قرآن يا ميزان و چراغ نجات‏

 کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد یازدهم / نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان 

«3» وَ جَعَلْتَهُ نُوراً نَهْتَدِي مِنْ ظُلَمِ الضَّلَالَةِ وَ الْجَهَالَةِ بِاتِّبَاعِهِ وَ شِفَاءً لِمَنْ أَنْصَتَ بِفَهَمِ التَّصْدِيقِ إِلَى اسْتِمَاعِهِ وَ مِيزَانَ قِسْطٍ لَا يَحِيفُ عَنِ الْحَقِّ لِسَانُهُ وَ نُورَ هُدىً لَا يُطْفَأُ عَنِ الشَّاهِدِينَ بُرْهَانُهُ وَ عَلَمَ نَجَاةٍ لَا يَضِلُّ مَنْ أَمَّ قَصْدَ سُنَّتِهِ وَ لا تَنَالُ أَيْدِي الْهَلَكَاتِ مَنْ تَعَلَّقَ بِعُرْوَةِ عِصْمَتِهِ‏

و آن را نورى قرار دادى، كه در پرتو پيروى از آن از تاريكى‏هاى گمراهى و نادانى، به عرصه‏گاه هدايت راه يابيم، و شفا براى كسى كه با رعايت سكوت به آياتش گوش فرا دهد، براى آن كه مفاهيم و معانى‏اش را درك كند، و واقعيت‏هايش را با دل و جان تصديق نمايد، و ترازوى عدلى كه زبانه‏اش از حق منحرف نمى‏شود و نور هدايتى كه روشنايى برهانش، از برابر بينندگان خاموش نگردد، و پرچم نجاتى كه هر كس به جانب آيين استوارش قصد كند، گمراه نشود، و هر كس به دستگيره عصمتش در آويزد، دست‏هاى هلاك كننده به او نرسد.

قرآن مجيد ميزان تمام حقايق مُلكى و ملكوتى است و حق بودن و باطل بودن هر برنامه‏اى با آن بايد سنجيده شود، و نيز كتاب خدا نشانه نجات انسان از چاه ضلالت و گمراهى و از گناه و معصيت و از عذاب فرداى قيامت است.

آن كه خود را به دستاويز عصمت و حقيقت آن و مسائلش بياويزد، از مهالك و تباهى‏ها بدون شكّ و ترديد در امان مى‏ماند.

آرى، قرآن نورى هدايتگر است كه تاريكى‏هاى زندگى بشر را روشن مى‏كند و جهالت‏ها و گمراهى‏ها با پيروى از او زدوده مى‏شود. ميزانى كه وزنه حق و باطل و مرز آن دو را مشخّص مى‏سازد.

امير المؤمنين عليه السلام در كلمات گهربار ونورانى خود خطاب به مردم مى‏فرمايد:

يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَمْ‏يَكُنْ لِلَّهِ سُبْحانَهُ حُجَّةٌ فى‏ أَرْضِهِ أَوْكَدُ مِنْ نَبِيِّنا مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله و لاحِكْمَةٌ أَبْلَغُ مِنْ كِتابِهِ الْقُرآنِ الْعَظيمِ. «1»

اى مردم! خداوند سبحان را در زمين حجّتى استوارتر از پيامبر ما محمد صلى الله عليه و آله و حكمتى رساتر از كتابش نيست.

و نيز حضرت در خطبه معروف به مخزون درجايگاه محورى قرآن مى‏فرمايد:

وَ فِى الْقُرآنِ بَيانُهُ وَ حُدُودُهُ وَ أَرْكانُهُ وَ مَواضِعُ تَقادِيرِ ما خُزِنَ بِخَزائِنِهِ وَ وُزِنَ بِمِيزانِهِ مِيزانُ الْعَدْلِ وَ حُكْمُ الْفَصْلِ. «2»

بيان اين امور (عجايب و دلائل محكم) و مرزها و پايه‏هاى آن در قرآن، و موارد اندازه‏گيرى آنچه در خزينه‏هاى نهفته است در قرآن مى‏باشد؛ و به ترازوى قرآن كريم، معيار عدل و حكمى قاطعانه سنجيده مى‏شود.

شناخت هر موجودى از سنخ همان وجود است. از آن جا كه قرآن ريسمان متّصلى از باطن عالم حسّ تا آسمان عالم عقل است و پس از آن عرشِ عقل تا قاب قوسين يا نزديك‏تر است، چنگ زدن به پرچم هدايت تنها با دستان معرفتى است كه هم سنخ آن حد باشد. شناخت نزديك‏ترين حدّ حسّى آن يعنى- برترين درجه شهود محض ايمانى- براى قلبى ممكن است كه ديده‏هايش را دروغ نمى‏پندارد و بيناييش توهّم زا نمى‏شود و هرگز دچار بيمارى طغيان و خودبرترى نمى‏گردد و آن وجود رسول خدا صلى الله عليه و آله و عترت پاك اويند، كسانى كه از يك نورند.

خداوند كريم خطاب به كافرانى كه دست از بيرق قرآن و اسلام مى‏كشند، مى‏فرمايد:

وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنتُمْ تُتْلَى‏ عَلَيْكُمْ ءَايتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَن يَعْتَصِم بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِىَ إِلَى‏ صِرَ طٍ مُّسْتَقِيمٍ» «3»

و چگونه كفر مى‏ورزيد در حالى كه آيات خدا بر شما خوانده مى‏شود، و پيامبر او در ميان شماست؟! و هر كس به خدا تمسّك جويد، قطعاً به راه راست هدايت شده است.

معارف قرآنى از امور محسوس و موهوم نبوده و نيز از امور اعتبارى و فرآورده دست بشرى نيست، بلكه از امور وجودى و حقيقى است. يگانگى و دانش و قدرت خداوند بر هر چيزى احاطه دارد و حيات ازلى و ابدى او فناپذير نيست و نظير اين اوصاف حقيقى كه قرآن در الهيّات بيان مى‏كند جملگى از دسترس وهم و خيال و احساس دور است.

جالب‏تر اينكه حضرت سجّاد عليه السلام در اين فراز، كلام نور را چنين تفسير مى‏فرمايد:

«نُورَ هُدىً لايُطْفَأُ عَنْ الشَّاهِدِينَ بُرْهانُهُ»

زيرا مطابق با فطرت اصيل انسانى است كه در آفرينش او نور توحيد نهادينه شده است. در هيچ زمان و مكانى دگرگونى و ناهمگونى نمى‏پذيرد و در افكار و دستان مردم دستخوش تحريف و تغيير نخواهد شد. از اين رو هر كه به آيات قرآن مجيد دست مى‏يابد، مى‏بيند كه همان است كه در جان و فطرت او جاى دارد و حقيقت او را مى‏طلبد.

از قرآن مجيد برمى‏آيد كه يكى از بارزترين و استوارترين خطى كه خداوند متعال ما را به آن هدايت مى‏كند، پايه گذارى زندگى بر پايه راه‏شناسى و پرهيز از آرزوها و الگوهاى دروغين و غلط است؛ زيرا انسان در هر جايگاهى كه باشد از ره آوردهاى عقل و وحى برخوردار است كه او را به جاده مستقيم هدايت مى‏كند.

بنابراين بايد در زندگى حق‏جو بود، چه پيشوا و فرمانده يا رهرو و فرمانبر؛ وگرنه پرچم را شيطان به دست مى‏گيرد.

وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجدِلُ فِى اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطنٍ مَّرِيدٍ» «3»

و برخى از مردم‏اند كه [همواره‏] بدون هيچ دانشى [بلكه از روى جهل و نادانى‏] درباره خدا [با اصرار بر يك اعتقاد بى‏پايه‏] برخورد خصمانه و گفتگوى ستيزآميز مى‏كنند، و از هر شيطان سركشى پيروى مى‏نمايند.

وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجدِلُ فِى اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لَاهُدًى وَ لَاكِتبٍ مُّنِيرٍ* ثَانِىَ عِطْفِهِ‏لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِى الدُّنْيَا خِزْىٌ وَ نُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيمَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ» «4»

و از مردمان كسى است كه همواره بدون هيچ دانشى [بلكه از روى جهل و نادانى‏] و بدون هيچ هدايتى، و هيچ كتاب روشنى درباره خدا مجادله و ستيزه مى‏كند.* [آن هم‏] با حالتى متكبّرانه و مغرورانه كه سرانجام مردم را از راه خدا گمراه كند؛ براى او در دنيا رسوايى است و روز قيامت عذاب سوزان به وى مى‏چشانيم.

چون نادانى كه در جهل خود مقلّد است، درباره خدا از روى تقليد جاهلانه‏ مى‏خروشد و از هر شيطانى كه او را رهبرى كرده و بر او برترى يافته پيروى مى‏كند.

در حالى كه بايد تحقيق و كوشش كند تا حقايق را بفهمد.

جاهل در اعتقادات حق ندارد از كسى مثل خودش تقليد كند، بلكه ناگزير است در اطاعت خود، يقين را مستند و حقيقى سازد وگرنه در چاه سرگردانى اطاعت از شيطان سركش مى‏افتد و به كيفر سوزانى گرفتار مى‏شود. ريشه جاهليّت كنونى هم كه سر به عصيانگرى از طاعت حق برمى‏دارد، به دوره جاهليّت قبل از اسلام بازمى‏گردد كه مردم بدون راهنما و كتابى رها شده‏اند، پس مردمان هيچ دوره و عصرى نبايد بدون پيشوا فرمان برند مگر پس از كسب آگاهى و هدايت از منبعى كه به وحى و حقّ متّصل باشد و قرآن جوامع بشرى را به سوى آن فرا مى‏خواند.

حياتى كه قرآن، مردم را به سوى آن هدايت مى‏كند، بر پايه تحقيق استوار است و آرزو و خيال بى اساس در دنيا و آخرت سودى ندارد. چون نظامِ تدبّر و تحقيق بر هر دو عالم و پيرامون آن دو، با حفظ ملكى و ملكوتى بودن حاكم است. بنابراين نظام آرزويى و بيهودگى جايى ندارد؛ زيرا قرآن حكيم همگان را به تحقيق با تدبّر دعوت مى‏كند و بايد در محتواى كتاب قرآن تفكّر نمود تا قلب هم با حقايق خلقت آشنا شود.

هذَا بَيَانٌ لِلنّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لّلْمُتَّقِينَ» «5»

اين [قرآن‏] براى مردم، بيانگر [حوادث و واقعيت‏ها] و براى پرهيزكاران، سراسر هدايت و اندرز است.

قرآن، درخور فهم براى همه مردم در همه زمان‏ها و مكان‏هاست ولى گروهى از پرهيزكاران مى‏پذيرند، امّا گروهى همچون حيوانات چشم و گوش بسته به راه تاريكى قدم برمى‏دارند و به آتش فرو مى‏روند.

نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتبَ بِالْحَقّ مُصَدّقًا لّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنزَلَ التَّوْرةَ وَالْإِنجِيلَ* مِن قَبْلُ هُدىً لِلنّاسِ وَأَنزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ بَايتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ» «6»

اين كتاب را تدريجاً به حق و راستى بر تو نازل كرد كه تصديق كننده كتاب‏هاى پيش از خود است؛ و تورات و انجيل را* پيش از اين براى هدايت مردم فرستاد، و فرقان را [كه مايه جدايى حق از باطل است‏] نازل كرد.

مسلماً كسانى كه به آيات خدا كافر شدند، براى آنان [به كيفرِ كفرشان‏] عذابى سخت است؛ وخدا تواناى شكست‏ناپذير و صاحب انتقام است.

كافران بايد بدانند خداوند كه اندازه هر چيزى در دست اوست، ملاك هلاكت و نجات را تعيين مى‏كند و ادّعاهاى پوچ و آرزوهاى دروغين و دراز مدّت هر حزب و گروه جايگاهى ندارد، مگر حزبى كه ريشه آن در مكتب قرآن و وحى و رسالت باشد.

پيام‏هاى اساسى و نجات بخش براى انسان‏ها

اين فراز دعا داراى سه پيام اساسى و نجات بخش براى انسان‏ها است:

الف- با انديشه در براهين قرآن، نور و حقّانيّت به دست مى‏آيد، و هدايت پذيرى تنها ويژه كسانى است كه صاحب تعقّل و تفكّر باشند و از قرآن براى درك بهتر بهره گيرند.

ب- به قرآن خوب گوش فرا دهند و هنگام تلاوت آن سكوت را رعايت كنند و سكوت همراه با فهم و دگرگونى باشد، تا به مرور زمان شخصيّت قرآنى و ملكه عرفانى آن، در جان و قلب بنشيند و خوراك وجود او گردد. در اين راه از بيان ژرف‏

معصومان عليهم السلام در الگو بردارى از معارف قرآن و تفسير آيات آن كسب فيض نمايند.

ج- قصد او از گوش فرا دادن؛ پذيرش حق و راه‏يابى به صراط مستقيم قرآن باشد. با انتخاب راه قرآن، ترسى از هزاران خطّ انحرافى نداشته و با اطمينان قلبى به انجام وظايف قطعى خود بپردازد تا به نفس مطمئنه برسد و به سوى حق تعالى آرام گيرد.

در اين باره رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى‏فرمايد:

إِنَّ رَحَى الْإِسْلامِ سَتَدُورُ، فَحَيْثُ ما دارَ الْقُرآنُ فَدُوْرُوا بِهِ، يُوشَكُ السُّلْطانُ وَ الْقُرآنُ أَنْ يَقْتَتِلا وَ يَتَفَرَّقا، إِنَّهُ سَيَكُونُ عَلَيْكُمْ مُلُوكٌ يَحْكُمُونَ لَكُمْ بِحُكْمٍ وَ لَهُمْ بِغَيْرِهِ، فَإنْ أَطَعْتُمُوهُمْ أَضَلُّوكُمْ وَ إِنْ عَصَيْتُمُوهُمْ قَتَلُوكُمْ. قالُوا: يا رَسُولَ اللَّهِ، فَكَيْفَ بِنا إِنْ أَدْرَكْنا ذلِكَ؟ قالَ: تَكُونُوا كَأَصْحابِ عِيسى‏:

نُشِرُوا بِالمَناشِيرِ وَ رُفِعُوا عَلَى الْخَشَبِ. مَوْتٌ فى‏ طاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ حَياةٍ فى‏ مَعْصِيَةٍ. «7»

سنگ آسياب اسلام به زودى به چرخش خواهد افتاد. پس شما بر محور قرآن بچرخيد، نزديك است كه قدرت‏ها و حاكمان با قرآن به پيكار برخيزند و از هم جدا شوند. به زودى شاهانى بر شما حاكم خواهند شد كه براى شما به گونه‏اى حكم مى‏كنند و براى خود به گونه‏اى ديگر. اگر از آنان فرمان بريد، گمراهتان مى‏كنند و اگر نافرمانى كنيد شما را مى‏كشند.

گفتند: اى رسول خدا! ما وقتى آن زمان را درك كرديم چگونه باشيم؟

حضرت فرمود: مانند يارانى عيسى عليه السلام باشيد كه اخبار و دين عيسى را نشر مى‏دادند تا جايى كه به صليب كشيده شدند. آرى، مرگ در حال اطاعت و بندگى خداوند از زندگى در معصيت و گناه بهتر است.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در لحظه‏هاى پايانى عمر مبارك خويش چنين سفارش فرمود:

ألا إِنِّى مُخْلِفٌ فِيكُمْ كِتابَ اللَّهِ رَبِّى عَزَّوَجَلَّ وَ عِتْرَتى‏ أَهْلَ بَيْتى‏ ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِ عَلَىٍّ عليه السلام فَرَفَعَها، فَقالَ: هَذا عَلِىٌّ مَعَ الْقُرآنِ وَ الْقُرآنُ مَعَ عَلِىِّ خَلِيفَتانِ نَصِيرانِ لايَفْتَرِقانِ حَتَّى يَرِدا عَلَىَّ الْحَوْضَ فَأَسْأَلْهُما ماذا خُلِّفْتُ فِيهِما. «8»

آگاه باشيد من در بين شما، كتاب خدا، پروردگار بزرگ و بلند مرتبه‏ام را و خويشاوندانم؛ اهل بيت را به جا گذاردم، سپس دست على عليه السلام را گرفت و بالا برد و فرمود: اين على با قرآن است و قرآن با على، اين دو از هم جدا نمى‏شوند تا كنار حوض نزد من آيند، پس آنچه را در دل آن دو جاى نهادم، بجوييد.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- غرر الحكم: 110، حديث 1961.

(2)- بحار الأنوار: 53/ 80، باب 29؛ مختصر بصائر الدرجات: 197.

(3)- آل عمران (3): 101.

(3)- حج (22): 3.

(4)- حج (22): 8- 9.

(5)- آل عمران (3): 138.

(6)- آل عمران (3): 3- 4.

(7)- الدرّ المنثور: 2/ 300، ذيل آيه 78 سوره مائده؛ كنز العمال: 1/ 216، حديث 1081.

(8)- بحار الأنوار: 22/ 476، باب 1، حديث 26؛ كشف الغمّه: 1/ 408.