دادگاه وجدان توصيه و رشوه و پرونده سازى بشرى را نمى‏پذيرد، همان طور كه درباره دادگاه قيامت نيز مى‏خوانيم:

وَ اتَّقُوا يَوْماً لاتَجْزِى نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَ لايُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ» «11»

و از روزى پروا كنيد كه نه كسى از كسى عذابى را دفع مى‏كند، و نه از كسى شفاعتى مى‏پذيرند، و نه از كسى [در برابر گناهانش‏] فديه و عوضى مى‏گيرند، و نه [براى رهايى از آتش دوزخ‏] يارى مى‏شوند.

3- محكمه وجدان مهم‏ترين و قطورترين پرونده‏ها را در كوتاه‏ترين مدت رسيدگى كرده، حكم نهايى خود را به سرعت صادر مى‏كند، نه استيناف در آن هست نه تجديد نظر و نه ماه‏ها و سال‏ها سرگردانى، همان طور كه در رابطه با دادگاه رستاخيز مى‏خوانيم:

وَ اللّهُ يَحْكُمُ لامُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَ هُوَ سَريعُ الْحِسابِ» «12»

و خدا حكم مى‏كند؛ و هيچ بازدارنده‏اى براى حكمش نيست، و او در حسابرسى سريع است.

4- مجازات و كيفرش بر خلاف مجازات‏هاى دادگاههاى رسمى اين جهان، نخستين جرقه هايش در اعماق دل و جان افروخته مى‏شود و از آن جا به بيرون سرايت مى‏كند، نخست روح انسان را مى‏آزارد، سپس آثارش در جسم و چهره و دگرگون شدن خواب و خوراك او آشكار مى‏شود، همان طور كه درباره دادگاه قيامت نيز مى‏خوانيم:

نارُ اللّهِ الْمُوقَدَةُ* الَّتى تَطَّلِعُ عَلَى الْافْئِدَةِ» «31»

آتش برافروخته خداست* [آتشى‏] كه بر دل‏ها برآيد و چيره شود.

5- اين دادگاه وجدان چندان نياز به ناظر و شهود ندارد، بلكه معلومات و آگاهى‏هاى خود انسان متّهم رابه عنوان شهود به نفع يا بر ضد او مى‏پذيرد، همان طور كه در دادگاه رستاخيز نيز ذرّات وجود انسان حتى دست و پا و پوست، گواهان بر اعمال او هستند چنانكه مى‏فرمايد:

حَتّى‏ اذا ما جاؤُوها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ ابْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ» «41»

وقتى به آتش مى‏رسند، گوش و چشم و پوستشان به اعمالى كه همواره انجام مى‏دادند، گواهى مى‏دهند.

اين شباهت عجيب در ميان اين دو دادگاه نشانه ديگرى بر فطرى بودن موضوع معاد است؛ زيرا چگونه مى‏توان باور كرد در وجود يك انسان كه قطره كوچكى از اين اقيانوس عظيم هستى است، چنان حساب و كتاب و دادگاه مرموز و اسرارآميزى وجود داشته باشد، اما در درون اين عالم بزرگ مطلقاً حساب و كتاب و دادگاه و محكمه‏اى وجود نداشته باشد، اين باور كردنى نيست.

فيض بزرگوار در بزرگى و جلالت انسان مى‏فرمايد:

(فيض كاشانى)

 

كتاب و نبوّت و امامت‏

براى رشد و كمال و درك سعادت دنيا و آخرت، براى اين گنجينه فطرت و عقل و وجدان كه دريايى بى كران از نيروى اراده و اختيار در اختيار اوست سه سرمايه سنگين و سه گوهر گران‏بها همچون نبوت و كتاب و امامت در كنار او نهاد، تا با كمك از فرهنگ رسالت و قرآن مجيد و امامت امامان و با تكيه بر فطرت و عقل و وجدان به عبادت حق قيام كند و وجودش را به حسنات اخلاقى بيارايد و از رذايل و خصايل پست دورى گزيند و سفره عدل و قسط را در زمين پهن كند و آنچه خير است از وجود خود بروز و ظهور دهد و دنيايى آباد و آخرتى مورد رضايت حق براى راحت ابدى و سلامت و سعادت سرمدى بسازد.

آنان را به اين همه حقايق آراستى و مائده نعمت‏هاى معنوى و مادى در برابرشان قرار دادى، تا در سايه هدايت تو كه به توسط انبيا و كتب آسمانى و امامان، به آنان ارائه فرمودى، تمام نعمت هايت را در مسير عبادت و درستى و رشد و كمال و آبادى دنيا و آخرت به كار گيرند و حجت خود را در تمام زمينه‏ها به آنان تمام كردى و جايى براى گناه نگذاشتى و راهى براى عصيان و خطا و معصيت و شيطنت به سوى آنان باز نكردى.

افسوس كه عدّه‏اى از فرزندان آدم تمام نعمت هايت را نديده گرفتند و فطرت و عقل و وجدان را بر اثر كثرت گناه لگدمال كردند و روى از دعوت انبيا و آيات و امامان برتافتند و با دست خود، راه بيچارگى و ذلّت و فرود آمدن عذاب جهنّم را بر خويش باز كردند.

 

كتاب، نبوّت و امامت در روايات‏

امير المؤمنين عليه السلام مى‏فرمايد:

سُبْحانَكَ خالِقاً وَ مَعْبُوداً، بِحُسْنِ بَلائِكَ عِنْدَ خَلْقِكَ، خَلَقْتَ داراً، وَ جَعَلْتَ فيها مَأْدُبَةٍ مَشْرَباً و مَطْعَماً وَ ازْواجاً وَ خَدَماً وَ قُصُورَاً وَ انْهاراً وَ زُرُوعاً وَ ثِماراً، ثُمَّ ارْسَلْتَ داعِياً يَدْعُو الَيْها، فَلَا الدّاعِىَ اجابُوا، وَلا فيما رَغَّبْتَ الَيْهِ رَغِبُوا، وَلا الِى‏ ما شَوَّقْتَ الَيْهِ اشْتاقُوا، اقْبَلُوا عَلى‏ جيفَةٍ قَدِ افْتَضَحُوا بِاكْلِها، وَ اصْطَلَحُوا عَلى‏ حُبِّها، وَ مَنْ عَشِقَ شَيْئاً اعْشى‏ بَصَرَهُ، وَ امْرَضَ قَلْبَهُ، فَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْنٍ غَيْرِ صَحيحَةٍ، وَ يَسْمَعُ بِاذُنٍ غَيْرِ سَميعَةٍ، قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَواتُ عَقْلَهُ، وَ اماتَتِ الدُّنْيا قَلْبَهُ، وَ وَلَّهَتْ عَلَيْها نَفْسَهُ. «16»

منزّه آفريدگار و معبود هستى، به نيكويى نعمتت بر بندگان است كه سرايى چون آخرت به وجود آورده‏اى و در آن سفره‏اى قرار داده‏اى داراى‏ آشاميدنى و خوردنى و همسران و خدمتكاران و قصرها و نهرها و زراعت‏ها و ميوه‏ها؛ سپس دعوت كننده‏اى را فرستادى تا مردم را به آن دعوت كند. ولى نه دعوت كننده را پاسخ گفتند و نه در آنچه ترغيب كردى رغبت نمودند و نه به آنچه تشويق فرمودى مشتاق شدند. به سوى مردارى رو كردند كه با خوردنش رسوا شدند و بر عشق به آن سازش نمودند و هر كه عاشق چيزى شود چشمش را كور و دلش را بيمار مى‏كند، آنگاه با چشمى غيرسالم نظر مى‏كند و با گوشى غيرشنوا مى‏شنود، خواهش‏هاى نفسانى عقلش را دريده و دنيا دلش را ميرانده و او را بر امور مادى واله و شيدا نموده است.

حضرت درباره رسولان حق مى‏فرمايد:

بَعَثَ اللَّهُ رُسُلَهُ بِما خَصَّهُمْ بِهِ مِنْ وَحْيِهِ، وَجَعَلَهُمْ حُجَّةً لَهُ عَلى‏ خَلْقِهِ، لِئَلّا تَجِبَ الْحُجَّةُ لَهُمْ بِتَرْكِ الْاعْذارِ الَيْهِمْ، فَدَعاهُمْ بِلِسانِ الصِّدْقِ الى‏ سَبيلِ الْحَقِّ. «17»

خداوند پيامبرانش را با مخصوص گرداندن آنان به وحى خود به رسالت برانگيخت و آنان را حجّت خود بر بندگانش قرار داد، تا عذرى براى مردم به خاطر بستن راههاى عذر به روى آنان نباشد، پس آنان را با زبان صدق به راه حق دعوت كرد.

حضرت صادق عليه السلام فرمود:

ما زالَتِ الْارْضُ الّا وَ لِلّهِ فيهَا الْحُجَّةُ يُعَرِّفُ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ، وَ يَدْعُو النّاسَ الى سَبيلِ اللّهِ. «18»

زمين هميشه نپايد جز آن كه براى خدا در آن حجتى بايد كه حلال و حرام را به‏ مردم بفهماند و تمام انسان‏ها را به سوى خدا بخواند.

امام صادق عليه السلام فرمود:

لَوْ بَقِىَ اثْنانِ لَكانَ احَدُهُمَا الْحُجَّةَ عَلى صاحِبِهِ. «19»

اگر دو كس بيشتر در زمين نمانند به روشنى يكى از آنها بر ديگرى حجت خدا است.

امير المؤمنين عليه السلام درباره ائمه طاهرين عليهم السلام مى‏فرمايد:

وَ انَّمَا الْائِمَّةُّ قَوّامُ اللّهِ عَلى خَلْقِهِ، وَ عُرَفاؤُهُ عَلى عِبادِهِ، لايَدْخُلُ الْجَنَّةَ الّا مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ، وَلايَدْخُلُ النّارَ الّا مَنْ انكَرَهُمْ وَ انْكَرُوهُ. «20»

امامان از اهل بيت از جانب خداوند تدبير كننده امور مردم و مراقبان حق بر بندگانند. به بهشت وارد نمى‏شود مگر كسى كه آنان را بشناسد و آنان هم او را بشناسند و به جهنّم وارد نمى‏گردد مگر كسى كه آنان را انكار نمايد و آنان هم او را از خود ندانند.

در حديث قدسى آمده است:

يا مُحَمَّدُ انّى خَلَقْتُكَ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً، وَ نَفَخْتُ فيكَ مِنْ رُوحى كَرامَةً مِنّى اكْرَمْتُكَ بِها حَينَ اوْجَبْتُ لَكَ الطّاعَةَ عَلى خَلْقى جَميعاً، فَمَنْ اطاعَكَ فَقَدْ اطاعَنى، وَ مَنْ عَصاكَ فَقَدْ عَصانى، وَ اوْجَبْتُ ذلِكَ فِى عَلِىٍّ وَ نَسْلِهِ مَنِ اخْتَصَصْتُ مِنْهُمْ لِنَفْسى. «21»

اى محمد! من تو را در حالى كه نبودى آفريدم و از روحم در تو دميدم، كرامتى از جانب من بود كه تو را به آن گرامى داشتم.

بر تمام خلايق اطاعت از تو را واجب كردم، هر كس از تو پيروى كند از من پيروى كرده و هر كس از تو سرپيچى نمايد از من سرپيچى نموده، اين برنامه را در على و نسل او نيز واجب كردم، آن كه او را براى خود برگزيده‏ام و به مقام امامت آراسته‏ام.

مقام انبيا و امامان كه از جانب خدا براى هدايت انسان آمده‏اند، مقامى است كه قلم از بازگو كردن آن عاجز است.

انبيا و امامان با ايمان و اخلاق و عمل و فرهنگ عالى خود و معجزاتى كه در اختيار داشتند به تمام افراد بشر حجت را تمام كرده و راه هر عذرى را بسته‏اند.

منبعى كه ما را به رسالت و امامت راهنمايى مى‏كند قرآن است و صدق گفتار قرآن و معجزه بودن آن از خورشيد وسط روز روشن‏تر و آشكارتر است.

كسى كه با قرآن مجيد هدايت نشود، به يقين با برنامه‏اى ديگر هدايت نخواهد شد و آن كس كه قرآن را بپذيرد و به برنامه هايش عمل كند، سعادت دنيا و آخرت را نصيب خود نموده است.

حضرت باقر عليه السلام به سعد فرمود:

يا سَعْدُ، تَعَلَّمُوا الْقُرْانَ، فَانَّ الْقُرْآنَ يَأتى يَوْمَ الْقِيامَةِ فى احْسَنِ صُورَةٍ فَيُناديهِ اللهُ تَعالى‏: يا حُجَّتِى فِى الْارْضِ، وَ كلامِىَ الصّادِقَ النّاطِقَ، سَلْ تُعْطَ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، ثُمَّ يَقُولُ اللّهُ تَعالى‏: كَيْفَ رَأَيْتَ عِبادى؟ فَيَقُولُ: يا رَبِّ، مِنْهُمْ مَنْ صانَنِى وَ حافَظَ عَلَىَّ وَلَمْ يُضَيِّعْ شَيْئاً، وَ مِنْهُمْ مَنْ ضَيَّعَنِى وَ اسْتَخَفَّ بِحَقِّى وَ كَذَّبَ بى فَيَقُولُ اللّهُ تَعالى‏: وَ عِزَّتى وَ جَلالى وَارْتِفاعِ مَكانى لَاثيبَنَّ عَلَيْكَ الْيَوْمَ احْسَنَ الثَّوابِ، وَلَاعاقِبَنَّ عَلَيْكَ الْيَوْمَ اليمَ الْعِقابِ. «22»

اى سعد! قرآن را فراگيريد، به روشنى قرآن در قيامت به زيباترين صورت تجلى كند، پس خداوند به او خطاب نمايد: اى حجت من در روى زمين و كلام راست و گويايم كه واقعيت‏ها و حقايق و شرايع من را براى بندگانم بيان كردى، از من بخواه من عطايت كنم و شفاعت كن تا شفاعتت را بپذيرم.

سپس حضرت حق خطاب به قرآن مى‏فرمايد: اى قرآن! بندگانم را چگونه يافتى؟ عرضه مى‏دارد: اى مالك من! بعضى از آنان مرا در زندگى خود پيروى كردند و از حلال و حرامم محافظت نمودند و چيزى از آيات مرا ضايع نكردند و برخى از مردم مرا ضايع نمودند و حق عظيم مرا سبك انگاشتند و به تكذيب من برخاستند، پس حضرت حق مى‏فرمايد: سوگند به عزّت و جلالم و بلندى مقام و مكانتم، به خاطر تو بهترين ثواب را به پيروانت مى‏دهم و محض تو عذاب دردناكم را نصيب مهجوران از تو مى‏نمايم!!

انسان خزانه فطرت و عقل و وجدان و اراده و اختيار است كه براى شكوفائى اين حقايق، نسيم نبوت و امامت و قرآن را بر او وزيده‏اند، تا به قلّه و اوج رشد و كمال برسد و در اين مدت كوتاهى كه از عمر نصيب اوست دنيا و آخرتش را آباد نمايد و تمام مدارج بندگى را پيمايد و به زيارت سعادت دنيا و آخرت نايل گردد.

مشتى خاك به خاطر تحقّق اين اهداف عاليه تبديل به موجودى زنده به نام انسان شد كه حضرت حق از هر جهت نسبت به تمام موجودات و به خصوص انسان بى نياز است و اين موجودات و مخصوصاً انسان است كه در هر شأنى از شؤون نيازمند به حضرت اوست و بدون اتصال به فطرت و عقل و وجدان و نبوّت و امامت و قرآن به آن هدفى كه خداوند از خلقت او به نفع خود او داشته، نخواهد رسيد.

حضرت حق به داود نبى عليه السلام خطاب كرد:

قُلْ لِعِبادى: لَمْ اخْلُقْكُمْ لِارْبَحَ عَلَيْكُمْ وَلكِنْ لِتَرْبَحُوا عَلَىَّ. «23»

به بندگانم بگو، من شما را از عالم خاك به جهان انسانيت نياورده‏ام تا سودى به من برسد، بلكه شما آفريدم تا از من سود سرشار ابدى نصيب شما گردد.

عَبْدى‏ خَلَقْتُ الْاشْياءَ لِاجْلِكَ وَ خَلَقْتُكَ لِاجْلى، وَهَبْتُكَ الدُّنْيا بِالْاحْسانِ، وَ الْآخِرَةَ بِالْإيمانِ. «24»

بنده من، اشيا را به خاطر تو آفريدم و تو را محض خودم به وجود آوردم، دنيا را از باب احسان به تو بخشيدم و آخرت را از طريق ايمان به تو ارزانى داشتم.

در حديث ديگر: اى بندگانم! نيافريدم تا كم را براى خود زياد كنم و در كنار آفريده‏ها از وحشت تنهايى درآيم، يا از مخلوقات به خاطر ناتوانى كمك بگيرم، تا براى خود سودى جلب كنم، يا ضررى از خود دفع نمايم، اگر تمام مخلوقات آسمان‏ها و زمين بر طاعت و عبادت من اجتماع و اتفاق كنند وشب و روز خود را در بندگى بگذارند، چيزى به من و سلطنت و ربوبيت من اضافه نمى‏كنند كه من منزّه و برتر از اين امورم. «25» در معارف اسلامى بر اين حقيقت، زياد اصرار شده كه خود را بشناس و به اين معنا واقف شو كه از كجايى و از كيستى و در كجايى و به كجا مى‏روى و براى چه آفريده شده‏اى و تو را چه مسئوليتى بر عهده است كه اگر به هر يك از اين مسائل جواب عملى داده شود، راه گناه بسته گردد و راه صواب و ثواب باز شود، فطرت شكفته گردد، عقل به حركت آيد، وجدان به نشاط گرايد، آثار نبوت و امامت و قرآن در خزانه وجود آدمى ظاهر شود و از انسان منبعى از ايمان و عمل صالح و حسنات‏ اخلاقى به وجود آيد.

پی نوشت ها:

 

______________________________

(1)- مؤمنون (23): 12- 14.

(2)- روم (30): 30.

(3)- نحل (16): 10- 12.

(4)- مستدرك الوسائل: 11/ 207، حديث 12752؛ مستدرك سفينة البحار: 1/ 314.

(5)- بحار الأنوار: 1/ 179، باب 1، حديث 63؛ روضة الواعظين: 1/ 10.

(6)- روضة الواعظين: 1/ 4؛ ارشاد القلوب، ديلمى: 1/ 15.

(7)- روضة الواعظين: 1/ 3؛ مشكاة الانوار: 250. (8)- قيامت (75): 1- 2.

(9)- تفسير نمونه: 25/ 275- 276، ذيل آيه 1- 2 سوره قيامت.

(10)- زمر (39): 46.

(11)- بقره (2): 48.

(21)- رعد (13): 41.

(31)- همزه (104): 6- 7.

(41)- فصّلت (41): 20.

(15)- مروق: صاف شده، شراب كه در آن غش و درد نباشد.

(16)- نهج البلاغه: خطبه 108.

(17)- نهج البلاغه: خطبه 144.

(18)- الكافى: 1/ 178، حديث 3؛ بصائر الدّرجات: 484، باب 10، حديث 1.

(19)- الكافى: 1/ 179، حديث 2؛ بصائر الدّرجات: 488، باب 11، حديث 3.

(20)- نهج البلاغه: خطبه 152.

(21)- بحار الأنوار: 23/ 127، باب 7، حديث 57؛ الأمالى، شيخ صدوق: 604، حديث 5.

(22)- كلمة اللّه: 83.

(23)- ارشاد القلوب، ديلمى: 1/ 110؛ شجره طوبى: 2/ 411.

(24)- كلمة اللّه: 169.

(25)- كلمة اللّه: 169.