نوشته: حضرت استاد حسین انصاریان
اى آفريده فرمانبردار و پوينده دائم و شتابان، رفت و آمد كننده در منازل معيّن شده و تصرّف كننده در فلك تدبير، ايمان آوردم به كسى كه به سبب تو تاريكىها را روشن كرد، آنچه را با حواس به سختى مىتوان يافت، به وسيله تو آشكار ساخت، و تو را دليلى از دلايل فرمانرواييش بر هستى، و نشانهاى از نشانههاى سلطنت و قدرتش قرار داد، و تو را به زيادى و نقصان، و طلوع و غروب، و تابندگى و گرفتگى، به خدمت گرفت. در تمام اين حالات فرمانبردار اويى، و به سوى خواستهاش شتابانى.
ماه از جالبترين و زيباترين اختران آسمان است. در پرتو فروغش ظلمت شب را مىزدايد، با شكلگيرىهاى مختلفش صفحه زيباى آسمان را زيباتر مىكند، چون به صورت هلال خودنمايى كند ورود ماه جديد را خبر مىدهد، و زمانى كه رخساره پنهان مىنمايد و به محاق مىرود پايان يافتن ماه را اطلاع مىدهد.
بى خبران از توحيد، در ادوارى از تاريخ آن را مىپرستيدند، و جاهلان از حقايق، اين اختر زيبا را به طور مستقل در سرنوشت حيات مؤثر مىدانستند.
قرآن و روايات و دعاها بر تمام آن عقايد خط باطل كشيد، ماه را مخلوقى از مخلوقات و نشانهاى از نشانههاى قدرت محبوب دانست، و آن را به عنوان نعمت حق كه شكرش لازم است به مردم معرفى نمود.
مقياس طبيعى شناخت اوقات
قرآن مجيد هلال ماه و شكلهاى ديگر آن را به عنوان مقياس طبيعى براى شناخت اوقات و تنظيم امور، و مسائل عبادى معرفى كرد، آنجا كه فرمود:
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الاْهِلَّةِ قُلْ هِىَ مَواقيتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ» «1»
از تو درباره هلالهاى ماه مىپرسند، بگو: آنها وسيله تعيين اوقات [براى امور دنيايى و نظام زندگى] مردم و [تعيين زمان مراسم] حج است.
طلوع ماه در ابتداى ماهها به صورت هلال و سپس تغيير تدريجى آن، در انجام عبادات و وظايف دينى و همچنين نظام زندگى مادى آثار فراوانى دارد، زيرا همه مىتوانند به آسانى امور تجارى و قراردادهاى خود را تنظيم كنند و وقت وعده و پيمانهاى خود را تعيين نمايند، و نيز روزه داشتن و انجام عبادت بزرگ حج موقع خاصى دارد كه بهترين راه براى تعيين آن همين وضع هلال است، مردم با ديدن هلال هميشه مىتوانند ابتدا و وسط و آخر ماهها را تشخيص دهند و كارهاى خويش را بر طبق آن تنظيم نمايند.
«در حقيقت ماه يك «تقويم طبيعى» براى تمام افراد بشر محسوب مىشود، كه عموم مردم اعم از باسواد و بىسواد، در هر نقطهاى از جهان كه باشند مىتوانند از اين تقويم طبيعى استفاده كنند، نه تنها آغاز و وسط و آخر ماه را مىتوان با آن شناخت بلكه با دقت، روزهاى ماه را نيز مىتوان تشخيص داد، و بديهى است نظام زندگى اجتماعى بشر بدون تقويم يعنى يك وسيله دقيق و عمومى براى تعيين تاريخ امكانپذير نيست، به همين دليل خداوند بزرگ براى نظام زندگى اين تقويم جهانى را در اختيار همگان قرار داده است.
يكى از امتيازات قوانين اسلام اين است كه دستورهاى آن معمولًا بر طبق مقياسهاى طبيعى قرار داده شده است، زيرا مقياسهاى طبيعى وسيلهاى است كه در اختيار همگان قرار دارد و گذشت زمان اثرى بر آن نمىگذارد، به عكس مقياسهاى غيرطبيعى كه در اختيار همه نيست حتى در عصر ما هنوز همه مردم نتوانستهاند از مقياسهاى جهانى استفاده كنند، لذا مىبينيم اسلام مقياس را گاهى وجب، گاهى گام، و گاهى بند انگشتان، و گاهى طول قامت، و در مورد تعيين وقت:
غروب آفتاب و طلوع فجر و گذشتن خورشيد از نصف النهار، و رؤيت ماه قرار داده است.» «2» قرآن مجيد گذشته از آيه قبل، بيست و هفت بار مسئله قمر را در آيات كريمهاش مطرح فرموده است. گاهى ماه و خورشيد را دو وسيله حساب در زندگى معرفى مىكند:
فالِقُ الاْصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً» «3»
شكافنده صبح [از پرده تاريك شب است] و شب را براى آرامش قرار داد، و خورشيد و ماه را وسيلهاى براى محاسبه و اندازهگيرى زمان مقرّر فرمود.
«ممكن است منظور اين باشد كه گردش منظم و حركت مرتب اين دو كره آسمانى موجب مىشود كه شما بتوانيد برنامههاى مختلف زندگى خود را تحت نظام و حساب درآوريد.
بعضى احتمال دادهاند كه منظور اين است كه خود اين دو كره آسمان تحت نظام و حساب و برنامه است.
بنابراين در صورت اول اشاره به يكى از نعمتهاى الهى براى انسانهاست. و در صورت دوم اشاره به يكى از نشانههاى توحيد و دلايل اثبات وجود خداست، و ممكن است اشاره به هر دو معنا بوده باشد.
در هر صورت اين موضوع بسيار جالب توجّه است كه ميليونها سال كره زمين به دور خورشيد و ماه به دور زمين گردش مىكند و بر اثر آن قرص آفتاب در برابر برجهاى دوازده گانه فلكى در نظر ما زمينيان حركت مىنمايد، و قرص ماه با هلال منظم خود و تغيير تدريجى و نوسان مرتب ظاهر مىشود.
اين گردش به قدرى حساب شده است كه حتى لحظهاى پس و پيش نمىشود.
اگر طول مسير زمين را به دور خورشيد در نظر بگيريم كه در يك مدار بيضى شكل كه شعاع متوسط آن 150 ميليون كيلومتر است مىگردد، با آن نيروى عظيم جاذبه آفتاب، و همچنين كره ماه كه در هر ماه مسير دايره مانند خود را با شعاع متوسط 384 هزار كيلومتر طى مىكند، و نيروى عظيم جاذبه زمين دائماً آن را به سوى خود مىكشد، آنگاه متوجه خواهيم شد كه چه تعادل دقيقى در ميان نيروى جاذبه اين كرات از يك سو، و نيروى گريز از مركز آنها از سوى ديگر برقرار شده است كه در سير منظم آنها لحظهاى وقفه يا كم و زياد ايجاد نمىكند، و اين ممكن نيست مگر در سايه يك علم و قدرت بى انتها كه هم طرح آن را بريزد و هم دقيقاً آن را اجرا كند، لذا در پايان آيه مىگويد، اين اندازهگيرى خداوندى است كه هم توانا و هم داناست.» «4»
خورشيد و ماه و ستارگان در قرآن
گاهى آن دو ستارگان را تسخير شده به امرش در رابطه با حيات و هستى عنوان مىفرمايد:
وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِامْرِهِ» «5»
و خورشيد و ماه و ستارگان را كه مُسخّر فرمان اويند [پديد آورد].
گاهى براى هر دو كره وقت معيّن و اجل مسمّى بيان مىفرمايد، كنايه از اينكه هر دو مخلوقند و عقيدهاى جز اين نسبت به اين دو كوكب باطل است.
وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرى لَاجَلٍ مُسَمًّى» «6»
و خورشيد و ماه را رام و مسخّر ساخت، كه هر كدام تا زمان معينى روانند.
چه تسخيرى از اين بالاتر كه همه اينها سر بر فرمان او هستند، و خدمتگزار انسانها و همه موجودات زندهاند، نور مىپاشند و جهانى را روشن مىسازند، بستر موجودات را گرم نگه مىدارند، موجودات زنده را پرورش مىدهند در درياها جزر و مد مىسازند و خلاصه سرچشمه همه حركتها و بركتها هستند.
ولى اين نظام جهان مادّه جاودانى و ابدى نيست و هر كدام از خورشيد و ماه تا سرآمد مشخّصى كه براى آنها تعيين شده است در مسير خود به حركت ادامه مىدهند.
گاهى هر دوى آنها و ساير موجودات را ساجد به پيشگاه مقدسش معرفى مىنمايد:
الَمْ تَرَ انَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِى السَّمواتِ وَ مَنْ فِى الاْرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوابُّ وَ كَثيرٌ مِنَ النّاسِ» «7»
آيا ندانستهاى كه هر كه در آسمانها و هر كه در زمين است و خورشيد و ماه و ستارگان و كوهها و درختان و جنبندگان و بسيارى از مردم براى او سجده مىكنند.
گاهى هر دو را از نشانههاى قدرت حق معرفى مىكند:
وَ مِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ» «8»
از نشانههاى [ربوبيت و قدرت] او شب و روز و خورشيد و ماه است.
گاهى از خورشيد به عنوان روشنايى و از ماه به عنوان نور ياد مىكند:
هُوَ الَّذى جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً» «9»
اوست كه خورشيد را فروزان و ماه را تابان قرار داد.
و گاهى بىخبران را از پرستيدن خورشيد و ماه منع مىكند و آنان را به پرستش خالق خورشيد و قمر دعوت مىنمايد:
لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا للَّهِ الَّذى خَلَقَهُنَّ انْ كُنْتُمْ ايَّاهُ تَعْبُدُونَ» «10»
نه براى خورشيد سجده كنيد و نه براى ماه، براى خدايى كه آنان را آفريد، سجده كنيد، اگر مىخواهيد فقط او را بپرستيد.
و گاهى به منازل ماه و رفت و برگشت آن كه به اراده حق صورت مىگيرد اشاره مىفرمايد:
وَ الٌقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَديمِ» «11»
و براى ماه منزلهايى قرار داديم تا اينكه به صورت شاخه كهنه هلالى شكل و زرد رنگ خرما برگردد [و باز به تدريج بدر كامل شود،]
تفسير منازل در آيه شريفه
«تفسير نمونه» در توضيح اين آيه شريفه مىنويسد:
«منظور از منازل همان منزلگاههاى بيست و هشت گانهاى است كه ماه قبل از محاق و تاريكى مطلق طى مىكند، زيرا هنگامى كه ماه سى روز تمام باشد تا شب بيست و هشتم در آسمان قابل رؤيت است، ولى در اين شب بيست و هشتم به صورت هلال بسيار باريك زردرنگ و كم نور و كم فروغ درمىآيد و در دو شب باقيمانده قابل رؤيت نيست كه آن را «محاق» مىنامند، البته در ماههايى كه بيست و نه روز است تا شب بيست و هفتم معمولًا ماه در آسمان و دو شب باقيمانده محاق است.
اين منزلگاهها كاملًا دقيق و حساب شده است به طورى كه منجمان از صدها سال قبل مىتوانند طبق محاسبات دقيقى كه دارند آن را پيشبينى كنند.
اين نظام عجيب به زندگى انسانها نظم مىبخشد و يك تقويم طبيعى آسمانى است كه با سواد و بى سواد توانايى خواندن آن را دارد، به طورى كه اگر انسان كمى دقت و ممارست در وضع ماه در شبهاى مختلف كند مىتواند با نگاه كردن وضع آن دقيقاً و يا تقريباً بداند آن شب كدام شب از ماه است.
زيرا در آغاز ماه، نوكهاى هلال رو به طرف بالاست و تدريجاً بر حجم ماه افزوده مىشود تا هفتم كه نيمى از دايره كامل ماه آشكار مىشود، و باز بر آن افزوده مىگردد تا چهاردهم كه به صورت بدر كامل درمىآيد.
از آن به بعد از سمت پايين ماه كم مىشود تا بيست و يكم كه باز به صورت نيم دايره درمىآيد، همچنين از آن كاسته مىشود تا شب بيست و هشتم كه به صورت هلال ضعيف كمرنگى درمىآيد كه نوكهاى آن رو به طرف پايين است.
آرى، زندگى انسانها را نظم تشكيل مىدهد و نظم بدون تعيين دقيق زمان امكانپذير نيست، و خداوند اين تقويم دقيق ماهانه و سالانه را در آسمان براى همين هدف قرار داده است.
و از همين جا مفهوم تعبير لطيف كَالْعُرْجُونِ الْقَديمِ» «12» روشن مىشود، زيرا عُرجون به طورى كه غالب مفسران و ارباب لغت گفتهاند: آن قسمت از خوشه خرماست كه به درخت اتصال دارد.
توضيح اينكه: خرما به صورت خوشه بر درخت ظاهر مىشود، پايه اين خوشه به صورت چوب قوسى شكل زردرنگى است كه به درخت متصل است و نوك آن مانند جاروست و دانههاى خرما همچون دانههاى انگور به نخهاى آن متصلند، هنگامى كه خوشه نخل را مىبرند آن پايه قوسى شكل بر درخت باقى مىماند كه وقتى مىخشكد و پژمرده مىشود كاملًا به هلال قبل از محاق مىماند، زيرا همان گونه كه هلال آخر ماه كه در جانب مشرق آسمان نزديك صبحگاهان ظاهر مىشود خميده و پژمرده و زردرنگ و نوكهاى آن رو به پائين است، «عرجون قديم» نيز همين گونه است.
در حقيقت اين شباهت در جهات مختلف ظاهر مىشود: از نظر هلالى بودن چوب خوشه خرما، از نظر زردرنگ بودن، از نظر پژمردگى، از نظر تمايل نوك قوس به طرف پائين، و از نظر قرار گرفتن در ميان توده سبزرنگ شاخههاى درخت نخل كه بىشباهت به قرار گرفتن هلال آخرين شب در ميان آسمان تيره رنگ نيست و توصيف آن به «قديم» اشاره به كهنگى آن است، زيرا هر قدر اين شاخهها كهنهتر مىشود باريكتر و پژمردهتر و زردرنگتر مىشود و شباهت بيشترى به هلال آخر ماه پيدا مىكند، سبحاناللَّهكه در يك تعبير كوتاه چه ظرافتها و چه زيبايىها نهفته شده است!
پی نوشت ها:
______________________________
(1)- بقره (2): 189.
(2)- تفسير نمونه: 2/ 10 و 11، ذيل آيه 189 سوره بقره.
(3)- انعام (6): 96.
(4)- تفسير نمونه: 5/ 361، ذيل آيه 96 سوره انعام.
(5)- اعراف (7): 54.
(6)- رعد (13): 2.
(7)- حج (22): 18.
(8)- فصّلت (41): 37.
(9)- يونس (10): 5.
(10)- فصّلت (41): 37 (سجده واجبه).
(11)- يس (36): 39.
(12)- يس (36): 39.
مطالب فوق برگرفته شده از
کتاب:تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد یازدهم