قدرت غلبه بر ظلم‏

منابع مقاله:

کتاب  : تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد هشتم

نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان

مشكلى كه در طول تاريخ انسان از ابتداى شروع حيات تا به اين زمان وجود داشته، و به نظر مى‏رسد كه ما در تمام مشكلات و گناهان و معاصى و ظلم‏ها باشد، اطاعت نكردن انسان از اولياى الهى، و فرار بشر از خط فرمانبردارى از انبيا و امامان‏ بوده است.

دفاع و يارى در هنگام ستمگرى و فتنه زمامداران جور، از نشانه‏هاى مردم باايمان است. چنانچه مردم در دفاع از حق يا وطن و يارى رسانى به يكديگر كوتاهى كنند و اسباب ورود دشمن و ستمگرى را فراهم سازند، به ضعف ايمان دچار شده‏اند.

قرآن كريم درباره كسانى كه مورد ستم قرار گرفته‏اند؛ مى‏فرمايد:

وَ الَّذِينَ إِذَآ أَصَابَهُمُ الْبَغْىُ هُمْ يَنتَصِرُونَ» «1»

و آنان كه هرگاه ستمى به آنان رسد [تسليم ستم و ستمكار نمى‏شوند، بلكه از دشمن به حكم حق و برابر با قوانين اسلام‏] انتقام مى‏گيرند.

امّا در دادگاه الهى كه ميان ستمديده و ستمگر داورى مى‏شود، جاى گذشت و مماشات نيست؛ زيرا حاكم خداست و خداوند متعال سوگند به جلالت خود ياد كرده كه حق مظلوم را از ظالم بگيرد؛ پس در قيامت گروهى درگير اين مسائل هستند.

أنس از رسول اكرم صلى الله عليه و آله نقل مى‏كند كه فرمود:

بَيْنَ الجَنَّةِ وَ الْعَبْدِ سَبْعُ عِقابٍ، أَهْوَنُها الْمَوْتُ، قالَ أَنَسُ: قُلْتُ: يا رَسُولَ اللَّهِ فَما اصْعَبُها؟ قالَ: الْوُقُوفُ بَيْنَ يَدَىِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إِذا تَعَلَّقَ الْمَظْلُومُونَ بِالظَّالِمينَ. «2»

هفت عذاب بين بهشت و بنده است و آسان‏ترين آنها مرگ است. انس گفت:

به حضرت عرض كردم: اى رسول خدا! سخت‏ترين آنها كدام است؟ فرمود:

ايستادن در حضور خداوند بزرگ و ارجمند هنگامى كه ستمديدگان براى‏ احقاق حق، با ستمگران درگير مى‏شوند.

اولين راه مقابله با ظالم و مبارزه با ظلم، به كار گرفتن نيروهاى دفاعى شخصى است كه خداوند منان در اعضاى همه انسان‏ها به وديعه گذارده تا در هنگام نياز به كار گيرد و نفس خويش را از شر موجودات شرور و حيوانات گزنده يا درنده يا ستمكار بدتر از حيوان، مصون بدارند.

يد به معناى قدرت و قوت است و در اين جا به معناى غلبه و پيروزى است، يعنى خودم دست توانايى باشم كه جلوى ظلم را بگيرم و شر او را از خود بگردانم.

اين عبارات به روشنى وظيفه مسلمانان را در مقابله با ستم بيان مى‏كند كه تا جايى نيرو دارد به ظلم تن در ندهد و در مقابل ستمگر، زبون و پست نباشد و تمام توان خود را براى دفع او به كار گيرد، اگر بر ظالم غلبه كرد، ستم او را از ميان برده و خود را از شرّش رهايى بخشيده است. و اگر نتوانست بر ظالم غلبه كند و مظلوم باقى بماند او نزد پروردگار پاداش دارد؛ زيرا وظيفه خود را به خوبى انجام داده است. امّا اگر ستمكش در مقابل ستمكار سكوت كند و ضربات او را با ذلّت و سرافكندگى تحمل نمايد، او ظلم‏پذير است و در قيامت همانند ظالم مورد پرسش و بازجويى قرار مى‏گيرد؛ زيرا او بر جسارت و جرأت ظالم مى‏افزايد و راه ستم پيشگى را بر او هموار مى‏سازد و در حقيقت در اعمال ظالمانه كمك مى‏كند. پس گناه ستم‏پذيرى كمتر از گناه ستمكارى نيست.

دومين راه؛ براى دفع ظالم استفاده از دستگاه قضايى و قدرت اجرايى است.

ستمديده براى دفع از ظلم بايد از نيروى اجرايى و نظامى نيز استفاده كند يعنى اسلحه و مهمات جنگى را بگيرد و به دفاع از خويش و كشور خود بپردازد.

سومين راه؛ براى كوتاه كردن دست ستمگران و دشمنان، كمك‏گيرى از افكار عمومى است. يعنى از موقعيت و وضعيت ناگوار مظلوم حمايت كند و حداقل در دل براى او دعا كند و از دشمنان او اظهار تنفر نمايد. استفاده از حمايت عمومى‏

براى كوبيدن ظلم به هر شكلى كه باشد، مفيد و ثمربخش است و معصومان عزيز اسلام عليهم السلام براى نجات از ستم دستورهايى داشته‏اند كه بايد توجه ويژه به آنها نمود.

رسول گرامى صلى الله عليه و آله مى‏فرمايد:

مَنْ أُذِلَّ عِنْدَهُ مُؤْمِنٌ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلى‏ أَنْ يَنْصُرَهُ فَلَمْ يَنْصُرْهُ أَذَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى‏ رُؤُوسِ الْخَلائِقِ. «3»

هر كه مؤمنى را پيش او خوار كنند و توانايى دارد كه او را يارى كند و نكند خداوند در روز قيامت پيش همگان خوارش كند.

حكايتى جالب از امام باقر عليه السلام در اين باره نقل شده است؛ كه فرمود:

مردى به نزد پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله رفت و از اذيت همسايه خود شكايت كرد؛ حضرت به وى فرمود: صبر كن. پس از چند روز دوباره رفت، حضرت به او فرمود:

صبر كن. براى بار سوم رفت، حضرت به او فرمود: روز جمعه وقتى كه مردم براى اقامه نماز جمعه به مسجد مى‏روند، اثاثيه خانه‏ات را از منزل بيرون بگذار و در كنار كوچه انباشته كن به گونه‏اى كه مردم ببينند. وقتى از تو علّت اين كار را پرسيدند، جريان خودت را براى آنها بازگو كن. مرد شاكى اين دستور را انجام داد و همسايه آزار دهنده از اين وضع به ضرر خود احساس خطر كرد و نزد او آمد و درخواست كرد كه اثاثش را به داخل منزل ببرد و گفت: براى تو با خدا عهد مى‏بندم كارهاى گذشته را تكرار ننمايم. «4» اين قصه‏ها حاكى از اين است كه يارى مردم در هر زمينه هر چند براى فشار آوردن بر ظالم باشد تا حل مشكلات مظلوم شود؛ امرى مطلوب است.

 [ «9» اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَدِّدْنِي لِأَنْ أُعَارِضَ مَنْ غَشَّنِي بِالنُّصْحِ وَ أَجْزِيَ مَنْ هَجَرَنِي بِالْبِرِّ وَ أُثِيبَ مَنْ حَرَمَنِي بِالْبَذْلِ وَ أُكَافِيَ مَنْ قَطَعَنِي بِالصِّلَةِ وَ أُخَالِفَ مَنِ اغْتَابَنِي إِلَى حُسْنِ الذِّكْرِ وَ أَنْ أَشْكُرَ الْحَسَنَةَ وَ أُغْضِيَ عَنِ السَّيِّئَةِ]

خدايا! بر محمّد و آلش درود فرست، و مرا به اين امورى كه از تو مى‏خواهم پايدار و استوار دار: ايستادن در برابر كسى كه به من خيانت كرده با سلاح نصيحت و خيرخواهى، پاداش دادن به كسى كه از من دورى جسته با نيكى و خوبى، جزا دادن به كسى كه مرا از عطايش محروم ساخته، با بذل و بخشش، تلافى كردن نسبت به كسى كه با من قطع رابطه كرده، با صله و پيوند، مخالفت ورزيدن با كسى كه از من غيبت كرده، با نيكو ياد كردن از او، به جا آوردن سپاس، در برابر خوبى و چشم پوشى از بدى.

خيرخواهى و نيكويى در برابر نامردى و بى‏مهرى مردم‏

كرامت اخلاق در اسلام عبارت از اين است كه اگر فردى نسبت به فرد ديگر ستم نمود و به حق او تجاوز كرد، ستمديده از نظر قانونى مى‏تواند او را تعقيب كند و كيفر دهد. ولى اگر شخص ستمگر شايسته عفو و گذشت بوده و بر اثر چشم پوشى اصلاح شود، او را مى‏بخشد و با كرامتى خوب از وى مى‏گذرد.

يكى از شيوه‏هايى كه در رفتارها و صفات انسانى سبب فريب‏كارى و خيانت به‏ مسلمان مى‏شود؛ غِشّ و زيبانمايى است.

«غِشّ» در لغت به معناى ناخالص و آغشتگى است ولى مراد از آن ظاهر نمودن چيزى بر خلاف پنهان آن است و يا زينت دادن و زيبا جلوه دادنى كه برخلاف مصلحت باشد و در حقيقت خدعه و خيانت در عمل است.

اين شيوه شيطانى بيشتر در تجارت و خريد و فروش اتفاق مى‏افتد كه فروشنده قصد فريب دادن مشترى را با نيكو نشان دادن جنس و كالاى خود دارد، ولى در صفات اخلاقى براى منحرف كردن شخصى از راه زندگى و اهداف كمال بشرى و گمراه نمودن او نيز به كار مى‏رود.

«نُصح» به معناى خالص و پاك است و در صفات اخلاقى به معناى موعظه و خيرخواهى خالصانه نسبت به ديگرى است. كسى كه در مقام نصيحت و خيرخواهى به انسان برمى‏آيد، هدف او پاكسازى و خيرانديشى در قلب و جان اوست.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى‏فرمايد:

إِنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ القِيامَةِ أَمْشاهُمْ فى‏ أَرْضِهِ بِالنَّصِيحَةِ لِخَلْقِهِ. «5»

با منزلت‏ترين مردم نزد خداوند در روز قيامت، كسى است كه در راه خيرخواهى براى خلق، او بيش از ديگران قدم بردارد.

و همچنين فرمود:

أَنْسَكُ النَّاسِ نُسُكاً أَنْصَحُهُمْ جَيْباً وَ أَسْلَمُهُمْ قَلْباً لِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ. «6»

عابدترين مردم در عبادت كسى است كه نسبت به همه مسلمانان خيرخواه‏تر و پاكدل‏تر باشد.

بنابراين هر چه در عبادت شديدترند، بيشتر امانت دارند. هرگاه مى‏گويند:

«رجلٌ ناصِحُ الجَيْب يعنى امينٌ لاغَشَّ فيه»

مردى كه امانت‏دار و خالص است و دل پاكيزه و با صفايى دارد.

در روايات نوعى غش هم درباره كسى است كه در مشورت خيانت مى‏كند و به مشورت كننده به جاى راهنمايى و نصيحت، راه خلاف واقعيت را ارائه مى‏دهد.

خيانت در مشورت دروغ‏گويى آشكار و عملى غيروجدانى و خلاف فطرت است و اگر كسى اين روش نادرست را در پيش گيرد؛ اندك اندك دچار انحراف فكرى مى‏شود و از دورانديشى و حقيقت بينى باز مى‏ماند.

حضرت على عليه السلام درباره چنين فردى مى‏فرمايد:

مَنْ غَشَّ مُسْتَشيرَهُ سُلِبَ تَدْبيرُهُ. «7»

هر كه به مشورت كننده خود خيانت نمايد، مصلحت انديشى او از بين مى‏رود.

و از سوى ديگر از دايره اسلام و ولايت هم بيرون و منفور مى‏گردد.

امام على عليه السلام فرمود:

مَنْ غَشَّ المُسْلِمِينَ فى‏ مَشْوَرَةٍ فَقَدْ بَرِئْتُ مِنْهُ. «8»

كسى كه با مسلمانان در مشورت غش نمايد و به آنان خيانت نمايد، من از او بيزارم.

گاهى انسان به انجام كارى كه خلاف مصلحت اوست علاقه بسيار دارد، براى شناخت صلاح و فساد با انسان دانا و خيرخواه شور مى‏كند ولى درباطن ميل دارد كه او نظر موافق بدهد تا هر چه زودتر اقدام نمايد و به تمايل درونى خويش جامه‏ عمل بپوشاند، ولى انسان خيرخواه و خبره از روى كمال خلوص و پاكدلى مى‏گويد مصلحت نيست. اين پاسخ موافق مصلحت در ذهن و ذائقه مشورت كننده ناگوار و تلخ مى‏شود ولى بايد با سختى آن بسازد و خوشبختى خود را به خطر نياندازد.

بنابراين هر مسلمانى همواره بايد از غش و فريب‏كارى كه مايه پراكندگى و شايعه‏سازى است پرهيز كند؛ زيرا اگر دل مسلمانى بى‏جهت نسبت به برادر دينى‏اش آلوده به غشّ باشد پيوسته در خشم خداوند خواهد بود، مگر اين كه توبه كند و فكر و دل را از آن انديشه ناپاك، پاك سازد.

چه درخواست‏هاى عجيبى است، قدرتى بالاتر از قدرت ملك ملكوت لازم است كه بتوان اين بار سنگين اخلاقى را كشيد، بارى كه آسمان از قبولش سرپيچيد كه در برابر آن همه بديهاى مردم، آدمى اين همه خوبى‏ها و حسنات را به عنوان تلافى و مقابله نثار آنان كند.

[ «10» اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ حَلِّنِي بِحِلْيَةِ الصَّالِحِينَ وَ أَلْبِسْنِي زِينَةَ الْمُتَّقِينَ فِي بَسْطِ الْعَدْلِ وَ كَظْمِ الغَيْظِ وَ إِطْفَاءِ النَّائِرَةِ وَ ضَمِّ أَهْلِ الْفُرْقَةِ وَ إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ وَ إِفْشَاءِ الْعَارِفَةِ وَ سَتْرِ الْعَائِبَةِ وَ لِينِ الْعَرِيكَةِ وَ خَفْضِ الْجَنَاحِ وَ حُسْنِ السِّيرَةِ وَ سُكُونِ الرِّيحِ وَ طِيبِ الْمُخَالَقَةِ وَ السَّبْقِ إِلَى الْفَضِيلَةِ وَ إِيثَارِ التَّفَضُّلِ وَ تَرْكِ التَّعْيِيرِ وَ الْإِفْضَالِ عَلَى غَيْرِ الْمُسْتَحِقِّ وَ الْقَوْلِ بِالْحَقِّ وَ إِنْ عَزَّ وَ اسْتِقْلَالِ الْخَيْرِ وَ إِنْ كَثُرَ مِنْ قَوْلِي وَ فِعْلِي وَ اسْتِكْثَارِ الشَّرِّ وَ إِنْ قَلَّ مِنْ قَوْلِي وَ فِعْلِي وَ أَكْمِلْ ذَلِكَ لِي بِدَوَامِ الطَّاعَةِ وَ لُزُومِ الْجَمَاعَةِ وَ رَفْضِ أَهْلِ الْبِدَعِ وَ مُسْتَعْمِلِ الرَّأْيِ الْمُخْتَرَعِ‏]

خدايا! بر محمد و آلش درود فرست، و مرا به زيور شايستگان بياراى، و زينت پرهيزكاران را به من بپوشان كه زيور و زينت شايستگان و پرهيزكاران در اين امور است: گسترش عدالت، فروخوردن خشم، خاموش كردن آتش فتنه، جمع كردن پراكنده شدگان، اصلاح بين مردم، آشكار كردن كارهاى خوب مردم، پوشاندن عيوب انسان‏ها، نرم خويى، فروتنى، خوش رفتارى، آرامش، وقار، خوش اخلاقى، پيشى گرفتن به سوى فضيلت، انتخاب نيكى و احسان، ترك سرزنش، خوبى كردن به غير مستحق، حق گويى، گرچه سنگين باشد، اندك دانستن گفتار و كردار خوبم، هر چند زياد باشد و زياد شمردن گفتار و رفتار بدم، هر چند اندك باشد، و همه اين امور را به دوام اطاعتم از حضرتت، و همراهى با مسلمانان، و دست برداشتن از اهل بدعت، و آنان كه رأى ساختگى در دين را به كار مى‏گيرند، كامل كن.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- شورى (42): 39.

(2)- كنز العمال: 3/ 824، حديث 8862؛ الجامع الصغير: 1/ 490، حديث 3173.

(3)- بحار الأنوار: 72/ 226، باب 66، ذيل حديث 1؛ كشف الرّيبة: 19.

(4)- الكافى: 2/ 668، حديث 13؛ بحار الأنوار: 22/ 122، باب 37، حديث 91.

(5)- الكافى: 2/ 208، حديث 5؛ بحار الأنوار: 71/ 358، باب 22، حديث 8.

(6)- الكافى: 2/ 163، حديث 2؛ بحار الأنوار: 71/ 338، باب 20، حديث 117.

(7)- غرر الحكم: 443، حديث 10100.

(8)- بحار الأنوار: 72/ 99، باب 48، حديث 8؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام: 2/ 66، حديث 296.