نوشته : حضرت استاد حسین انصاریان
أَبَيْتَ- يَا مَوْلَايَ- إِلَّا إِحْسَاناً وَ امْتِنَاناً وَ تَطَوُّلًا وَ إِنْعَاماً وَ أَبَيْتُ إِلَّا تَقَحُّماً لِحُرُمَاتِكَ وَ تَعَدِّياً لِحُدُودِكَ وَ غَفْلَةً عَنْ وَعِيدِكَ فَلَكَ الْحَمْدُ- إِلَهِي- مِنْ مُقْتَدِرٍ لَا يُغْلَبُ وَ ذِي أَنَاةٍ لَايَعْجَلُ «15» هَذَا مَقَامُ مَنِ اعْتَرَفَ بِسُبُوغِ النِّعَمِ وَ قَابَلَهَا بِالتَّقْصِيرِ وَ شَهِدَ عَلَى نَفْسِهِ بِالتَّضْيِيعِ
اى مولاى من! تو نخواستى مگر احسان و اكرام و نيكى كردن و نعمت دادن را، و من نخواستم مگر افتادن در محرّماتت و تجاوز از حدودت و غفلت از تهديدت را.
خداى من تو را سپاس؛ سپاس نسبت به نيرومندى كه مغلوب نمى شود و مهلت دهنده اى كه در عذاب كردن شتاب نمى ورزد. اين جايگاه كسى است كه به فراوانى نعمت ها اعتراف كرد، و با كوتاه آمدن از شكر نعمت ها، با نعمت ها به مقابله برخاست، و عليه خود به تباه كردن امورش گواهى داد.
يكى از اسماى الهى «المنّان» است. منّان به معنى عطاكننده و احسان كننده است و واژه منّت به معنى بخشيدن نعمت مى باشد.
راغب اصفهانى در مفردات مى نويسد:
ريشه اصلى لغت «منّت» از اصل «مَنّ» به معناى سنگ هايى كه با آن وزن مى كنند. به همين دليل هر نعمت سنگين و گران بهايى را منّت مى گويند.
براى «المنّان» كه صيغه مبالغه مى باشد دو معنى بيان شده است؛ يكى بخشنده و انعام كننده و ديگرى منّت و امتنان و لطف و تفضّل است كه در اين باره خداوند منّان مى فرمايد:
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مّنْ أَنفُسِهِمْ يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ ءَايتِهِ وَيُزَكّيهِمْ وَيُعَلّمُهُمُ الْكِتبَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِى ضَللٍ مُّبِينٍ» «1»
يقيناً خدا بر مؤمنان منّت نهاد كه در ميان آنان پيامبرى از خودشان برانگيخت كه آيات او را بر آنان مى خواند و [از آلودگى هاى فكرى و روحى ] پاكشان مى كند، و كتاب و حكمت به آنان مى آموزد، و به راستى كه آنان پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.
يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُواْ قُل لَّاتَمُنُّواْ عَلَىَّ إِسْلمَكُم بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلْإِيمنِ إِن كُنتُمْ صدِقِينَ» «2»
از اينكه اسلام آورده اند بر تو منّت مى گذارند؛ بگو: اگر [در ادعاى مؤمن بودن ] راستگوييد، بر من از اسلام آوردن خود منّت نگذاريد، بلكه خداست كه با هدايت شما به ايمان بر شما منّت دارد.
منّت، در زبان قرآن معناى گسترده اى دارد كه بيشتر شامل بخشيدن نعمت هاى سنگين است. اگر جنبه عملى داشته باشد، يعنى بزرگى در كارش نعمت گرانقدرى را به ديگرى بدهد كه بسيار زيبا و ارزنده است. اما اگر كسى كار كوچك خود را با سخن بزرگ كند و به رخ ديگران بكشد، امرى نازيبا و بى ارزش است. البته منّت گذاشتن به مفهوم دوّم در مورد انسان، روش مردم فرومايه و كم خرد بوده و سيره اى ناپسند است.
مداومت بر اسم منّان، براى ايمنى از خوف و رسيدن به نعمت نافع است و براى دفع تنگدستى و فقر مجرّب است كه انسان اين ذكر را بخواند:
يا مَنَّانُ ذَا الْإِحْسانِ قَدْعَمَّ الْخَلائِقَ مِنْهُ وَ فَضْلُهُ. «3»
اى بخشنده و صاحب نيكويى و كرم! همانا همه آفريدگان را بخشش و لطف او فرا گيرد.
اما گاهى از ميان پاداش هاى الهى كه براى اعمال مؤمنان نيكوكار و صالحان شكيبا و پايدار، بدون منّت پرداخت مى شود؛ اجر غيرممنون است. يعنى پاداش هاى خداوند گسسته نمى شود و بدون انقطاع و منّت پيوسته ادامه دارد. به ويژه كسانى كه اعمال عبادى و رفتارهاى اخلاقى خود را بدون منّت و چشمداشتى از كريم بنده نواز انجام مى دهند و در برابر فشارهاى روحى و روانى مانند تهمت و توهين، به لطف و تفضّل پروردگار توجّه مى كنند، بسيار صاحب خير و بركت خواهند شد.
پروردگار كريم در چند آيه احسان و نعمت بدون منّت خود را بيان فرموده، از جمله در سوره قلم خطاب به رسول عزيزش مى فرمايد:
مَآ أَنتَ بِنِعْمَةِ رَبّكَ بِمَجْنُونٍ* وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْرًا غَيْرَ مَمْنُونٍ» «4»
كه به سبب نعمت و رحمت پروردگارت [كه نبوّت، دانش و بصيرت است ] تو مجنون نيستى؛* و بى ترديد براى تو پاداشى دايم و هميشگى است.
در آيه فوق كلمه «ممنون» اگر از ريشه «منّ» به معناى قطع باشد، به معناى پاداش بى انقطاع است و اگر از مادّه «منّت» باشد، يعنى الطاف الهى بدون منّت است و به ظاهر، معناى اول منظوراست؛ زيرا به رخ كشيدن از جانب خداوند عيب نيست، بلكه انگيزه اى براى شكر و اطاعت از او مى شود.
اين اوصاف مخصوص خداوند بزرگوار است كه منّت خود را با ذلّت و كيفر، تلخ نمى كند و گاهى پاداش اخروى را به مزد دنيايى مى فروشد و دچار خسران مى شود.
از اين رو امام سجّاد عليه السلام در فرازى از دعاى طلب حوائج، به درگاه خداوند متعال مى فرمايد:
«وَ يَا مَنْ لَا يَبِيعُ نِعَمَهُ بِالْأَثْمَانِ وَ يَا مَنْ لَا يُكَدِّرُ عَطَايَاهُ بِالامْتِنَانِ» «5» اى آنكه نعمت هايت را به بها نمى فروشى. اى خدايى كه عطاهايت را به كدورت منّت آلوده نمى كنى.
ودر فراز ديگرى مى فرمايد:
«وَ عَلِمْتُ أَنَّ كَثِيرَ مَا أَسْالُكَ يَسِيرٌ فِي وُجْدِكَ، وَ أَنَّ خَطِيرَ مَا أَسْتَوْهِبُكَ حَقِيرٌ فِي وُسْعِكَ، وَ أَنَّ كَرَمَكَ لَا يَضِيقُ عَنْ سُؤَالِ أَحَدٍ، وَ أَنَّ يَدَكَ بِالْعَطَايَا أَعْلَى مِنْ كُلِّ يَدٍ» «6» دانستم كه خواسته من از تو هر چند زياد باشد در كنار دارائيت بسيار ناچيز است و چشمداشت فوق العاده من به بخششت در جنب توانايى تو حقير است و دايره بزرگواريت از تقاضاهاى هيچ كس تنگ نمى شود و دست عطايت از هر دستى برتر است.
بنابراين كه منّت گذارى از سوى بندگان عادتى ناپسند است، نبايد زيبايى و شيرينى احسان و لطف را با منّت و اذيّت فاسد نمود.
منّت گذاشتن در روايات
حضرت على عليه السلام مذمّت به رخ كشيدن و منّت گذاشتن مى فرمايد:
جَمالُ الْإِحْسانِ تَرْكُ الْإِمْتِنانِ. «7»
زيبايى نيك كردن، منّت ننهادن است.
آفَةُ السَّخَاءِ الْمَنُّ. «8»
آفت سخاوت، منّت گذارى است.
ظُلْمُ الْإِحْسانِ قُبْحُ الْإِمْتِنانِ. «9»
ستم نيكوكارى، زشتى منّت گذاشتن است.
وِزْرُ صَدَقَةِ الْمَنَّانِ يَغْلِبُ أَجْرَهُ. «10»
گناه نيكى منّت گذارنده، بر پاداش او غلبه مى كند.
لَيْسَ مِنَ الْكَرَمِ؛ تَنْكِيدُ الْمِنَنِ بِالْمَنِّ. «11»
از كرم نيست، كه نعمت ها به منّت گذاشتن، تيره شود.
امام باقر عليه السلام مى فرمايد:
إِنَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالى يَقُولُ: ابْنَ آدَمَ تَطَوَّلْتَ عَلَيْكَ بِثَلاثَةٍ سَتَرْتَ عَلَيْكَ ما لَوْيَعْلَمُ بِهِ أَهْلُكَ ما وَارَوْكَ وَ أَوْسَعْتُ عَلَيْكَ فَاسْتَقْرَضْتُ مِنْكَ فَلَمْ تُقَدَّمْ خَيْراً وَ جَعَلْتُ لَكَ نَظِرَةً عِنْدَ مَوْتِكَ فِى ثُلُثِكَ فَلَمْ تُقَدِّمْ خَيْراً. «12»
خداوند متعال مى فرمايد: اى فرزند آدم! با سه نعمت بزرگ بر تو منّت نهادم:
1- زشتى ها را بر تو پوشاندم كه اگر خانواده ات آنها را مى دانستند پرده پوشى نمى كردند.
2- گشايش و آسايش در زندگى به تو دادم، سپس از تو قرض خواستم ولى تو قدم خير برنداشتى؛ چيزى را نفرستادم.
3- نزديك مرگ ثلث مال را در اختيار تو نهادم، باز هم قدمى خير، برنداشتى.
به هر حال اين حقّ خداوند كريم است كه با همه زشتى اعمال و كم توجّهى انسان ها در هنگام درخواست از او پاسخ نيك مى دهد، ولى گاهى جواب نمى دهد چون مصلحت نمى داند.
حضرت سجّاد عليه السلام در حق چنين مسئولى مى فرمايد:
وَ حَقُّ الْمَسْئُولِ إِنْ أَعْطَى فَاقْبَلْ مِنْهُ بِالشُّكْرِ وَ الْمَعْرِفَةِ بِفَضْلِهِ وَ إِنْ مَنَعَ فَاقْبَلْ عُذْرَهُ. «13»
و حق سؤال شونده اين است كه: اگر چيزى بخشيد با تشكّر و قدرشناسى لطفش، از او بپذيرى و اگر كمكى نكرد، عذر او را بپذيرى.
برخى از بندگان صالح بدون سؤال؛ داراى منيّت نفس و درجات كرامت و احسان مى شوند كه بدون منّتى، به ديگران رسيدگى مى كنند و پروردگار سبحان هم بى منّت، احسان آنان را مى پذيرد.
حقيقت نياز در كلام ابوذر
روزى مهمانى بر ابوذر وارد شد، او كه زندگى ساده اى داشت از مهمان معذرت خواست كه من بر اثر گرفتارى نمى توانم اكنون از تو پذيرايى كنم. من چند شتر در فلان نقطه دارم، قبول زحمت كن بهترين آنها را بياور تا قربانى كنم. ميهمان رفت و شتر لاغرى با خود آورد.
ابوذر به او گفت: به من خيانت كردى، چرا چنين شترى آوردى؟ او در جواب گفت: من فكر كردم روزى به شترهاى ديگر نيازمند خواهى شد.
ابوذر گفت: روز نياز من زمانى است كه از اين جهان چشم فرو مى بندم و در قبرم مى گذارند، چه بهتر كه براى آن روز ذخيره كنم با اينكه خداوند فرموده است:
لَن تَنَالُواْ الْبِرَّ حَتَّى تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ» «14»
هرگز به [حقيقتِ ] نيكى [به طور كامل ] نمى رسيد تا از آنچه دوست داريد انفاق كنيد. «2» از اين رو رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد:
اهل معروف و احسان كنندگان در دنيا، در آخرت نيز اهل احسان باشند.
پرسيدند: اين چگونه باشد؟ حضرت فرمود: خداوند از راه لطف منّت نهد و ايشان را ببخشايد و آنها حسنات خود را به مردم عطا كنند و آنان به اين سبب به بهشت روند. پس هم در دنيا و هم در آخرت اهل احسان هستند. «15»
پی نوشت ها:
______________________________
(1)- آل عمران (3): 164.
(2)- حجرات (49): 17.
(3)- بحار الأنوار: 92/ 168، باب 105، حديث 22؛ مهج الدعوات: 305.
(4)- قلم (68): 2- 3.
(5)- صحيفه سجاديه: دعاى 13.
(6)- صحيفه سجاديه: دعاى 13.
(7)- غرر الحكم: 390، حديث 8959.
(8)- غرر الحكم: 381، حديث 8622.
(9)- غرر الحكم: 389، حديث 8931.
(10)- غرر الحكم: 390، حديث 8946.
(11)- غرر الحكم: 389، حديث 8934.
(12)- بحار الأنوار: 67/ 19، باب 43، حديث 13؛ الخصال: 1/ 136، حديث 150.
(13)- بحار الأنوار: 71/ 9، باب 1، حديث 1؛ الخصال: 2/ 570، حديث 1.
(13)- آل عمران (3): 92.
(14)- مجمع البيان فى تفسير القرآن: 2/ 343؛ تفسير الثعلبى: 3/ 111.
(15)- بحار الأنوار: 71/ 412، باب 30، حديث 25؛ ثواب الأعمال: 182.
مطالب فوق برگرفته شده از
کتاب:تفسير و شرح صحيفه سجاديه، جلد دوازدهم
منبع : پایگاه عرفان