حقيقت فتوا

منابع مقاله:

کتاب  : عرفان اسلامى جلد دهم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

در اين فصل حضرت صادق عليه السلام به مسئله مهم فتوا كه اگر داراى جهت الهى و مثبت باشد باعث نجات مردم و ملّت و بلكه ملّت‏هاست و اگر داراى جهت منفى باشد، علّت گمراهى مردم و سرافكندگى و سرنگونى ملّت‏هاست، اشاره مى‏كنند.

مردم ديندار از روزگاران قديم به انبيا و ائمه و علماى ربّانى دل بسته بودند و امر آنان را در حد قدرت و استطاعت خود اطاعت مى‏كردند.

تا زمانى كه انبيا و ائمه طاهرين عليهم السلام در بين مردم بودند، مشكلى نبود، مردم با رجوع به انبيا و ائمه عليهم السلام به حكم حقيقى حق دست مى‏يافتند و به اجرا گذاشته و عمل مى‏كردند، اما در نبود انبيا و ائمه عليهم السلام نياز شديد به فتوى احساس شد و بزرگان از فقها و علما با شرايطى كه اسلام معين نموده بود به جاى پيامبران‏ و ائمه عليهم السلام نشسته و زمام كشتى زندگى جامعه را به دست گرفتند.

در تمام ادوار پس از غيبت حجّت ثانى عشر، فقهاى بزرگ شيعه در مسئله فتوى جانب الهى آن را پيش گرفته و در تمام حوادث به داد اسلام و مسلمانان واقعى رسيدند و گاهى در اين راه جان عزيز خود را نثار حضرت حق كردند.

اما فقها و قضات مسلك‏هاى ديگر به ظاهر اسلامى، همانند فقهاى بزرگ شيعه به ميدان نيامده و بلكه بعضى از آنان در جهت استحكام حكومت‏هاى جور دست به فتوا زده و توده عوام را به دنبال فتواى خود تبديل به پيچ و مهره دستگاه اموى و عباسى و حكومت‏هاى مانند آنان كرده و خلاصه دين خود را به دنيا فروخته و ميليون‏ها نفر را گمراه نموده، از راه خدا بازداشتند!

دينداران هر يك از مسلك‏هاى اسلامى، شيعى، زيدى، حنفى، مالكى، حنبلى، شافعى، هميشه متوجه فتواى فقيه و مرجع مربوط به آيين خود بودند، در اين زمينه فقهاى بزرگ شيعه، هميشه شيعه را در جهت برنامه‏هاى الهى و به خصوص حفظ مكتب و بالاخص مبارزه با ستمگران دوران تا ريشه‏كن شدن آنان هدايت كرده و در اين راه خدمات بس ارزنده‏اى انجام دادند.

ولى با كمال تأسف بعضى از فقهاى بعضى از مسالك به فتواهاى عجيبى دست زده كه توده مؤمن به آن مسلك، يا نوكر ظلم و ظالم شده و به بند استعمار و استثمار دچار گشته و يا براى نابودى مريدان اهل بيت پيغمبر عليهم السلام و پيروان دوازده امام معصوم عليهم السلام كمر همت بستند و از اين راه هزاران مؤمن خالص را دچار زندان‏هاى وحشتناك بنى اميه و بنى عباس و حكومت‏هاى بعد از آنان كرده و وسيله هلاك آن رادمردان الهى شدند و يا در اين زمينه علت تبعيد آزادگان گشته و يا مريدان خود را براى جنگ با شيعه مظلوم بسيج كرده و از اين راه ضربه‏هاى غير قابل جبرانى به انسانيت زدند.

فتواى علامه شلتوت‏

اين را هم نبايد ناگفته گذاشت كه در ميان فقهاى مسالك ديگر آزادگانى بى‏نظير و منصفانى بزرگوار چون علّامه شلتوت وجود داشت كه با تمام وجود براى رفع كينه‏ها و دشمنى‏ها و تعصّب‏هاى بيجا و اختلافات ابليسى فقهاى مسالك ديگر عليه شيعه در كمال قدرت و تا حد از جان گذشتگى كوشيد تا پس از ده قرن كه بر اسلام و مسلمانان گذشته بود- در حالى كه با شيعه اهل بيت عليهم السلام براساس جهت‏گيرى فقهاى بى‏انصاف مسالك، عداوت سخت داشتند و حتى حاضر نبودند كتاب‏هاى اصولى و فقهى و استدلالى و علمى شيعه را بخوانند تا راه صحيح را از ناصحيح تشخيص دهند، در ميان انبوه مشكلات و سختى‏ها و تهمت‏ها و افتراها- جواز تقليد از مذهب اماميه را در تمام شؤون در دانشگاه الازهر صادر و به همه جهان فرستاد و از اين راه نام پاك و نيكى را در كتاب روزگار از خود به يادگار گذاشت و رضا و خشنودى حق را با آن فتوا به سوى خود جلب كرد.

آرى، فقيه بزرگ شيخ محمود شلتوت رحمه الله راه انصاف پيش گرفت و برترى تمام شؤون شيعه را از مطالعه كتب شيعه يافت و با كمال جرأت به آن فتواى تاريخى دست زد و خويش را اسوه الهى براى تمام عالمان و فقيهان مسلك حنفى و شافعى و حنبلى و مالكى قرار داد.

خوشا به حال فقيه و قاضى و عالمى كه از اعتماد و اطمينان مردم به خود سوء استفاده نكند و در مسير فتوا دادن فقط و فقط رضاى دوست را در نظر گرفته و تابع خشنودى حق و صلاح دين و ملّت باشد و حاضر نشود دين خود را با تمام هستى در برابر فتواى نابجايى كه از او مى‏خواهند معامله كند كه در اين معامله ضرر و خسارت با مفتى و قاضى است.

فتواهاى فقهاى عظيم الشأنى كه در زهد و عبادت و دلسوزى نسبت به اسلام و مسلمانان كم‏نظير بودند، در سخت‏ترين شرايط اسلام و مسلمانان را نجات داده است.

فتواى ميرزا حسن شيرازى‏

فتواى تحريم تنباكو از طرف عالم كم‏نظير، حاج ميرزا حسن شيرازى، ايران و ملت شيعه را از افتادن به دام استعمار كه به دست ناصر قاجار فراهم شده بود نجات داد. اگر آن فتوا نبود بدون شك به عمر اسلام و استقلال ايران خاتمه داده مى‏شد و نسل امروز ايران بدون ترديد يك نسل صددرصد مسيحى يا بى‏دين محض بود.

فتواهايى ديگر از علماء

فتواى شهيد بزرگ شيخ فضل اللّه نورى عليه مشروطه انگليسى در ايران، به بيدارى تشيع سرخ كمك بسزا كرد و خط امامت و رهبرى صحيح را از دستبرد حادثه مصون داشت.

فرياد شهيد سيد حسن مدرس كه از مجتهدان بزرگ روزگار بود و نيز فتواى حاج ميرزا صادق تبريزى و علامه شاه آبادى، حاج آقا جمال اصفهانى و مرحوم بافقى يزدى داير بر اين كه حكومت رضاخان غيرقانونى و غير شرعى و استعمارى است، جلوى بسيارى از خواسته‏ها و نيّت‏هاى كثيف و پليد رضاخان را گرفت!!

فتواهاى امام خمينى به حكومت مستشاران آمريكايى و روسى و انگليسى و فرانسوى در ايران خاتمه داد.

فتواى او بود كه بناى حزب اللّه را در لبنان مظلوم گذاشت و حزب اللّه در جنگ‏ با آمريكا و اسراييل و انگليس و روس وارد گشته پشت دشمنان خدا را لرزاند.

فتواى شيخ الشريعه و آيت اللّه سيد مصطفى كاشانى و آيت اللّه سيد محمد تقى خوانسارى بود كه اسلام را در عراق از شر اجانب حفظ نمود.

خلاصه بعد از نبوت و امامت، اين فقيهان بزرگ شيعه و بعضى از فقهاى ديگر مسالك اسلامى بودند كه با فتواى الهى خود مكتب الهى را از خطر نابودى حفظ كرده و اسلام و قرآن را در مدار تداوم در بستر تاريخ قرار دادند.

فقيهان از جانب ائمه معصومين عليهم السلام داراى نيابت عامّه‏اند و روى گردانى از دستورهاى ايشان به فرموده حضرت باقر عليه السلام مساوى با گناه شرك است!

نظر شهيد ثانى به مفتى و فتوا

در زمينه وجود مفتى و فتوا در كتب روايى و فقهى و تفاسير قرآن مطالب فراوان و ارزنده‏اى آمده كه بازگو كردن همه آن‏ها و توضيح و تفسير جوانب آن مطالب كتاب مستقلى را اقتضا مى‏كند، به اندازه‏اى كه به شرح روايت اقدام شده باشد مطالبى را در اين مسئله از «آداب تعليم و تعلّم در اسلام» كه توضيحى بر «مُنْيَةُ الْمُريد» شهيد ثانى است نقل مى‏كنيم.

مسئله افتا- صادر كردن حكم و فتوى- از مسائل بسيار مهم و در عين حال داراى پاداش بزرگ و فضيلت فراوان و موقعيت شكوهمند و گران‏قدرى است؛ زيرا مفتى و مجتهدى كه حكم و فتوا صادر مى‏كند وارث انبيا و پيغمبران است و مى‏خواهد به اداى يك واجب كفايى قيام كند.

الْمُفْتى مَوْقِعُ نائِبٍ مِنَ اللّهِ تَعالى‏ «1».

صادر كننده فتوا داراى مقام نيابت الهى است.

پی نوشت :

______________________________

(1)- منية المريد: 279.