اصل عظيم تقيه‏

دانشمندان بيدار و قرآن شناس و عارف به معارف اهل‏بيت به صورت پراكنده در كتاب‏هاى تفسير و اخلاق در ضمن تشريح امر به معروف و نهى از منكر حقيقت اين مسئله را شناسانده و موارد آن را كه جز براى حفظ اسلام و مسلمين و آمادگى براى شكست دشمن بكار گرفته نمى‏شود روشن ساخته‏اند.

دانشمند فقيد مرحوم طيبى كه من در نوجوانى از مطالب با ارزش و تحليل‏هاى عالمانه او استفاده برده‏ام در رابطه با تقيه اين گونه نظر مى‏دهد:

حداكثر آياتى كه در صريح يا ظاهر قرآن كريم راجع به تقيه موجود است به تصديق قرآن شناسى مانند علامه ملامحمد باقرمجلسى عبارت از اين سه آيه شريفه است:

لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْ‏ءٍ إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً ....:

مسلمانان نبايد كفار را بجاى مؤمنان ياران و مددكاران و سرپرستان خود انتخاب نمايند، هر كس چنين كارى كند هيچ ارتباطى با خدا ندارد مگر اين كه به سببى منطقى و مشروع از آنان تقيه كند تقيه‏اى مطلوب.

مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ:

هر كس بعد از ايمانش به خدا كافر شود دچار خشمى از سوى خدا و عذابى عظيم خواهد شد، مگر كسى كه او را مجبور به اظهار كفر كنند در حالى كه دلش مطمئن به ايمان است.

وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمانَهُ ...:

و مرد مؤمنى از خاندان فرعون كه ايمانش را پنهان مى‏كرد گفت: ياد آورى عدد آيات تقيه به خاطر اين است كه بدانيد آيات امر به معروف و نهى از منكر از نظر تعداد قابل مقايسه با آيات تقيه نيست، آيات امر به معروف و نهى از منكر از ده‏ها آيه بيشتر است، از كثرت و فراوانى آيات امر به معروف و نهى از منكر نتيجه گرفته مى‏شود كه اصل و پايه‏ى اساس و ريشه در اسلام امر به معروف و نهى از من كر است، چنان كه در آيه اول و دوم مسئله‏ى تقيه به عنوان يك موضوع استثنائى و با حرف الّا كه از ادات مستثناة است ذكر شده است.

مثلًا در آيه‏ى اول پس از آنكه اصل اساسى را در زمينه روابط خارجى آن هم با آن لحن مؤكد و آن تهديد شديد، اجتناب از دوستى با دشمنان اسلام و دورى از تحت الحمايه آنان شدن قرار داده چنين مى‏فرمايد:

إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً:

مگر اين كه بخواهيد خود را از آسيب آنان حفظ كنيد. حفظ كردنى و در مسير تقيه قرار گيرد تقيه كردنى.

همين ظاهر ساختن مصدر يعنى كلمه «تُقاةً» كه معادل كلمه‏ى تقيه و هر دو از ريشه «وقى و وقاية» به معنى سپر گرفتن در برابر خطرات است، نشان مى‏دهد و اعلام مى‏دارد كه نوع خاصى از تقيه نه هر نوع تقيه و به طور مطلق مورد استثناى قرآن است زيرا نفرمود: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ‏ با اين كه مطلب و منظور با چنين تعبيرى هم كامل و تمام بود، بلكه با عنايت خاصى آن تعبير ويژه را «تُقاةً» بكار برده تا اثبات كند كه يك نوع تقيه نه هر نوع تقيه‏اى مجاز و مستثنى است.

خلاصه تقيه در عين عظمت داشتنش يك امر عارضى و يك وضع استثنائى مى‏باشد، و نگاه عقلاى جهان نسبت به قوانين استثنائى معلوم است، يعنى در همان موارد استثناء به آنها عمل مى‏كنند و از تعميم و سرايت دادن آنها به كليه شئون زندگى اجتناب نموده و نمى‏گذارند جريان طبيعى زندگى به خصوص زمانى كه دين و نفوس و اموال و معادن ملت اسلام در خطر است محكوم قوانين وضع استثنائى شود.

روى اين حساب تقيه كه يك امر استثنائى است مانند- مانند ساير امور استثنائى- نمى‏تواند جانشين اصول عمومى و كلى اسلام باشد وگرنه لازم مى‏آيد كه فرع بر اصل تقدم و مزيت پيدا كند و يك قانون استثنائى به يك قانون عمومى تبديل يابد و برعكس قوانين عمومى جنبه شذوذ و استثناء بخود بگيرد، و اين هم‏ معقول نيست كه يك چيز استثنائى و موقتى جنبه ابدى پيدا كند ولى امور ابدى به وضيعت استثنائى و موقتى تغيير جهت دهد، بطلان اين معنا كاملًا بديهى است.

روش و رفتار درباره‏ى تمام امور استثنائى از اين قرار است، ولى متأسفانه گاهى مردمى پيدا مى‏شوند كه به اين اوضاع استثنائى جنبه عمومى و دائمى مى‏بخشند و اصول قوى و قوانين اساسى و مسلمات را تحت الشعاع آنها قرار مى‏دهند كه يقيناً كار نادرستى است.

مثلًا چنين مردمى تا مى‏بينند عالمى دلسوز، و مؤمنى فرهيخته و مسلمانى روشن ضمير مى‏خواهد امر به معروف و نهى از منكر كند، و جلوى مفاسد يك دولت يا يك جميعت بايستد با هيجان و دست‏پاچگى به او روى آورده مى‏گويند تقيه كن كه اگر تقيه نكنى دچار گرفتارى مى‏شوى و براى تقويت كلام خود متوسل به اين مثل مى‏شوند مشت با درفش، يا مشت با سندان نمى‏سازد، بايد سكوت كنى و اوضاع را به حال خود رها نمائى تا صاحب اصلى بيايد و همه امور را اصلاح نمايد!!

اينان با خيالى راحت به همه مى‏گويند بنشينيد و كارى به كار دولت جائز و مفسدان نداشته باشيد كه وظيفه شما در اين مرحله تقيه است و منظورشان از تقيه سكوت كامل در برابر مفسدان و طاغيان است، در حالى كه تقيه به اين معنا نه در قرآن آمده و نه در روايات خبرى از آن هست، ولى اين عافيت طلبان كه اكثر در لباس زهد و عبادت هم به سر مى‏برند تقيه را آن همه به معنائى كه لايرضى صاحبه است به همه شئون زندگى سرايت مى‏دهند و با اين سرايت دادن اصول مسلم اصلى را به تعطيلى مى‏كشانند، قطعاً تقيه به چنين معنائى وجود ندارد و آفرين بر آن عبد صالحى كه در اوائل انقلاب درباره‏ى چنين تقيه‏اى در چهلم‏ شهداى فيضيه در اعلاميه بى‏نظيرش اعلام كرد اكنون كه اصول اسلام و قوانين الهى و معارف اهل‏بيت به خطر افتاده تقيه حرام است و لو بلغ ما بلغ!

بنابراين اصل اولى عبارت است از تبليغ اسلام چه به صورت امر به معروف و نهى از منكر چه به شكل دعوت به اسلام با موعظه و حكمت و جدال احسن و چه به صورت تلاش و فعاليت همه جانبه در راه پيشرفت و پيروزى اسلام، منتهى گاهى و در شرايط معينى از اين اصل ثانوى و استثنائى يعنى رخصت تقيه و مجاز بودن آن نيز استفاده مى‏شود، به هر صورت خود اين اصل تقيه، چنان كه بتدريج روشن‏تر خواهد شد در مفهوم صحيح آن يك نوع دعوت و خدمت به اسلام و يك نوع امر به معروف و نهى از منكر است و در حقيقت تقيه فقط تغيير روش كار است و به تعبير روز عبارت از تغيير تاكتيك براى خدمت به اسلام و تغيير تاكتيك امر به معروف و نهى از منكر است نه مسئله‏ى ديگر.