مثال اهل دنيا در مشغولى ايشان به كار دنيا و فراموش كردن آخرت، چون مثل قومى است كه در كشتى باشند و به جزيرهاى رسيدند، براى قضاى حاجت و طهارت بيرون آمدند و كشتيبان منادى كرد كه هيچ كس مباد كه روزگار بسيار برد و جز به طهارت مشغول شود كه كشتى به تعجيل خواهد رفت.
پس ايشان در آن جزيره پراكنده شدند، گروهى كه عاقلتر بودند سبك طهارت كردند و بازآمدند، كشتى فارغ يافتند، جايى كه خوشتر و موافقتر بود بگرفتند و گروهى ديگر، در عجايب آن جزيره عجب بماندند و به نظاره بازايستادند و در آن شكوفهها و مرغان خوش آواز و سنگ ريزههاى منقش و ملون نگريستند، چون بازآمدند در كشتى هيچ جاى فراخ نيافتند، جاى تنگ و تاريك بنشستند و رنج آن مىكشيدند.
گروهى ديگر، نظاره اختصار نكردند، بلكه آن سنگ ريزههاى غريب و نيكوتر چيدند و با خود بياوردند و در كشتى جاى آن نيافتند، جاى تنگ بنشستند و بارهاى آن سنگ ريزهها بر گردن نهادند و چون يك دو روز برآمد، آن رنگها نيكو بگرديد و تاريك شد و بوىهاى ناخوش از آن آمدن گرفت، جاى نيافتند كه بيندازند، پشيمانى خوردند و بار و رنج آن برگردن مىكشيدند.
و گروهى ديگر، در عجايب آن جزيره متحيّر شدند، تا از كشتى دور افتادند و كشتى برفت و منادى كشتى به آن نشنيدند و در جزيره مىبودند تا بعضى هلاك شدند از گرسنگى و بعضى را سباع هلاك كرد.
آن گروه اول، مثال مؤمنان پرهيزكار است و گروه پسين، مثل كافران كه خود و خداى را عزّوجلّ و آخرت را فراموش كردند و همگى خود را به دنيا دادند كه:
[اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ] .
اين [خشم و عذاب بزرگ] به سبب آن است كه زندگى دنيا [ىِ زودگذر] را بر آخرت ترجيح دادند.
و آن دو گروه ميانين، مثل عاصيان است كه اصل ايمان نگاه داشتند و ليكن دست از دنيا بنداشتند، گروهى با درويشى تمتّع كردند و گروهى با تمتع، نعمت بسيار جمع كردند تا گران بار شدند!!
بدين مذمّت كه دنيا را كرده آمد، گمان مبر كه هر چه در دنياست مذموم است بلكه در دنيا چيزهاست كه آن نه دنياست، چه علم وعمل در دنيا باشد و آن نه از دنيا بود كه در آن صحبت آدمى به آخرت رود، اما علم به عينه با وى بماند و اما عمل اگر چه به عينه نماند، اثر آن بماند و اين دو قسم بود:
يكى: پاكى و صفاى جوهر دل كه از ترك معاصى حاصل شود و يكى: انس به ذكر خداى عزوجل كه از مواظبت بر عبادت حاصل شود، پس اين جمله باقيات صالحات است كه حق عزوجل گفت:
[وَ الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ] .
ولى اعمال شايسته پايدار نزد پروردگارت از جهت پاداش بهتر و از لحاظ اميد داشتن به آنها نيكوتر است.
و لذت علم و لذت مناجات و لذت انس به ذكر خداى تعالى بيشترست و آن از دنياست و نه از دنياست، پس همه لذتها مذموم نيست، بلكه لذتى كه بگذرد و به نماند و آن نيز جمله مذموم نيست كه اين دو قسم است:
يكى آن است كه اگر چه وى از دنياست و پس از مرگ به نماند، ولكن معين است بر كار آخرت و بر علم و عمل و بر بسيار گشتن مؤمنان چون: قوت و نكاح و لباس و مسكن كه به قدر حاجت بود كه اين شرط راه آخرت است، هر كس از دنيا بر اين قدر قناعت كند و قصد وى از اين فراغت بود بر كار دين، وى از اهل دنيا نباشد.
پس مذموم از دنيا آن باشد كه مقصود از وى نه كار دين باشد، بلكه وى سبب غفلت و بطر و قرار گرفتن دل در اين عالم و نفرت گرفتن وى از آن عالم بود و براى اين بود كه رسول عليه السلام گفت:
الدُّنْيا مَلْعُونَةٌ وَمَلْعُونٌ ما فيها إلّاذِكْرُ اللّهِ وَما والاهُ .
دنيا و هر چه در آن است ملعون است الا ذكر خداى تعالى و آنچه بر آن معاونت كند.