گناه و سبب آن - جلسه سیزدهم – (متن کامل + عناوین)

صبر در برابر گناه و بلا

نشانه محسنين نسبت به حضرت حق

تهـران، حسينيه همدانى‏ها رمضان 1384

الحمدلله رب العالمين و صلّى الله على جميع الانبياء والمرسلين و صلّ على محمد و آله الطاهرين.

خداوند مهربان در سوره مباركه مائده، چشم پر از اشك را از نشانه‏هاى مردم محسن مى‏داند. طبق آن آيات، اين‏ها مردمى هستند كه گرايش شديد باطنى به حضرت حق دارند ؛ زيرا حق شناس هستند.

بعد از بحث گريه، كلام به اينجا رسيد كه امام صادق  عليه‏السلام مى‏فرمايد: اين چهره‏هاى الهى و ملكوتى در هشت برنامه هستند: برنامه اول:

« وقور عند الهزاهز »

بر اساس فرموده قرآن: از نظر معنويت، عقل، ايمان، مطالعه، دقت و يا شنيدن از اهل خدا، آن قدر سنگين هستند كه فتنه‏هاى ضدّ دين، ضدّ خدا و ضدّ انسانيت نمى‏تواند آنها را از آن مقامى كه هستند، بردارد.

از نظر بيدارى، بينايى و معنويت، مانند كوه هستند. فتنه‏ها در همه دوره‏ها بوده است و در هر دوره‏اى به تناسب آن دوره. شياطين در هر روزگارى مخترع فتنه‏هايى بودند تا نيرو، سپاه و رفقاى خدا را در زمين كم كنند، ولى در مقابل اينان، همه فتنه‏ها شكست خورد و به آن هدفى كه داشت، نرسيد.

بلا و صبر مؤمن

امام صادق  عليه‏السلام مى‏فرمايد: دومين حالتى كه در اين بزرگواران است:

« صبور عند البلاء »[1]

نمى‏فرمايد: « عند المصيبة » بلاء يعنى چه؟ معناى بلا به اين شكلى كه در فارسى زبانان است، در لغت عرب نيست.

بلا در اصطلاح قرآن به معناى آزمايش‏هاى الهى است، كه البته بار روحى اين آزمايش‏ها، واقعاً سنگين است. ولى خداوند متعال بافت خلقت، حيات و دنياى انسان را با آزمايش همراه قرار داده است. جرياناتى الهى براى اهل ايمان رخ مى‏دهد كه حقيقت اين جريانات به مانند خاك مستعدّ است كه روى روح انسان ريخته مى‏شود، تا انسان، زير اين خاك مستعد رشد و پرورش پيدا كند و از زير اين خاك، مانند دانه نباتى كه سر بيرون مى‏آورد، سر از عالم ملكوت درآورد.

بخشى از اين آزمايش‏ها در قرآن كريم بيان شده است: آزمايش‏هاى مالى، بدنى، جانى، خانوادگى، معنوى، محيطى و اجتماعى. البته اگر بحث بخواهد وارد شرح تك تك اين آزمايش‏ها بشود، خيلى طولانى مى‏شود. فرض كنيد مؤمن در ميان شهرى قرار مى‏گيرد كه مردمش از خدا رو برگردانده‏اند و رابطه خود را با انبيا و ائمه  عليهم‏السلامو قرآن قطع كرده‏اند و همه ارزش‏ها را ريشه كن كرده‏اند.

حال پروردگار براى آزمايش اين مؤمن، خيمه زندگيش را در ميان اين مردم
قرار داده است. گوهرى به نام دين در اختيار او است كه در درياى هستى، پرقيمت‏تر از اين گوهر وجود ندارد.

صبر يعنى اين گوهر را در ميان اين مردم، اين شهر و گناهان و فساد مردم اين شهر و جاذبه‏هاى سخت شهوانى مردم اين شهر حفظ كند: « صبور عند البلاء » يعنى صبر در آزمايش.

در اين مورد، آن انسان با كرامت و بزرگوارى كه استقامت و صبر مى‏كند، يعنى اين گوهر را حفظ مى‏كند، خداوند متعال به اين صابر چه بهايى خواهد داد؟ اولاً اين صابر چند سال مگر مى‏خواهد صبر كند؟ زمان صبر، زمان كوتاهى است. در نهايت تا شصت سالگى كه چراغ شهوت روشن است، مى‏خواهد صبر كند كه فتنه شهوات، روابط نامشروع، زنان و مردانى كه جنود شيطان هستند، بخوابد. در مقابل اين فتنه‏ها صبر كند تا تمام شوند. اميد جنود شياطين قطع شود، ديگر مجذوب آن فتنه‏ها نشود.

وعده قطعى خدا بر يارى مؤمن

به خصوص كه پروردگار عالم در قرآن وعده قطعى داده است: كسى كه در ايمانش بماند، من ماندنش را ثبوت دايمى مى‏كنم:

« يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ فِى الْأَخِرَةِ »[2]

يعنى اگر مقدارى صبر كند و من ببينم كه به خاطر من، خود را گرفتار فتنه نكرد:

« اللَّهُ وَلِىُّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ »[3]

من به يارى او مى‏شتابم. دست او را مى‏گيرم كه با كمك من زندگى كند.

اما فتنه مال و شكم تا آخر عمر هست. مى‏بيند در شهرى قرار گرفته است كه ميليارد ميليارد مى‏دزدند و درب دزدى به روى او نيز باز است، نه اين كه بسته باشد.

ممكن است من خيمه زندگى‏ام را بردارم و به منطقه دور دست مى‏برم و بعد به خدا بگويم: ببين من شهوتران، رشوه‏گير، دزد و اختلاس كننده نيستم، حقوق كسى را پايمال نمى‏كنم، مى‏گويد: اصلاً زمينه اين موارد وجود ندارد كه تو در آن بيافتى. آنجا كه هر لحظه كه دختران زيباى بدحجاب و فتنه‏گر گذر نمى‏كنند. آنجا بانك و تجارتى وجود ندارد كه جاى امتحان تو باشد، لذا عبادت و پاكى تو نيز در آنجا قيمتى ندارد.

اگر در شهر زندگى كنى و اين گوهر ايمان را نگهدارى، من به يارى تو مى‏شتابم. درها به روى تو باز باشد و نروى. دعوت‏ها همه متوجه تو باشد و قبول نكنى. اين پيروز در امتحان است.

من چند مورد از برخورد پروردگار با اين افراد را بيان كنم.

حتى شب بيست و يكم نيز، عرق خورى، قمار و زنا هست و تعطيل نيست. در باز است، دعوت نيز هميشه هست. نمى‏روى و نرفتى و نمى‏خواهى بروى. اين وقت عمر كه چند سالش با شهوت و شكم همراه است صبر كرده‏ايد و تمام شده است. از اين به بعد نيز صبر كنيد.

درود و رحمت خدا بر صابران

قرآن به شما صابران مى‏گويد:

« أُوْلئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَ تٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ »[4]

درود و رحمت خدا بر صابران.

ما نمى‏دانيم كه اين درود و رحمت چيست. اين درود قطعا لفظى نيست كه پروردگار با « بارك الله » كار را تمام كند، بعد بگويد: بفرما برو. اين درود، درودى دايمى و عملى است.

اما موارد ديگر:

« الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَـمُواْ »

كسانى كه در آن جامعه گفتند: ما به دنبال بت شهوت، پول، رفيق و جلسات حيوانى نمى‏رويم، معبود، مالك و ربّ ما « الله »است، لحظه مرگ، مگر من آنها را تنها مى‏گذارم؟ همه قرآن را باور داريم ؛ چون سند الهى و خدايى است:

« تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَئِكَة أَلاَّ تَخَافُواْ »

گروهى از فرشتگان را نازل مى‏كنم تا قبل از مردن، به اين‏ها بگويند: ديگر اضطراب و ترس تمام شد:

« وَ لاَ تَحْزَنُواْ وَ أَبْشِرُواْ بِالْجَنَّةِ الَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ »[5]

ملائكه مى‏گويند: غصه و رنج تمام شد،

« نَحْنُ أَوْلِيَآؤُكُمْ فِى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ فِى الْأَخِرَةِ »[6]

ما وقتى شما در دنيا بوديد، از جانب خدا، به دنبال شما و يار شما بوديم كه اين فتنه‏ها شما را نبرد. ما كمك شما بوديم و الاّ اگر تنها بوديد، با همان فتنه اول رفته بوديد. خدا ما را خادم شما قرار داده است.

پذيرايى خدا از صابران

در آخرت نيز ما يار، دوست و عاشق شما هستيم. در آن عالم كه:

« فِيهَا مَا تَشْتَهِى أَنفُسُكُمْ »

هر چه مى‏خواهيد، براى شما آماده است:

« وَ لَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ »

هر چيزى را درخواست كنيد، آماده است. يك ميهماندار بيشتر نداريد:

« نُزُلاً مِّنْ غَفُورٍ رَّحِيمٍ »[7]

ميهماندار شما نيز خداى غفور و رحيم است. ميهماندار افراد صابر در قيامت، خود پروردگار است.

شما تا كنون ميهمان شخصيت بزرگى شده‏ايد يا نه؟ بعد به خانه مى‏آييد و به ديگران مى‏گوييد: آن شخصيت بزرگ خودش براى من چايى ريخت و آورد،
چنين و چنان كرد. به تعبير قرآن مجيد، فخر فروشى مى‏كنيد:

« وَ تَفَاخُرُ بَيْنَكُمْ »[8]

هر كسى جريان مثبت خود را مى‏خواهد به رخ ديگران بكشد. در كنكور اول شده‏ام، يعنى عكسم را به روزنامه بده. نزد مادر مى‏آيد، مى‏گويد: مادر! روزنامه را مى‏بينى؟ من اول شده‏ام. به همه مى‏گويد.

حال اگر شخص بزرگ از كسى پذيرايى كند، مى‏خواهد به رخ همه بكشد. برايم چايى ريخت، كفشم را جفت كرد، تا جلوى درب با من آمد، محبت كرد. حال فكر كنيد خدا ميهمان‏دار انسان شود.

خدا چه چيزى كم دارد؟ خيلى آيه جالبى است، مى‏گويد: ميهمان دار شما در مرحله اول « غفور » است. يعنى تمام گناهان شما را مى‏آمرزد. در قيامت به رخ ما نمى‏كشد كه پرونده‏ات خيلى خراب بود. مى‏گويد: راحت باش ! تو را آمرزيدم.

امام صادق  عليه‏السلاممى‏فرمايد: قبل از ورود به بهشت، ياد گناه را از شما مى‏گيرند، تا ابد ياد نمى‏كنيد كه چه گناهى كرديد، والا در بهشت اگر ناراحت شويد كه آن بهشت نيست.[9]

آزاد شدگان از آتش جهنم

در روايات دارد: همه اهل جهنم ابدى نيستند. حق اين است كه همه ابدى نباشند. عده‏اى بالاخره نجات پيدا مى‏كنند. وقتى از جهنم درمى‏آيند، به پيشانى آنان نوشته شده است:

« فلان بن فلان من عتقاء الله من النار »[10]

اين‏ها آزاد شدگان از جهنم هستند.

بعد خدا مى‏فرمايد: به بهشت برويد. مى‏گويند: با اين نوشته روى پيشانى وارد شويم، هر كس ما را ببيند، به ما مى‏خندد. خطاب مى‏رسد: اى امين وحى ! چشمه‏اى دارم، تا كسى اين‏ها را نديده است، اين‏ها در آن چشمه بروند تا پاك شوند و چهره بهشتى بگيرند، بعد به بهشت بروند تا كسى بندگانم را سرزنش نكند:

« نُزُلاً مِّنْ غَفُورٍ رَّحِيمٍ »[11]

ميهمان دار شما خداى غفور رحيم است.

صبر در مقابل اين فتنه‏ها خيلى تلخ است، اما صبرهايى در اين دنيا كردند كه تلخى آن با اين تلخى‏ها قابل مقايسه نيست. شما را به فتنه دعوت مى‏كنند، اما شما بگوييد: نه، نمى‏روم. بگذار در قيامت، وقتى وارد شديم، با دامن پاك وارد
شويم و به خدا بگوييم: بارها زمينه زنا براى ما آماده بود، به خاطر تو نكرديم. بارها پول حرام براى ما آماده بود، به خاطر تو نخورديم. تلخ است، اما تلخى كه پيامدش شيرين است.[12]

صبر تلخ اميرالمؤمنين و حضرت زهرا  عليهماالسلام

اميرالمؤمنين  عليه‏السلام در « نهج البلاغه » مى‏فرمايد:

« صبرت و فى العين قذى و فى الحلق شجى »[13]

بيست و پنج سال صبر كردم، اما مانند كسى كه تيغ تيز در چشمش بود و نمى‏گذاشتند در بياورد، استخوان تيز در گلويش بود، نه پايين مى‏رفت و نه در مى‏آمد. ما مقدارى از آن صبر را بايد داشته باشيم. در تلخى‏هايى صبر كردند كه
اگر اولياى خدا نبودند، همان مرحله اول آنها را از پا درمى‏آورد.

بعد از رحلت پيغمبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله براى استرداد فدك رفت و سخنرانى كرد، اما بين در و ديوار قرار گرفت، ضربه ديد، وارد خانه شد، براى اولين بار با حزن و چهره درهم كشيده، فقط يك بار در عمرش اين گونه حرف زد، با صداى بلند به اميرالمؤمنين  عليه‏السلام عرض كرد: يابن ابى طالب !

« اِشْتَمَلَتْ شَمْلَةَ الجَنينٍ وَ قَعَدَتْ حُجْرَةَ الظنين »[14]

مانند جنين در شكم، زانو در بغل گرفته‏اى و مانند افراد تهمت خورده كه آبرو ندارند بيرون بروند، اينجا نشسته‏اى؟ حق ما را بردند، با غلاف شمشير مرا زدند، چرا نشسته‏اى؟

برخاست، بقچه لباسش را باز كرد، روى لباس خانه، لباسى كه در جنگ خندق و بدر و حنين و خيبر مى‏پوشيد، پوشيد. شمشير را از غلاف بيرون كشيد،
گفت: اى دختر پيغمبر ! چشم، من رفتم كه بجنگم. آمد درب چوبى اتاق را باز كند، مؤذن گفت: « أشهد أن لا اله الا الله »؛ گفت: اى دختر پيغمبر ! من دارم مى‏روم درگير شوم، ولى با درگيرى من، صداى اين اذان و اسم پدر شما تا قيامت خاموش مى‏شود. دامن على  عليه‏السلام را گرفت و عرض كرد: پس نرو. اگر اين دين با صبر من مى‏ماند، صبر مى‏كنم.

« أُوْلئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَ تٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُوْلئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ »[15]

« الَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَـمُواْ تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَئِكَة أَلاَّ تَخَافُواْ وَ لاَ تَحْزَنُواْ وَ أَبْشِرُواْ بِالْجَنَّةِ الَّتِى كُنتُمْ تُوعَدُونَ »[16]

سى سال اين صبر تلخ ادامه داشت. لذا وقتى فرقش را شكافتند، اعلام كرد:

« فزت و ربّ الكعبة »[17]

راحت شدم. ما مأموم اين امام هستيم؟ كجا آزمايش و بلاى ما مانند آزمايش و بلاى على  عليه‏السلاماست؟

حضرت زهرا  عليهاالسلام بر سر قبر پدرش گفت:

« رَفَعَتْ قُوَّتى . . . وَ شَمَتَ بى عدوّى وَ الكَمَدُ قاتِلى »[18]

تمام نيرويم از بين رفت، هر روز در مدينه به ما زخم زبان مى‏زنند، غصّه مرا دارد مى‏كشد.

اقتدا به معصومين  عليهم‏السلام در برابر فتنه‏ها

كجا صبر زنان ما، مانند صبر او است؟

صبر و ظفر دوستان قديمند

 بر اثر صبر نوبت ظفر آيد[19]

در برابر فتنه‏ها صبر كنيد. صبر براى حفظ اين گوهر. گوهرى كه در درياى هستى مثل و نمونه ندارد. اگر كسى در مقابل فتنه‏ها بى‏طاقت شود، بايد با از دست دادن اين گوهر در آغوش فتنه بيافتد، چرا كه پيغمبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد: آن كسى كه در حال زنا، يا گرفتن رشوه، يا خوردن مال حرام است، در آن وقت:

« خرج منه روحُ الايمان »[20]

در آن حال دين ندارد. ممكن است بعد ديندار شود و ممكن است نشود ؛ چون ممكن است مزه گناه را بچشد و به قدرى براى او خوشمزه باشد كه تا آخر عمر، دين را رها كند، اما گناه را رها نكند.

« ثُمَّ كَانَ عَـقِبَةَ الَّذِينَ أَسَــٔواْ السُّوأَى أَن كَذَّبُواْ بِـٔايَـتِ اللَّهِ »[21]

صبر در برابر اين‏ها ويژگى مردم مؤمن است.

والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته

پی نوشت ها:

[1] ـ الكافى: 2/230، حديث 2؛ الخصال: 2/406، حديث 1؛ «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ  عليه‏السلام قَالَ يَنْبَغِي لِلْمُؤمِنِ أَنْ يَكُونَ فِيهِ ثَمَانُ خِصَالٍ وَقُورٌ عِنْدَ الْهَزَاهِزِ صَبُورٌ عِنْدَ الْبَلاَءِ شَكُورٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ قَانِعٌ بِمَا رَزَقَهُ اللَّهُ لاَ يَظْلِمُ الْأَعْدَاءَ وَ لاَ يَتَحَامَلُ لِلْأَصْدِقَاءِ بَدَنُهُ مِنْهُ فِي تَعَبٍ وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَةٍ إِنَّ الْعِلْمَ خَلِيلُ الْمُؤمِنِ وَ الْحِلْمَ وَزِيرُهُ وَ الصَّبْرَ أَمِيرُ جُنُودِهِ وَ الرِّفْقَ أَخُوهُ وَ اللِّينَ وَالِدُهُ.»

[2] ـ ابراهيم 14 : 27؛ «خدا مؤمنان را به سبب اعتقاد و ايمانشان در زندگى دنيا و آخرت ثابت قدم و پابرجا مى‏دارد.»

[3] ـ بقره 2 : 257؛ «خدا سرپرست و يار كسانى است كه ايمان آورده‏اند.»

[4] ـ بقره 2 : 157؛ «آنانند كه درودها و رحمتى از سوى پروردگارشان بر آنان است.»

[5] ـ فصلت 41 : 30؛ «بى‏ترديد كسانى كه گفتند: پروردگار ما خداست ؛ سپس [ در ميدان عمل بر اين حقيقت ] استقامت ورزيدند، فرشتگان بر آنان نازل مى‏شوند [ و مى‏گويند:  ]مترسيد و اندوهگين نباشيد و شما را به بهشتى كه وعده مى‏دادند، بشارت باد.»

[6] ـ فصلت 41 : 31؛ «ما در زندگى دنيا و آخرت، ياران و دوستان شما هستيم.»

[7] ـ فصلت 41 : 31 ـ 32؛ «آنچه دلتان بخواهد، در بهشت براى شما فراهم است، و در آن هر چه را بخواهيد، براى شما موجود است. * رزق آماده‏اى از سوى آمرزنده مهربان است.»

[8] ـ حديد 57 : 20؛ «و فخرفروشيتان به يكديگر. . . .»

[9] ـ قريب به اين مضمون آمده: الكافي: 2/430، حديث 12؛ «عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ  عليه‏السلام يَقُولُ إِذَا تَابَ الْعَبْدُ تَوْبَةً نَصُوحاً أَحَبَّهُ اللَّهُ فَسَتَرَ عَلَيْهِ فَقُلْتُ وَ كَيْفَ يَسْتُرُ عَلَيْهِ قَالَ يُنْسِي مَلَكَيْهِ مَا كَانَا يَكْتُبَانِ عَلَيْهِ وَ يُوحِي اللَّهُ إِلَى جَوَارِحِهِ وَ إِلَى بِقَاعِ الْأَرْضِ أَنِ اكْتُمِي عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ فَيَلْقَى اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حِينَ يَلْقَاهُ وَ لَيْسَ شَيْءٌ يَشْهَدُ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ.»

هم چنين آمده: بحار الأنوار: 54/354، تتمه باب 2؛ «مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ الْبَهَائِيُّ ره فِي كِتَابِ مِفْتَاحِ الْفَلاَحِ عِنْدَ تَأْوِيلِ مَا وَرَدَ فِي دُعَاءِ التَّعْقِيبِ يَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِيلَ وَ سَتَرَ الْقَبِيحَ عَنِ الصَّادِقِ  عليه‏السلام أَنَّهُ قَالَ مَا مِنْ مُؤمِنٍ إِلاَّ وَ لَهُ مِثَالٌ فِي الْعَرْشِ فَإِذَا اشْتَغَلَ بِالرُّكُوعِ وَ السُّجُودِ وَ نَحْوِهِمَا فَعَلَ مِثَالُهُ مِثْلَ فِعْلِهِ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَرَاهُ الْمَلاَئِكَةُ عِنْدَ الْعَرْشِ وَ يُصَلُّونَ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ وَ إِذَا اشْتَغَلَ الْعَبْدُ بِمَعْصِيَةٍ أَرْخَى اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مِثَالِهِ سِتْراً لِئَلاَّ تَطَّلِعَ الْمَلاَئِكَةُ عَلَيْهَا فَهَذَا تَأْوِيلُ يَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِيلَ وَ سَتَرَ الْقَبِيح.»

[10] ـ بحار الأنوار: 66/412، باب 38، حديث 131.

[11] ـ فصلت 41 : 32؛ «رزق آماده‏اى از سوى آمرزنده مهربان است.»

[12] ـ بحار الأنوار: 67/286، باب 56؛ عدة الداعي: 313؛ «وَ قَالَ النَّبِيِّ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله أَصْلُ الدِّينِ الْوَرَعُ كُنْ وَرِعاً تَكُنْ أَعْبَدَ النَّاسِ وَ كُنْ بِالْعَمَلِ بِالتَّقْوَى أَشَدَّ اهْتِمَاماً مِنْكَ بِالْعَمَلِ بِغَيْرِهِ فَإِنَّهُ لاَ يَقِلُّ عَمَلٌ بِالتَّقْوَى وَ كَيْفَ يَقِلُّ عَمَلٌ يُتَقَبَّلُ لِقَوْلِ اللَّهِ  عز و جلإِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَ فِي الْوَحْيِ الْقَدِيمِ الْعَمَلُ مَعَ أَكْلِ الْحَرَامِ كَنَاقِلِ الْمَاءِ فِي الْمُنْخُلِ.»

همچنين آمده: «وَ عَنْهُمْ  عليه‏السلام جِدُّوا وَ اجْتَهِدُوا وَ إِنْ لَمْ تَعْمَلُوا فَلاَ تَعْصُوا فَإِنَّ مَنْ يَبْنِي وَ لاَ يَهْدِمُ يَرْتَفِعُ بِنَاؤهُ وَ إِنْ كَانَ يَسِيراً وَ إِنَّ مَنْ يَبْنِي وَ يَهْدِمُ يُوشِكُ أَنْ لاَ يَرْتَفِعَ بِنَاؤهُ.»

و نيز آمده: غرر الحكم: 282، حديث 6298؛ «وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤمِنِينَ  عليه‏السلام مِنْ كُنُوزِ الاْءِيمَانِ الصَّبْرُ عَلَى الْمُصَاب.»

و غررالحكم: 283، حديث 6303؛ «وَ قَالَ  عليه‏السلام الصَّبْرُ صَبْرَانِ صَبْرٌ عِنْدَ الْبَلاَءِ واحسن مِنْهُ الصَّبْرُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ.»

[13] ـ نهج البلاغه: خطبؤ3 (المعروفة بالشقشقية)؛ «فَرَأَيْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى هَاتَا أَحْجَى فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَذىً وَ فِي الْحَلْقِ شَجًا أَرَى تُرَاثِي نَهْباً حَتَّى مَضَى الْأَوَّلُ لِسَبِيلِهِ فَأَدْلَى بِهَا إِلَى فُلاَنٍ بَعْدَهُ ثُمَّ تَمَثَّلَ بِقَوْلِ الْأَعْشَى . . . .»

[14] ـ بحار الأنوار 29 234؛ المناقب، ابن شهر آشوب: 2/208؛ «قَالَتْ لِأَمِيرِ الْمُؤمِنِينَ  عليه‏السلام يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْكَ السَّلاَمُ اشْتَمَلْتَ شَمْلَةَ الْجَنِينِ، وَ قَعَدْتَ حُجْرَةَ الظَّنِينِ، نَقَضْتَ قَادِمَةَ الْأَجْدَلِ، فَخَانَكَ رِيشُ الْأَعْزَلِ، هَذَا ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ يَبْتَزُّنِي نَحِيلَةَ أَبِي وَ بُلْغَةَ ابْنَيَّ، لَقَدْ أَجْهَرَ فِي خِصَامِي، وَ أَلْفَيْتُهُ أَلَدَّ فِي كَلاَمِي، حَتَّى حَبَسَتْنِي قَيْلَةٌ نَصْرَهَا، وَ الْمُهَاجِرَةُ وَصْلَهَا، وَ غَضَّتِ الْجَمَاعَةُ دُونِي طَرْفَهَا، فَلاَ دَافِعَ وَ لاَ مَانِعَ، خَرَجْتُ كَاظِمَةً، وَ عُدْتُ رَاغِمَةً، أَضْرَعْتَ خَدَّكَ يَوْمَ أَضَعْتَ حَدَّكَ، افْتَرَسَتِ الذِّئَابُ وَ افْتَرَشْتَ التُّرَابَ، مَا كَفَفْتَ قَائِلاً، وَ لاَ أَغْنَيْتَ بَاطِلاً، وَ لاَ خِيَارَ لِي، لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَنِيئَتِي  ]هَيْنَتِي ] وَ دُونَ زَلَّتِي، عَذِيرِي اللَّهُ مِنْكَ عَادِياً، وَ مِنْكَ حَامِياً، وَيْلاَيَ فِي كُلِّ شَارِقٍ، مَاتَ الْعَمَدُ، وَ وَهَتِ  ]وَهَنَتِ  [الْعَضُدُ، شَكْوَايَ إِلَى أَبِي، وَ عَدْوَايَ إِلَى رَبِّي، اللَّهُمَّ أَنْتَ أَشَدُّ قُوَّةً وَ حَوْلاً، وَ أَحَدُّ بَأْساً وَ تَنْكِيلاً. فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤمِنِينَ  عليه‏السلام لاَ وَيْلَ عَلَيْكِ، الْوَيْلُ لِشَانِئِكِ، نَهْنِهِي عَنْ وَجْدِكِ يَا ابْنَةَ الصَّفْوَةِ، وَ بَقِيَّةَ النُّبُوَّةِ، فَمَا وَنَيْتُ عَنْ دِينِي، وَ لاَ أَخْطَأْتُ مَقْدُورِي، فَإِنْ كُنْتِ تُرِيدِينَ الْبُلْغَةَ، فَرِزْقُكِ مَضْمُونٌ، وَ كَفِيلُكِ مَأْمُونٌ، وَ مَا أُعِدَّ لَكِ أَفْضَلُ مِمَّا قُطِعَ عَنْكِ، فَاحْتَسِبِي اللَّهَ. فَقَالَتْ حَسْبِيَ اللَّهُ . . . وَ أَمْسَكَتْ.»

[15] - بقره 2 : 157؛ «آنانند كه درودها و رحمتى از سوى پروردگارشان بر آنان است و آنانند كه هدايت يافته‏اند .»

[16] ـ فصلت 41 : 30؛ «بى‏ترديد كسانى كه گفتند: پروردگار ما خداست ؛ سپس ] در ميدان عمل بر اين حقيقت ] استقامت ورزيدند، فرشتگان بر آنان نازل مى‏شوند [ و مى‏گويند:  ]مترسيد و اندوهگين نباشيد و شما را به بهشتى كه وعده مى‏دادند، بشارت باد..»

[17] ـ بحار الأنوار: 41/2، باب 99، حديث 4.

[18] ـ بحار الأنوار: 43/174 ـ 175، باب 7، حديث 15؛ «رَوَى وَرَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَزْدِيُّ قَالَ خَرَجْتُ حَاجّاً إِلَى بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ رَاجِياً لِثَوَابِ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ فَبَيْنَمَا أَنَا أَطُوفُ . . . هِيَ تَقُولُ رُفِعَتْ قُوَّتِي وَ خَانَنِي جِلْدِي وَ شَمَتَ بِي عَدُوِّي وَ الْكَمَدُ قَاتِلِي يَا أَبَتَاهْ بَقِيتُ وَالِهَةً وَحِيدَةً وَ حَيْرَانَةً فَرِيدَةً فَقَدِ انْخَمَدَ صَوْتِي وَ انْقَطَعَ ظَهْرِي وَ تَنَغَّصَ عَيْشِي وَ تَكَدَّرَ دَهْرِي فَمَا أَجِدُ يَا أَبَتَاهْ بَعْدَكَ أَنِيساً لِوَحْشَتِي وَ لاَ رَادّاً لِدَمْعَتِي وَ لاَ مُعِيناً لِضَعْفِي فَقَدْ فَنِيَ بَعْدَكَ مُحْكَمُ التَّنْزِيلِ وَ مَهْبَطُ جَبْرَئِيلَ وَ مَحَلُّ مِيكَائِيلَ انْقَلَبَتْ بَعْدَكَ يَا أَبَتَاهْ الْأَسْبَابُ وَ تَغَلَّقَتْ دُونِيَ الْأَبْوَابُ فَأَنَا لِلدُّنْيَا بَعْدَكَ قَالِيَةٌ وَ عَلَيْكَ مَا تَرَدَّدَتْ أَنْفَاسِي بَاكِيَةٌ لاَ يَنْفَدُ شَوْقِي إِلَيْك . . . .»

[19] ـ حافظ شيرازى.

[20] ـ من لايحضره الفقيه: 4/22، حديث 4987.

[21] ـ روم 30 : 10؛ «آن گاه بدترين سرانجام، سرانجام كسانى بود كه مرتكب زشتى شدند به سبب اينكه آيات خدا را تكذيب كردند.»