پایگاه اطلاع رسانی

استاد حسین انصاریان

حقيقت تواضع و فروتنى‏

حقيقت تواضع و فروتنى‏

منابع مقاله:

کتاب  : عرفان اسلامى جلد دهم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

در اين فصل وجود مقدس حضرت صادق عليه السلام به مسئله بسيار مهم و سودبخش تواضع و فروتنى توجه مى‏دهند، مسئله‏اى كه ريشه هر شرف نفيس و در پيشگاه حضرت حق داراى مرتبه‏اى بس بلند و رفيع است، اين صفت نيكو كه عامل سعادت دنيا و آخرت است اگر زبان داشت هر آينه تمام مردم را از فوايد عظيمه و منافع كثيره خود خبر مى‏داد كه اى مردم! من در وجود هر كس باشم باعث جلب خشنودى حق و استكمال نفس و رشد انسان در همه امورم و به خاطر من است كه عاقبت خوشى در دنيا و آخرت نصيب مردم مى‏شود!

تواضع و فروتنى يك حالت عالى و روحى و روانى است كه از بركت معرفت انسان به حقّ و به خود و به خلق و به دنيا به دست مى‏آيد.

آرى، وقتى به اين حقيقت آشنا شويم كه وجود مقدس حضرت حق خالق كل شى‏ء و ربّ عالم و روزى بخش تمام موجودات و حافظ همه هستى و بصير خبير به تمام امور و سميع به تمام اصوات و قادر بر هر چيز است، بدون شك در برابر عظمت و هيبت و جلال و كمال او به تواضع برخاسته و از بركت آن تواضع مطيع‏ و فرمانبر او خواهيم شد و به دايره با عظمت بندگى و به ميدان پر منفعت عبوديت قدم گذاشته و مجذوب و شيداى آن كمال مطلق خواهيم شد كه تواضع در برابر حق جز فانى شدن در عظمت او و در تمام امور بنده و مطيع و فرمانبر او بودن، معناى ديگر ندارد.

تنها به اين كه بگويم به وجود او معتقدم و او را دوست دارم تواضع حاصل نمى‏شود، تواضع حقيقى در برابر حضرت او معرفت واقعى به او و پيروى از دستورهاى اوست.

عبادت و عبوديت معنايى جز اين ندارد، عبد يعنى آشناى با مولا و مطيع و سر به فرمان ارباب.

آنان كه ادعاى خدا دوستى و خدا اعتقادى دارند، ولى عامل به قرآن و دستورهاى حضرت دوست كه از جانب انبيا و ائمه و اوليا اعلام شده نيستند متكبّرند و خداى عزيز متكبران را دوست ندارد.

تواضع، روزنه سعادت دنيا و آخرت و عامل دور شدن آتش عذاب از انسان و نزديك كننده بهشت برين به آدمى است.

تواضع، باعث آراسته شدن انسان به حسنات و دور ماندن آدمى از سيّئات و بدى‏ها و پستى‏هاست.

تواضع، خورشيد جان و حيات روان و چشمه جاودان و روح بخش به انسان و كامل كننده آدم در راه خداوند منّان است.

تواضع، مقدمه معرفت، علاج كسالت، دور كننده شقاوت، آورنده سعادت و آراسته كننده انسان به كرامت است.

تواضع، ريشه حقايق، چراغ قلب صادق، اميد دل شايق، راه‏گشاى عاشق، كوبنده منافق و جلب كننده خشنودى خالق است.

تكبر در برابر هواى نفس‏

كبر در برابر حضرت حق از اعظم گناهان و از بدترين مفاسد و علّت خزى دنيا و عذاب آخرت است.

در هر صورت، چون از طريق آيات الهى چه آيات آفاقى و چه آيات انفسى و چه آيات قرآنى، داراى معرفت به اللّه شوى و ربّ و خالق خود را بشناسى و به موقعيت و موقف خود و جهانى كه در آن هستى واقف گردى و به اين نتيجه برسى كه تنها راه سعادت و كسب رشد و كمال معرفت است، به حالت عالى تواضع دست يابى و از پى آن به اجراى دستورهاى حضرت رب‏الارباب اقدام كنى و به تدريج قدرت خطرناك هواى نفس را كه دشمن‏ترين دشمنان توست در مملكت وجودت به ضعف كشانى و حكومت باطل او را از دستش گرفته به دست حق بسپارى و وجود خويش را در اين مرحله آيينه تجلى اسما و صفات كنى و به معناى حقيقى عبد و بنده او گشته و از هر قيدى رهايى يابى و از بند هر اسارتى برهى و به جلب رضاى دوست نايل شوى و نفس و حواسش را باركش بندگى و عبادت حضرت حق نمايى و به مفهوم عالى تواضع تحقّق عينى بخشى.

اگر موفق به كبر ورزى در برابر هواى نفس شويم و سركشى غرايز و شهوات و اميال و خيالات و آرزوها را با توجّه به حضرت حق و عمل به دستورهاى جناب او مهار كنيم به عرصه با عظمت تواضع راه يابيم كه حقيقت تواضع تكبر كردن با شياطين و هواى نفس است، چنانچه تكبر در برابر حق محصول تواضع و فروتنى در برابر هوا و شياطين است و اين تواضع در برابر هوا و تكبر در برابر حق فقط به ضرر خود انسان است.

شارح «مثنوى» مى‏گويد «1»:

پس از آن كه جلال الدين اين مطلب را بيان مى‏كند كه در دنيا اغلب پيكارها و ستيزه‏جويى‏ها ناشى از خود دوستى افراطى و نفس پرستى است و اگر انسان بتواند نفس خود را مهار كند نه با كسى دشمنى خواهد داشت و نه كسى به او خصومت خواهد ورزيد، اين اعتراض را متذكر مى‏شود كه اگر اين اصل صحيح بود، چرا پيامبران الهى دشمنان فراوان داشتند، با اين كه آنان بدون ترديد نفس خويش را به كلّى از پا در آورده بودند.

جلال الدين به اين اعتراض پاسخ بسيار عالى مى‏دهد و مى‏گويد: شما گمان مبريد كه خصومت با پيامبران دشمنى با آن‏ها بوده است، مثلًا براى آن بوده است كه پيامبران مانع زندگى آن‏ها بودند، يا پيامبران لذايذ آن‏ها را از دستشان مى‏گرفتند، يا پيامبران خون ناحقى مى‏ريختند، يا پيامبران قيافه زشتى داشتند، هيچ يك از اين‏ها علت دشمنى با پيامبران نبوده است، بلكه بايد ببينيم كه پيامبران مطابق دستورهاى الهى چه مى‏گفتند؟

آنان مى‏گفتند: موجوديّت انسانى در خور و خواب و خشم و شهوت خلاصه نمى‏شود.

آنان مى‏گفتند: موجوديّت انسانى در تنفس و جنبش حيوانى پايان نمى‏پذيرد.

آنان مى‏گفتند: اين موجود بزرگ داراى گوهر روحانى است كه او را مى‏تواند از تمام طبيعت بالاتر برده و به مقامى برساند كه جزئى از ابديت گردد و در بارگاه الهى از هر گونه مادّه و ماديات گام فراتر نهد.

براى به ثمر رسيدن چنين موجوديّت بايستى نفس و خواسته‏هاى آن را محدود كرد و بايستى در روابط افراد با يكديگر عدالت ورزيد، بايستى رابطه بندگى را ميان خود و خدا برقرار ساخت.

چون اين مقررات مخالف هوا و هوس‏هاى حيوانى بوده و از زندگانى بى‏خيال و ناخود آگاه آنان جلوگيرى مى‏كرد، لذا مردم به دشمنى با پيامبران برمى‏خاستند، اين دشمنى در حقيقت با شخص پيامبران نبوده است، بلكه آنان نمى‏خواستند شهوات چند روزه خود را رها كنند و به اصطلاح، ساده لوحان بى‏خبر نمى‏خواستند نقد را به نسيه بفروشند، در نتيجه آنان با تكامل و رهسپار شدن به ابديت و سعادت مطلق خويش در نبرد بودند، به همين جهت است كه جلال الدين مى‏گويد:

دشمن خود بوده‏اند آن منكران‏

 

زخم بر خود مى‏زدند ايشان چنان‏

     

نظير اين مطلب همان است كه اميرالمؤمنين عليه السلام روزى به نزد علاءالدين زياد حارثى رفت و خانه وسيع او را ديد و گفت:

اى علاء! با اين خانه وسيع در اين دنيا چه مى‏كنى؟ مگر تو در آخرت به خانه وسيع‏تر احتياج ندارى؟ بلى مى‏توانى با اين خانه براى آخرت خود نيز توشه برگيرى، مهمانان را پذيرايى كنى، خويشاوندان را رسيدگى كنى و حقوق آنان را بپردازى، در اين صورت تو با اين خانه به آخرت خواهى رسيد.

علاء مى‏گويد: يا اميرالمؤمنين! از دست برادرم عاصم بن زياد به تو شكايت مى‏كنم. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: عاصم چه كرده است؟ عرض كرد: عبايى پوشيده و از دنيا كناره گرفته است. فرمود: او را نزد من بياوريد، هنگامى كه عاصم به نزد اميرالمؤمنين عليه السلام آمد حضرت فرمود: اى دشمن جان خود! آيا به خانواده‏ خود رحم نكردى از خدمت آن‏ها سرباز زدى، شيطان تو را گيج كرده‏ «2».

ملاحظه مى‏شود كه اميرالمؤمنين عليه السلام تخلّف عاصم را از دستورهاى خداوندى موجب دشمنى با خويشتن معرفى مى‏كند، بدين مضمون آيات و روايات فراوانى وجود دارد.

از همين اصل روشن مى‏شود كه مسئله توجه به خدا و عمل به اوامر او تنها و تنها به سود خود انسان‏هاست، چنان كه تخلّف از اوامر او به ضرر خود انسان مى‏باشد.

اگر انسان به جهت مسامحه كارى يا به جهت اشباع هوا و هوس مخالف احكام عقلى و وجدانى خود عمل كند اين تخلّف نه سودى به ديگران مى‏رساند و نه ضررى، بلكه ضرر آن به خود انسان متخلّف از قانون برمى‏گردد.

فيض آن حكيم بزرگ در شكايت از هواى نفس مى‏گويد:

خويشتن را در هوا كرديم گم‏

 

جاده در راه خدا كرديم گم‏

از عدم ما تا به اقليم وجود

 

آمديم و راه را كرديم گم‏

منزل و مقصود و راه و راه رو

 

جمله را در ابتدا كرديم گم‏

سالك مسلوك و مسلوكٌ اليه‏

 

جمله ما بوديم و ما كرديم گم‏

هر چه ما را بود زاجناس و نقود

 

جمله را در راه‏ها كرديم گم‏

     

زابتدا كردم چون آهنگ راه‏

 

گام اول خويشتن را كرديم گم‏

بر در شه چون عطا جويان شديم‏

 

شاه را اندر عطا كرديم گم‏

يافتيم آخر درون خويشتن‏

 

هر چه را در هر كجا كرديم گم‏

     

عبوديت نفس‏

اگر حالت عالى تواضع در نفس ما تجلى كند، نفس بدون ترديد علاوه بر عشق به حق، باركش عبوديت تمام وجود ما مى‏گردد و بر اين باركشى افتخار كرده و رو به سوى رضايت دوست به حركت خواهد آمد تا جايى كه جز دوست را نشناسد و جز او را نبيند و غير او را نخواهد و فرمان غير او را نبرد.

ساختمان طبيعى ما به طورى است كه وسيله آشنايى ما با جهان طبيعى همين حواس ظاهرى است كه به اندازه محدودى به ما داده شده است.

باز براى همين وضع طبيعى است كه لذايذ ما منحصر به همان مقدار است كه غرايز محدود ما اجازه مى‏دهد.

پس نتيجه اين اصل بديهى اين است كه ما تابع و پيرو حواس خويشتن مى‏باشيم، يعنى هر چه كه آن‏ها براى ما امكان‏پذير بسازند بهره‏بردارى خواهيم كرد، ولى آن گاه كه شخصيت ما اعتلا پيدا مى‏كند و فعاليت روحى ما وسعت و عمق خود را در مى‏يابد حواس تابع مى‏شود.

حواسّ تابع ما مى‏شود يعنى چه؟

ممكن است براى اشخاص سطحى اين مطلب تا حدودى غير قابل قبول جلوه كند ولى ما مى‏توانيم براى اثبات اين حقيقت از آشكارترين پديده‏ها استفاده كنيم.

آن احتياجى كه كودك براى تماس به نمودهاى زندگانى دارد مى‏بينيم، آن احتياج در اشخاص رشد يافته وجود ندارد؛ زيرا جهان براى كودك تدريجاً مطرح مى‏شود وانگهى شخصيت و حافظه و انديشه او آن چنان رشد نيافته تا با نبودن حوادث در پيش‏رو، آن‏ها را به محاسبه درآورده و نتايج منطقى را اتخاذ نمايد.

هنگامى كه مغز انسانى به رشد طبيعى خويش مى‏رسد و توانايى تجريد و انتزاع‏ كلى و غير ذلك را به دست مى‏آورد، در اين موقع بديهى است كه به ديدن تمام حوادث و موضوعات كه مى‏خواهد درباره آن‏ها حكم كند نيازى نخواهد داشت، اين رشد مغزى تا جايى مى‏رسد كه گويى انسان و جهان را در خود مى‏بيند، ولى چون فعاليت روح بى‏نهايت است و عرصه هستى بيكران، لذا به يافتن انسان و جهان در خويشتن قناعت نمى‏ورزد؛ زيرا نه جهان محدود است و نه انسان‏هايى كه در آن به وجود مى‏آيند مشخص مى‏باشند، اين است كه رو به بى‏نهايت كوشش خود را آغاز مى‏كند.

در اينجاست كه از خود و حوادث بى‏خبر شده و تنها متوجه حضرت حق گشته به طورى كه حس مى‏كند «ليس فى الدّار غيره ديّار» «3».

همه ما ملاحظه كرده‏ايم كه در هنگام تمركز قواى مغز از حوادثى كه در پيرامون ما صورت مى‏گيرد غفلت مى‏ورزيم، گويى اصلًا آن حوادث پيرامون ما اتفاق نيفتاده است.

گاهى همين حالت تمركز به حدّى از شدت مى‏رسد كه انسان حوادثى را كه در بدن او تأثير مى‏گذارند احساس نمى‏كند.

در حال چشيدن عالى‏ترين لذت، نقطه‏اى توجه ما را جلب مى‏كند شدت اين جلب توجه به جايى مى‏رسد كه لذت تدريجاً از درك ما بركنار مى‏شود و هم چنين گاهى تمام وجود ما را درد فرا مى‏گيرد ولى يك حادثه يا يك مسئله ناگهان چنان ما را به خود مشغول مى‏دارد كه درد به كلّى فراموش مى‏شود.

در حالات عشق، هنگامى كه درون عاشق از معشوق بهره‏مند است گاهى اين مشغوليت به حدى است كه هيچ حادثه‏اى اگر چه با تمام موجوديّت او سر و كار داشته باشد نمى‏تواند او را از آن حالت منصرف كند.

به همين قياس مى‏توان حالت تسليم به خدا را مجسم كرد، هنگامى كه اين عشق حقيقى پيدا مى‏شود، ديگر براى انسان عاشق احساسى درباره موجوديّت خود نمى‏ماند، او به قول عارف رومى مانند كوهى است كه هزاران صدا در او مى‏پيچد و او آن‏ها را منعكس مى‏سازد ولى كوچك‏ترين آگاهى به اين عمل‏ها و عكس العمل‏ها ندارد.

حكيم صفاى اصفهانى در اين زمينه چه خوش مى‏گويد:

سلطان سرير عشق ماييم‏

 

هم پادشهيم و هم گداييم‏

بر خسروگاه افسر سر

 

بر سالك راه خاك پاييم‏

بر دست سكندر ولايت‏

 

آيينه قطب حق نماييم‏

ما مالك ملك و گنج فقريم‏

 

ما صاحب افسر فناييم‏

درياى وجود را لآلى‏

 

در بحر عدم نهنگ لاييم‏

در فلك نجات ناخدا كيست‏

 

ما بر سر ناخدا خداييم‏

مابنده مصطفاى مطلق‏

 

سلطان سرير اصطفاييم‏

     

در سطور گذشته به اين نكات بسيار عظيم قرآنى و عينى واقف شديد كه وجود مقدس او خالق، ربّ، رزّاق، حافظ، قادر، بصير، خبير و سميع است و ذات مقدسش نسبت به همه امور هستى از ظاهر و باطن و غيب و شهادت احاطه دارد و هيچ چيزى از دايره حكومت و عنايت او بيرون نيست و وقوف و معرفت به اين حقايق از طريق قرآن و انبيا و اوليا و ائمه عليهم السلام بدون ترديد پديدآورنده تواضع به معناى تسليم در برابر او و اطاعت از قوانين و امر و نهى آن جناب است و در حقيقت ريشه تواضع حالى و عملى، يا قلبى و عينى در معرفت نسبت به آن وجود مقدس و ذات بى‏نهايت در بى‏نهايت است در اين جا لازم است به آياتى از قرآن مجيد در آن زمينه‏ها توجه كنيد.

 

 

 

پی نوشت ها:

 

______________________________

(1)- شرح مثنوى: 3/ 401.

(2)- نهج البلاغة: خطبه 200.

(3)- غير از او در خانه صاحب خانه‏اى نيست.

 

منبع
  • پایگاه عرفان