گناه و سبب آن - جلسه هجدهم – (متن کامل + عناوین)

علت گناه

دنيا و حيات دنيا

تهـران، حسينيه همدانى‏ها رمضان 1384

الحمدلله رب العالمين و صلّى الله على جميع الانبياء والمرسلين و صلّ على محمد و آله الطاهرين.

بر پايه برخى از آيات و روايات، اهل خدا، تحقيقات بسيار دقيقى درباره علّت گناهكار شدن انسان دارند و مى‏گويند: گناه علّتى روانى دارد.

اهل خدا در تحقيقات از آيات و روايات، چيزى را فروگذار نكردند. كمال، رفعت، عظمت، قوت و مستحكم بودن اين مطلب و فرهنگ را به ما نشان دادند.

سخنان اين بزرگواران در مرحله اول، به نظر مى‏رسد كه ريشه‏اش در يكى از جملات وجود مبارك اميرالمؤمنين  عليه‏السلام در «نهج البلاغه» است كه آن مطلب خيلى فوق العاده است.

امام  عليه‏السلام مى‏فرمايد:

« و قال انّ اولياءَ الله هم الذين نظروا الى باطن الدنيا اذا نظر الناس الى ظاهرها »[1]

با توجه به اين نوع جملات، حرف ايشان اين است كه ما دنيا را هرگز نبايد تركيبى از زمين، آسمان، خورشيد، ماه، ستاره و فضا معنا كنيم.

اين تركيب طبيعتا تركيبى خدايى است كه هيچ كدام از عناصر اين تركيب، در به هم ريختن وضع، درون و انديشه ما دخالتى ندارند. بنابراين وقتى مى‏خواهيم دنيا را معنا كنيم، بايد بدون ملاحظه اصل خلقت جهان، آفرينش و موجودات، معنا كنيم.

دنيا را بايد از ديدگاه انسان معنا كنيم ؛ يعنى دنيا در باطن انسان چه منظره‏اى دارد؟ از آن منظره صحبت كنيم. همان طور كه اميرالمؤمنين  عليه‏السلاممى‏فرمايد: نسبت به دنيا از طرف انسان دو ديدگاه وجود دارد، كارى به خود اين تركيب نداشته باشيد:

« و قال انّ اولياءَ الله هم الذين نظروا الى باطن الدنيا اذا نظر الناس الى ظاهرها »

خود اين تركيب، مثبت و ساخته شده حضرت حق است. ما براى مثبت و منفى بودن دنيا، كارى به خود اين تركيب نبايد داشته باشيم. اين تركيب را بايد
جلوه اراده حضرت حق بدانيم كه اراده، علم، فعل و صنعت حضرت حق است.

آنچه كه در آيات قرآن و روايات هست، ديدگاه و منظرگاه انسان است كه بيان شده است. اگر پروردگار فرمود:

« وَمَا الْحَيَوةُ الدُّنْيَآ »

نمى‏گويد خود دنيا، چون دارد دنيا را با انسان تعريف مى‏كند. خود پروردگار به اصل اين تركيب كارى ندارد.

اين كه ساخت، صنعت و جلوه اراده خودش است، آن وقت كه هيچ مخلوقى را در اين عالم خلق نكرده بود، اين خانه به اين زيبايى برپا بود و پروردگار درباره‏اش بحثى نداشت. اين همه صحبت‏ها مخصوص زمانى است كه انسان به وجود آمده است.

« وَمَا الْحَيَوةُ الدُّنْيَآ إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ »[2]

يعنى رابطه زندگى شما با دنيا، سرگرمى و بازيگرى است. آيا همين حرف را درباره انبيا مى‏شود زد؟ اميرالمؤمنين  عليه‏السلام مى‏فرمايد: نه، براى شما لعب و لهو است ؛ يعنى آنهايى كه دنيا براى آنان لهو و لعب است. اما براى ديگران:

« نظروا الى باطن الدنيا »

باطن دنيا چيست؟ باطن دنيا ابزار آماده‏اى از جانب خدا براى ساختن « حياة طيّبة » و ساختن « عيشة راضية » در آخرت است، لذا رابطه انبيا با دنيا اين گونه بود كه در دنيا پاكى توليد مى‏كردند و پاك مصرف مى‏كردند، پاك نيز از دنيا مى‏رفتند:

« وَ إِنَّهُ فِى الْأَخِرَةِ لَمِنَ الصَّــلِحِينَ »[3]

يا در آيه شريفه مى‏فرمايد:

« وَمَا الْحَيَوةُ الدُّنْيَآ إِلاَّ مَتَـعُ الْغُرُورِ »[4]

زندگى دنيا جز كالاى فريبنده نيست. نمى‏گويد: خود دنيا. دنيا نتوانست انبيا  عليهم‏السلامرا فريب دهد؛ چون ديد انبيا به دنيا، ديد درستى بود. انبيا هيچ كدام نيامدند كه به جوامع بگويند: نخوريد، نپوشيد و ازدواج نكنيد و معاشرت نداشته باشيد. انبيا  عليهم‏السلام آمدند، گفتند: بخوريد، اما:

« كُلُواْ مِمَّا فِى الْأَرْضِ حَلَـلاً طَيِّبًا »[5]

يعنى دين دار بخوريد، نه بى‏دين ؛ چون اگر بى‏دين بخوريد، نجاست خور مى‏شويد.

ربا، غصب، بردن حق مردم و ارث خانواده و غارت كردن، نجس هستند، شما بخوريد، اما حلال طيب را كه فقط از طريق ديندارى صحيح به دست آمده است. يا گفتند: ازدواج كنيد، اما با چه كسى؟

« فَانكِحُواْ مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَآءِ »[6]

آن زنانى كه كفو شما و پاكيزه هستند. پاكيزه براى نسل، دين و آخرت شما. نگفتند: معاشرت نكنيد. انبيا  عليهم‏السلام گفتند: در مردم باشيد، با خوبان يكى باشيد، در
برابر افراد بد:

« تَوَاصَوْاْ بِالْحَقِّ وَ تَوَاصَوْاْ بِالصَّبْرِ »[7]

باشيد. براى آنها متاع دنيا فريب، بازيچه و سرگرمى نبود.

اين باطن و حقيقت دنياست ؛ يعنى انبيا  عليهم‏السلام گفتند: دنيا خانه محبوب ما است، سفره دنيا نيز سفره محبوب است و ما ميهمانان دعوت شده‏ايم. فرمود: از مجموع نعمت‏هاى من بخوريد « وَ اشْكُرُواْ لِلَّهِ »[8] و مرا بندگى كنيد و به مردم خدمت كنيد. ما دنياى انبيا را كه تعريف مى‏كنيم، بر اساس نگاه و تفكر آنها بايد تعريف كنيم ؛ يعنى دنيايى كه در باطن انبيا و ائمه  عليهم‏السلام و اوليا شكل گرفته است.

چند جمله از «نهج البلاغه» را بدون ترجمه ذكر كنم. اين دنيايى كه در باطن على  عليه‏السلام بوده، چقدر زيبا است:

« و انّ الدنيا دار صدق لمن صدقها و دار عافية لمن فهم عنها . . . و دار موعظة لمن اتَّعَظَ بها و دار غنىً لمن تزوّد منها و مصلّى ملائكة الله و مهبط وحى الله و متجر اولياء الله »

ديگر نمى‏گويد: «حيوة الدنيا، متاع الدنيا» كاسبى آنان در دنيا اين بوده است:

« اكتسبوا فيها الرحمة و ربحوا فيها الجنة »[9]

به آنها گفته است: شما چند روزى در دنيا ميهمان من باشيد و در اين خانه دو
كار انجام بدهيد: عبادت رب، خدمت به خلق. وقتى به آن طرف بياييد، براى ابد « مقيم عند ربّكم » مى‏شويد. اين وضع دنيا در باطن اولياى خداست.

اما معنى ديگر باطن دنيا كه اهل خدا چقدر عالى روانكاوى كرده‏اند. يكى از مشهورترين روانشناسان جهان « مان » است كه كتابش به نام « روانشناسى مان » معروف است. در تمام دانشگاههاى دنيا كتاب درسى مهمى بوده است. اما به خدا قسم، ده‏ها هزار مانند مان بايد نزد اولياى خدا در فرهنگ ما زانو بزنند.

رسول خدا  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در مورد سبب گناه گناهكاران مى‏فرمايد:

« حبّ الدنيا رأس كل خطيئة »[10]

عشق بى‏منطق به ابزار مادى زمين مانند خانه، پول، طلا، نقره، مركب، درهم و دينار. كلمه « حبّ » به دنيا اضافه شده است ؛ يعنى محبت خدا، معاد و انسانيتى در كار نيست، بلكه دو چيز در كار است ؛ يكى عشق بى‏منطق و ديگرى مجموعه ابزارهايى كه در دسترس است. اين عشق بى‏منطق به ابزار كه در دل حدودى ندارد ؛ يعنى هيچ عاشق ماديگرى در اين چند ميليون سال زندگى بشر نيامده كه بگويد: تا اين حد به من ابزار و پول بدهيد، ديگر كارى به كار شما نداريم. به خانه مى‏رويم و مى‏نشينيم و مى‏خوريم تا بميريم. حدودى معلوم نكردند و نمى‏توانند معلوم كنند.

پيغمبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد: اگر پروردگار دو درّه را به انسان نشان بدهد و بگويد: هر چه طلا و نقره در عالم آفريدم، در اين درّه است، مثقالى در جاى ديگر نيست و تمام اين دره پر از طلا و نقره براى تو باشد. بعد از مدتى مى‏گويد: خدايا ! تو كه قدرت بى‏نهايتى دارى، اگر مى‏شود باز هم دو درّه ديگر اضافه كن.[11] براى چه و براى چه كسى مى‏خواهى؟ البته حرف با اين‏هايى است كه اهل دين، كار خير، احسان، كرامت و جوانمردى نيستند، صفا، وفا، كرم و عظمت روحى ندارند. فقط:

« تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا »[12]

يعنى دل از عشق غيرمنطقى پر است و جاى محبت ديگرى نيست كه خدا را دوست داشته باشد ؛ يعنى تمام تكاليف دينى را از خودش ساقط مى‏داند و بى دين و بى فرهنگ است. محبت غير منطقى به مال:[13]

« تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا »[14]

« وَ تَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلاً لَّمًّا »[15]

« كَلاَّ بَل لاَّ تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ* وَلاَ تَحَـضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ »[16]

اين محبت غيرمنطقى است كه برخواسته از حرص، بخل و تنگ نظرى است؛ يعنى چون خدا، قرآن، قيامت را در نظر نمى‏گيرد، محبت غيرمنطقى پيدا كرده و قانع نيست.

اين محبت براى او آرامش و آزادى نمى‏گذارد. يعنى به مولّد مال تبديلش مى‏كند كه از هر جايى كه مى‏شود، پول به دست مى‏آورد و به جايى مى‏رساند كه ماشين حساب هميشه در كنار او است و ديگر در او رحم نيست، تا قدرى قسط پولش را ديرتر مى‏آورد، جريمه‏اش مى‏كند.

اين حرف را هر كس مى‏خواهد بزند، باطل است. ديركرد مال در هر كجا هست،[17] از نجس‏ترين مال‏هاى دنيا است. فرقى نمى‏كند چه كسى اين حرف را 
بزند. اين حرف خلاف خدا، اهل‏بيت  عليهم‏السلام و صريح قرآن است. خدا در قرآن مى‏فرمايد: اگر بدهكار نتوانست بدهى خود را بدهد:

« فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ »[18]

به او مهلت بده تا وقتى كه بتواند بدهد.

دين مى‏گويد:

« يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ »[19]

منِ خدا آسانى و راحتى شما را مى‏خواهم. كسى بگويد: ما مشكل دينى و شرعى اين ديركرد را حل كرده‏ايم، دروغ مى‏گويد. اين چه دينى است كه مردم را در فشار مى‏گذارد؟

دين كه مى‏گويد: اگر براى روزه احتمال ضرر به بدن خود را بدهى، نه يقين، روزه گرفتن حرام است ؛ يعنى خدا مى‏فرمايد: بدن تو مهم‏تر از روزه من است. تو سالم بمان، نمى‏خواهد روزه بگيرى. آن گاه اين دين براى يك روز ديركرد، اجازه مى‏دهد كه جريمه بگيرند؟ اين با كجاى قرآن مى‏سازد؟

محبت مال دنيا و گناه

اين محبت غيرمنطقى به مال است. اين عشق غيرمنطقى كه دهان عاشق را باز مى‏كند و به خدا مى‏گويد: تو قدرت دارى، اين دو درّه را چند برابر كن. او رحمى
برايش نمى‏ماند. خدا مى‏فرمايد: « حُبًّا جَمًّا »[20] اين عشق، تمام دل او را پر كرده است و او ديگر بى‏رحم، ناجوانمرد و موجودى درّنده است. تمام گناهان از همين نگاهِ غلط در مى‏آيد.

اين كه مى‏گويند: فقر باعث فساد است، من اين حرف را قبول ندارم. اگر كسانى براى فساد و خودفروشى به خيابان‏ها مى‏آيند، علتش فقر است؟ نه خير، علتش هواى نفس است، نه فقر.

كجا خدا در قرآن مى‏فرمايد: فقر علت گناه است؟ بلكه مى‏فرمايد: فقير با فرهنگ و متدين، صورتش را با سيلى سرخ نگه مى‏دارد كه كسى نفهمد او فقير است. فقرش را پنهان مى‏كند. مى‏گويد: همين مقدارى كه خدا مى‏رساند، آب و جارو كردن، كار كردن در خانه‏هاى مردم و عملگى را براى من مقدّر كرده است، بقيه‏اش نيز در آخرت است كه نعمت آنجا بى‏نهايت است.

فقر باعث گناه است؟ پس چرا ابوذر كه گرسنه و تشنه در بيابان مرد، گناه نكرد؟ چرا اولياى خدا كه ما آنها را مى‏شناختيم، هر ده روز يك بار هم غذاى معمولى نداشتند، به گناه نيفتادند؟

من استادى داشتم كه عربى درس مى‏داد. آن وقت جوان بودم و ادبيات عرب مى‏خواندم، ايشان مى‏گفت: من بارها در اصفهان پنج شنبه‏ها از كنار حجره طلبه‏هاى ديگر آمدم رد شوم، بوى غذاى پخته آنها به من مى‏خورد، بيهوش مى‏شدم ؛ چون در ايام هفته يا پوست گندم مى‏خوردم يا پوست جو، يا مى‏رفتم 
در كوچه‏ها مى‏گشتم، نان خشك بيرون گذاشته آنها را مى‏آوردم و مى‏خوردم. كجا فقر علت فساد است؟ بلكه مهمترين گناهان در اكثر پولدارها است.

ما در قم، در زمستان كه سنگ مى‏تركيد، كرسى نداشتيم تا زير آن بخوابيم. خودمان را در لحاف پاره‏اى مى‏پيچيديم، در سحر كه انگشت‏ها از سرما يخ مى‏زد، من خودم به حرم، بالاى سر حضرت معصومه  عليهاالسلام مى‏رفتم، روى اين سنگ‏هاى سرد مى‏نشستم و مناجات تائبين ـ اولين مناجات خمس عشر ـ را مى‏خواندم و بلند بلند گريه مى‏كردم. فقر باعث فساد نيست، بلكه پول باعث فساد است.

حضرت على  عليه‏السلام مى‏فرمايد:

« المال مادة الشهوات »[21]

تمام جنايات از پول درمى‏آيد.

داستانى درباره صبر در برابر فقر

كسى در مسجد پيغمبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله تا نماز جماعت صبح را مى‏خواند، سريع مى‏رفت. روزى آمد برود، حاكم مدينه جلوى او را گرفت، گفت: چرا به نماز توهين مى‏كنى و نمى‏نشينى تعقيبات بخوانى؟ به گريه افتاد، گفت: چرا گريه
مى‏كنى؟ گفت: نبايد به اينجا مى‏كشيد كه تو در زندگى من فضولى كنى. از فضولى تو گريه مى‏كنم. من و همسرم همين يك پيراهن را داريم، من به مسجد مى‏آيم و نماز اول را مى‏خوانم، بعد به خانه مى‏روم، لباسم را به همسرم مى‏دهم، او به تن كند و نمازش را بخواند كه قضا نشود.[22]

گفت: اين طور نمى‏شود بروى. پنجاه دينار از بيت المال به او داد و گفت: برو مشكل خود را حل كن. به خانه آمد، سريع پيراهن را به همسرش داد و گفت: نماز را بخوان كه سپيده دميد. نماز را خواند. هشتاد درهم را جلوى همسرش گذاشت. او گفت: اين چيست؟ گفت: حاكم داده است. زن گفت: اشتباه كرده
است. پروردگار عالم پرونده ما را با فقر نوشته است، براى چه صبر نكردى و از خدا برگشتى و پول بيت المال را گرفتى؟ چرا به لقمه نانى كه خدا داده، قناعت نكردى؟ تو دين ندارى؟ برو پس بده. گفت: چشم خانم. در اين شعر بايد به دنبال اين گونه زنان بگرديم!

اى نسيم سحر آرامگه يار كجاست

 منزل آن مه عاشق كش عيار كجاست[23]

نماز جماعت تشكيل شد. اولين بارى بود كه پيغمبر  صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهدير كرده بودند. به اميرالمؤمنين  عليه‏السلام عرض كردند: حبيب خدا كجاست؟ فرمود: حتما در خانه است. خانه حضرت به مسجد چسبيده بود، كسى رفت و عرض كرد: يا رسول الله ! به مسجد نمى‏آييد؟ فرمود: نه. عرض كرد: خود شما فرموديد: اگر نفرات نماز جماعت از ده نفر بگذرد، نمى‏توانند ثواب يك ركعت آن را بنويسند. چرا نمى‏آييد؟ فرمود: سه شبانه روز است كه چيزى نخورده‏ام، طاقت ندارم كه نمازم را ايستاده بخوانم و مى‏خواهم نشسته بخوانم. آيا فقر باعث فساد است؟

فقيرانِ با فرهنگ، از خدا راضى هستند. نان و پياز را مى‏خورد. گرسنه مى‏خوابد، اما نيمه شب بلند مى‏شود و در همان خانه‏اى كه از سقفش خاك مى‏ريزد، مفاتيح را باز مى‏كند و دعاى ابوحمزه را مى‏خواند و ملائكه بلند بلند گريه مى‏كنند. اين مفسدان خيابانى دچار هواى نفس، شرك و كفر هستند، نه دچار فقر. عده‏اى نيز مأمور خارجى‏ها هستند، شما غرب را نمى‏شناسيد، آنها كه مى‏گويند: ما از ندارى و فقر به گناه تن داده‏ايم، زندگى اغلب آنها با دست‏هاى پنهان اسرائيل و پول‏هاى پاكستان و آمريكا و انگليس اداره مى‏شود. آنها مأمور آلوده كردن ظاهر اين مملكت هستند. سر خود را كلاه مى‏گذاريم، كدام فقر؟
كشور ما يكى از ثروتمندترين كشورها است. چرا تا كنون فقر فقراى با فرهنگ را معالجه نكرده‏ايم؟ فقر فساد نمى‏آورد و الا فقيرانى در اين مملكت هستند كه اگر نماز شب آنها نبود، زمين ما را فرو برده بود. اگر ناله آنها نبود، بارانى نازل نمى‏شد.

گفت: ببر پس بده. گفت: چشم. گفت: اين پنجاه دينار را آوردى كه خدا را از اين خانه بيرون كنى؟ آمد به حاكم گفت: همسرم قبول نكرد، مى‏گويد: ما تا به حال از گرسنگى نمرديم، بالاخره نان بخور و نميرى خورديم. اگر چه مدتى است كه نتوانستيم لباسى بخريم. قبلاً همين يك لباس را نيز نداشتيم. تا به حال عرفان به اين عظمت ديده‏ايد؟

اين مدعيان در طلبش بى‏خبرانند

 كان را كه خبر شد، خبرى باز نيامد[24]

خانقاه‏ها مى‏گويند: عرفان نزد ما است. من مهم‏ترين خانقاه‏هاى ايران را ديده‏ام. والله هيچ چيزى از عرفان در آنجا نديدم. اين‏ها مدعيان عرفان هستند، با گردن كج، لباس مندرس، محاسن بلند و نازك كردن پشت چشم، مى‏خواهند خود را عارف جلوه بدهند. من به خانه آنها رفتم. با آنها به سفر رفتم، اما عرفانى نديدم. فريب آنها را نخوريد. فقط قرآن و اهل‏بيت  عليهم‏السلام را ملاك و راهنما قرار بدهيد.

به شوهرش گفت: فقر ما « سرّ من اسرار الله » است، چرا آن را فاش كردى؟ آبروى خدا را نزد حاكم بردى. مرد گفت: برخيز اين لباس را بپوش و نماز بخوان، گفت: حال كه سرّ ما فاش شد، از ماندن در اين دنيا سير شدم، آيا حاضر هستى با هم از خدا بخواهيم كه مرگ ما را برساند؟ گفت: آرى، اما چگونه؟ زن
سر خود را به سجده گذاشت و گفت: خدايا ! ما اشتباه كرديم كه سرّ تو را فاش كرديم، ما را ببخش و از اين دنيا ببر. سپس هر دو از دنيا رفتند.

پس آن چه كه سبب تمام گناهان است، عشق غيرمنطقى به دنيا است:

« حبّ الدنيا رأس كل خطيئة »[25]

والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته

 پی نوشت ها:

[1] ـ نهج البلاغه: حكمت 432؛ «وَ قَالَ  عليه‏السلام إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ هُمُ الَّذِينَ نَظَرُوا إِلَى بَاطِنِ الدُّنْيَا إِذَا نَظَرَ النَّاسُ إِلَى ظَاهِرِهَا وَ اشْتَغَلُوا بِآجِلِهَا إِذَا اشْتَغَلَ النَّاسُ بِعَاجِلِهَا فَأَمَاتُوا مِنْهَا مَا خَشُوا أَنْ يُمِيتَهُمْ وَ تَرَكُوا مِنْهَا مَا عَلِمُوا أَنَّهُ سَيَتْرُكُهُم . . . .»

و هم چنين مى فرمايد: نهج البلاغه: خطبه 210 و من كلام له  عليه‏السلام في وصف السالك الطريق إلى اللّه سبحانه؛ «قَدْ أَحْيَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ حَتَّى دَقَّ جَلِيلُهُ وَ لَطُفَ غَلِيظُهُ وَ بَرَقَ لَهُ لاَمِعٌ كَثِيرُ الْبَرْقِ فَأَبَانَ لَهُ الطَّرِيقَ وَ سَلَكَ بِهِ السَّبِيلَ وَ تَدَافَعَتْهُ الْأَبْوَابُ إِلَى بَابِ السَّلاَمَةِ وَ دَارِ الاْءِقَامَةِ وَ ثَبَتَتْ رِجْلاَهُ بِطُمَأْنِينَةِ بَدَنِهِ فِي قَرَارِ الْأَمْنِ وَ الرَّاحَةِ بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ وَ أَرْضَى رَبَّه.»

و نيز آمده: نهج البلاغه: خطبه 75 (من خطبة له  عليه‏السلام في الحث على العمل الصالح)؛ «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ حُكْماً فَوَعَى وَ دُعِيَ إِلَى رَشَادٍ فَدَنَا وَ أَخَذَ بِحُجْزَةِ هَادٍ فَنَجَا رَاقَبَ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنْبَهُ قَدَّمَ خَالِصاً وَ عَمِلَ صَالِحاً اكْتَسَبَ مَذْخُوراً وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً وَ رَمَى غَرَضاً وَ أَحْرَزَ عِوَضاً كَابَرَ هَوَاهُ وَ كَذَّبَ مُنَاهُ جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِيَّةَ نَجَاتِهِ وَ التَّقْوَى عُدَّةَ وَفَاتِهِ رَكِبَ الطَّرِيقَةَ الْغَرَّاءَ وَ لَزِمَ الْمَحَجَّةَ الْبَيْضَاءَ اغْتَنَمَ الْمَهَلَ وَ بَادَرَ الْأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ.»

[2] ـ انعام 6 : 32؛ «و زندگى دنيا ] بدون ايمان و عمل صالح  [بازى و سرگرمى است.»

[3] ـ بقره 2 : 130؛ «و قطعاً در آخرت از شايستگان است.»

[4] ـ آل عمران 3 : 185؛ «و زندگى اين دنيا جز كالاى فريبنده نيست.»

[5] ـ بقره 2 : 168؛ «از آنچه ] از انواع ميوه‏ها و خوردنى‏ها ] در زمين حلال و پاكيزه است، بخوريد.»

[6] ـ نساء 4 : 3؛ «بنابراين از [ ديگر ] زنانى كه شما را خوش آيد . . . به همسرى بگيريد.»

[7] ـ عصر 103 : 3؛ «و يكديگر را به حق توصيه نموده و به شكيبايى سفارش كرده‏اند.»

[8] ـ بقره 2 : 172؛ «و خدا را سپاس گزاريد.»

[9] ـ نهج البلاغه: حكمت 131؛ «إِنَّ الدُّنْيَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِيَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًى لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ مَوْعِظَةٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلَّى مَلاَئِكَةِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْيِ اللَّهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ اكْتَسَبُوا فِيهَا الرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا فِيهَا الْجَنَّةَ فَمَنْ ذَا يَذُمُّهَا . . . .»

[10] ـ بحار الأنوار: 51/258، باب 14؛ عوالي اللآلي: 1/27، حديث 9؛ «رَوَى عَنِ النَّبِيِّ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله أَنَّهُ قَالَ حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ وَ رَأْسُ الْعِبَادَةِ حُسْنُ الظَّنِّ بِاللَّهِ.»

هم چنين از حضرت عيسى نقل شده: مستدرك الوسائل: 12/39، باب 61، حديث 13458؛ «قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَسْوَةُ الْقُلُوبِ مِنْ جَفْوَةِ الْعُيُونِ وَ جَفْوَةُ الْعُيُونِ مِنْ كَثْرَةِ الذُّنُوبِ وَ كَثْرَةُ الذُّنُوبِ مِنْ حُبِّ الدُّنْيَا وَ حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ وَ أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى دَاوُدَ  عليه‏السلام إِنْ كُنْتَ تُحِبُّنِي فَأَخْرِجْ حُبَّ الدُّنْيَا مِنْ قَلْبِكَ فَإِنَّ حُبِّي وَ حُبَّهَا لاَ يَجْتَمِعَانِ فِي قَلْبٍ.»

[11] ـ مجموعة ورام: 1/163؛ روضة الواعظين: 2/429؛ «قال رسول اللَّهِ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله لو كان لابن آدم واديان من ذهب لابتغى وراءهما ثالثا و لا يملأ جوف ابن آدم إلا التراب و يتوب على من تاب.»

و هم چنين امام صادق  عليه‏السلام مى‏فرمايد: من لايحضره الفقيه: 4/418، حديث 5912؛ «قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ  عليه‏السلام إِنَّ فِيمَا نَزَلَ بِهِ الْوَحْيُ مِنَ السَّمَاءِ لَوْ أَنَّ لاِبْنِ آدَمَ وَادِيَيْنِ يَسِيلاَنِ ذَهَباً وَ فِضَّةً لاَبْتَغَى إِلَيْهِمَا ثَالِثاً يَا ابْنَ آدَمَ إِنَّمَا بَطْنُكَ بَحْرٌ مِنَ الْبُحُورِ وَ وَادٍ مِنَ الْأَوْدِيَةِ لاَ يَمْلَأُهُ شَيْءٌ إِلاَّ التُّرَاب.»

[12] ـ فجر 89 : 20؛ «و ثروت را بسيار دوست داريد.»

[13] ـ روضة الواعظين: 2/430؛ «و قال رجل من الأنصار يا رسول الله ما لي لا أحب الموت قال هل لك مال قال: نعم، يا رسول الله قال: قدم المال فإن قلب الرجل مع ماله إن قدمه أحب أن يلحقه و إن خلفه أحب أن يتخلف معه.»

و نيز آمده: روضة الواعظين: 2/429؛ «و قال  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ما ذئبان جائعان أرسلا في غنم بأفسد لها من حرص الرجل على المال و الشرف.

و قال  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله إن لكل أمة فتنة و إن فتنة أمتي المال.

و قال  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله قلب الشيخ شاب على حب اثنين على جمع المال و طول الحياة.»

[14] ـ فجر 89 : 20؛ «وثروت را بسيار دوست داريد .»

[15] ـ فجر 89 : 19؛ «و ميراث خود را [ با ميراث ديگران بى‏توجه به حلال وحرام بودنش] يك‏جا و كامل مى‏خوريد.»

[16] ـ فجر 89 : 17 ـ 18؛ «اين چنين نيست كه مى‏پنداريد، بلكه [ زبونى، خوارى و دور شدن شما از رحمت خدا براى اين است كه ] يتيم را گرامى نمى‏داريد * و يكديگر را بر طعام دادن به مستمند تشويق نمى‏كنيد.»

[17] ـ دريافت ديركرد توسط بانك‏ها به فتواى همه مراجع عظام تقليد حرام است. (استفتاءات مراجع معظم تقليد)

[18] ـ بقره 2 : 280؛ «[ بر شماست كه ] او را تا هنگام توانايى مهلت دهيد.»

[19] ـ بقره 2 : 185؛ «خدا آسانى و راحت شما را مى‏خواهد.»

[20] ـ فجر 89 : 20؛ «بسيار دوست داريد.»

[21] ـ نهج البلاغه: حكمت 58؛ «وَ قَالَ  عليه‏السلام الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ.»ژ

در غرر الحكم: 368، احاديث 8318 ـ 8323 در اين زمينه آمده:

«المال يقوي الآمال.»

«المال يفسد الآمل و يوسع الآمال.»

«المال فتنة النفس و نهب الرزايا.»

«رب غني أذل من نقد [ من فقير ].»

«كثرة المال تفسد القلوب و تنشئ [ ينسي ] الذنوب.»

«من كرم عليه المال هانت عليه الرجال.»

[22] ـ لئالى الاخبار: 2/21؛ «و ممّن إبتلى بمرارة الفقر و صبر و لم يشكو فقره، و لم يظهره على أحد الزّوجان اللّذان كانا فى زمن خلافة عمر، و قصّتهما كما فى بعض الكتب المعتبرة، أنّ الزّوج الشابّ كان من عادته أنّه يجى‏ء المسجد و يصلّى فاذا فرغ من صلاته قام و لم يجلس للتّعقيب فعاتبه عمر يوماً و قال: فهلاّ تؤدّب الصّلاة؟ فملأ عين الشّاب من الدّمع و قال: أعذرنى يابن خطاب! لست تعلم حالى و وجهه فقال: قد اشتدّت علينا الفاقة، حتّى كان لى و لزوجتى قميص واحد إذا لبسه أحدنا بقى الاخر عرياناً و أنا كنت ألبسه و أجى‏ء المسجد و أصلّى فاقوم بالبيت فتلبسه زوجتى و تجى‏ء فتصلّى و لامجال لى للتعقيب، فبكى على حاله الحاضرون فخرج عمر و أخرج من بيت المال ثمانين درهماً فقال له: خذ هذا و أنفقها على عيالك فأخذها الشّاب و جاء بها الى زوجتها و قصّ عليها القصّة، فقالت له: أيها الدّون لم أظهرت سرّك و أفشيت فقرك و بعت نعمة الفقر و الفاقة بمتاع الدّنيا؟ فبعزّة ربّى لو لم ترد هذه الدّراهم لما كنت زوجتك يوماً إنّى إخترت محن الدّنيا لأن لايمنعنى من اللّيل قامت المرأة و صلّت ركعات، و أيقظت الشّاب، و قالت له: قم و توضّأ فقام و توضّأ فقالت: ايّها الرّجل قد كنّا نتعيّش بالفقر، و كانت الفاقة لنا شيئاً حسناً و لم يكن أحد يطّلع على حالنا، و الان قد ظهر حالنا فلاأحبّ الحيوة بعد ذلك أريد أن أسئل اللّه أن يقبض روحى، هل توافقنى فى ذلك أم لا؟ فقال الشّاب: أوافقك فقال: اسجد و ادع اللّه، فسجدا ساعة و ناجاه فقبضا فتبصّر يا أخى.»

[23] ـ حافظ شيرازى.

[24] ـ سعدى شيرازى.

[25] ـ إرشاد القلوب، ديلمى: 1/21؛ «قال النَّبِيِّ  صلى‏الله‏عليه‏و‏آله حب الدنيا رأس كل خطيئة و مفتاح كل سيئة و سبب إحباط كل حسنة.»