تقوا و پرهيزكارى‏

نوشته : حضرت آیت الله حسین انصاریان

لقمان در سخنان حكيمانه‏اش به فرزندش مى‏گويد: در اين دنيايى كه دريايى عميق است و خلق بسيارى در آن غرق شده‏اند كشتى خود را تقوا قرار داده تا اين كشتى تو را از ميان امواج خطر و طوفان‏هاى خانمان برانداز هوا و هوس سالم به ساحل نجات برساند.

تقوا از ماده‏ى «وقى» است. وقى يعنى حصار، قلعه‏ى حمايت، حافظ، نگهدار و سپر كه اين حصار محكم الهى با تمرين ترك گناه به وجود مى‏آيد و انسان را در پناه و حمايت و حفظ خود قرار مى‏دهد و در نتيجه در دنيا از شرور و فتن و فساد و معصيت و گناه و تجاوز در امان قرار مى‏گيرد و در آخرت از عذاب دوزخ و آتش ابد مصونيت مى‏يابد.

از امام صادق عليه السلام از تفسير تقوا پرسيدند: حضرت جوابى معنوى و پاسخى ملكوتى دادند:

أن لَايَفْقِدَك اللَّهُ حَيثُ أمرَك وَلَا يَراك حَيثُ نَهاك‏ «1»

در آنجا و در موقعيت و مكانتى كه فرمانت داده قرار داشته باشى (مانند بودن در همه‏ى عبادات و بودن در عرصه‏ى خدمت به خلق و انجام كار خير جايت را خالى نبيند) و در آنجا كه تو را نهى فرموده نباشى مشاهده‏ات نكند.

و اين توضيح حضرت در حقيقت بيان عمق تقواست.

قرآن و آثار تقوا

آنان كه علاقه دارند خود را تا آنجا كه قدرت دارند و مى‏توانند از دچار شدن به فتنه و فساد و گناه و معصيت و خلاصه گرفتار شدن به عذاب قيامت حفظ كنند و در اين زمينه‏ها تقوا به خرج دهند هدايت قرآن نسبت به آنان مؤثر است.

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ» «2».

اين است كتابى كه در (حقانيت) آن هيچ ترديدى نيست، (و) مايه‏ى هدايت تقوا پيشگان است.

آنان كه مى‏خواهند برّ و نيكى از افق وجودشان طلوع كند و به هر خير و خوبى آراسته شوند همه‏ى برّ و خير و خوبى و نيكى در تقواست.

«وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى‏» «3».

بلكه نيكى آن است كه كسى تقوا پيشه كند.

آنان كه مى‏خواهند فرداى قيامت علم بى‏جهل، عزت بى‏ذلّت، ثروت بى‏فقر، حيات بى‏مرگ به دست آورند «4» راهى جز پيشه كردن تقوا و پرهيز از همه‏ى معاصى و روى آوردن به همه‏ى واجباتى كه به آنان تعلّق مى‏گيرد ندارند.

«... وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» «5».

و از خدا بترسيد، باشد كه رستگار گرديد.

آنان كه مشتاق معيت با حق هستند و علاقه دارند هميشه و در همه جا با خدا باشند و از انس با او لذت ببرند و از سرمايه‏ى همراهى با او و همراهى او با خود بهره‏مند شوند بايد تقوا پيشه كنند.

«... وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ» «6».

و از خدا پروا بداريد و بدانيد كه خدا با تقوا پيشگان است.

آنان كه از سختى عقاب و جريمه‏ى خدا بيم دارند و نمى‏خواهند چشم به هم زدنى دچار عذاب قيامت شوند، چاره‏اى جز تقوا ورزيدن ندارند.

«... وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ» «7».

و از خدا بترسيد و بدانيد كه خدا سخت كيفر است.

آنان كه دوست دارند براى آخرت خود بهترين زاد و توشه را تهيه كنند و كنار آن زاد و توشه تا ابد با آسودگى خاطر بهره‏مند گردند و از هر شر و رنج و مشكلى در امان باشند بايد به تهيه‏ى تقوا برخيزند كه به فرموده‏ى قرآن، تقوا بهترين زاد و توشه براى انسان است.

«... وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى‏...» «8».

و براى خود توشه برگيريد كه در حقيقت، بهترين توشه، پرهيزگارى است.

آنان كه مى‏خواهند در همه‏ى شؤون حيات و براى هميشه مورد محبت خدا قرار گيرند و در عرصه‏ى محبوبيت حضرت دوست راه يابند، تنها كارى كه اين محبوبيت را تحقق مى‏دهد، تقوا است.

«... فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ» «9».

بى‏ترديد خداوند، پرهيزگاران را دوست دارد.

آنان كه علاقه دارند از كيد و مكر دشمنان در امان بمانند و دوست دارند هيچ كيدى از سوى دشمن به آنان زيان نزند بايد در حصار تقوا منزل گزينند و در پناه تقوا بيارامند.

كسانى كه مى‏خواهند زحماتشان و كار و كوششان چه در مرحله‏ى عبادت و چه در زمينه‏ى خدمت به خلق خدا و چه در اعمال خير مورد قبول حضرت حق قرار گيرد و به اين خاطر به بهشت ابد راه يابند واجب است تقوا پيشه كنند، يعنى درب همه‏ى گناهان را به روى خود ببندند؛ زيرا باطن گناه آتش است و اين آتش خوبى‏ها را مى‏سوزاند و نمى‏گذارد باقى بماند تا به نقطه‏ى قبول حق برسد!

«... إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ» «10».

خدا فقط از تقوا پيشگان مى‏پذيرد.

كسانى كه عاشق رحمت خدايند و اشتياق رسيدن به آن را دارند و مى‏خواهند هم چون ماهى در دريا غرق رحمت دوست شوند بايد از راه تقوا خود را به آن حقيقت الهيه برسانند و با بال تقوا به آن آسمان بى‏نهايت پرواز كنند.

«... وَ اتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ» «11».

و پرهيزگارى نماييد، باشد كه مورد رحمت قرار گيريد.

جامعه و ملّتى كه دنبال برف و باران به موقع و از پى ارزاق فراوان هستند و علاقه دارند از هر درى بركات الهى به آنان ببارد و همه‏ى مشكلاتشان از بركت آن بركات حل شود بايد به ايمان و تقوا روى آرند و در اين دو زمينه قدم ثابت داشته باشند.

«وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ...» «12».

و اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند قطعاً بركاتى از آسمان و زمين برايشان مى‏گشوديم.

آنان كه مى‏خواهند قدرت تشخيص حق را از باطل در همه‏ى امور پيدا كنند و زشتى‏هايشان محو شود و مورد آمرزش حضرت حق قرار گيرند و ازفضل و احسان عظيم پروردگار بهره‏مند شوند واجب است در همه‏ى امور زندگى خويش تقوا را رعايت نمايند.

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ» «13».

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، اگر از خدا پروا داريد، براى شما [نيروى‏] تشخيص [حق از باطل‏] قرار مى‏دهد؛ و گناهانتان را از شما مى‏زدايد؛ و شما را مى‏آمرزد؛ و خدا داراى بخشش بزرگ است.

روايات و تقوا

يعقوب بن شعيب مى‏گويد: از حضرت صادق عليه السلام شنيدم مى‏فرمود:

مَا نَقَلَ اللَّهُ عَزّ وَجلّ عَبداً مِن ذُلِّ المَعَاصِى إلَى عِزِّ التَّقوَى إلّاأغنَاهُ مِن غَيرِ مَالٍ وَأعَزَّهُ مِن غَيرِ عَشِيرَةٍ وَآنَسَهُ مِن غَيرِ بَشَر «1»

. خداى عز و جل بنده‏اى را از ذلّت گناهان به عزت تقوا منتقل نكرد مگر اين كه او را بدون مال بى‏نياز كرد و بدون قوم و قبيله عزت بخشيد و بدون يك بشر انس داد.

امام باقر عليه السلام مى‏فرمايد: اميرالمؤمنين عليه السلام همواره مى‏فرمود: براى اهل تقوا نشانه‏هايى است كه به آنها شناخته مى‏شوند: راستى در سخن، اداى امانت، وفاى به پيمان، كمى عجز و بخل، صله‏ى ارحام، مهرورزى به ناتوانان، كمى موافقت با زنان، بذل نيكى، حسن خلق، گستردگى بردبارى و پيروى دانش در آنچه كه انسان را به خدا نزديك مى‏كند، خوشا به حال اهل تقوا، و بر آنان باد خوبى عاقبت‏ «2».

مردى به محضر حضرت سجاد عليه السلام آمد و گفت: من گرفتار زنانم، روزى زنا مى‏كنم و روزى روزه مى‏گيرم، آيا روزه‏ام كفاره‏ى زنايم مى‏شود؟ حضرت به او فرمود: چيزى نزد خدا محبوب‏تر از اين نيست كه اطاعت شود و از معصيت او بپرهيزند، بنابراين نه زنا كن و نه روزه بگير، سپس او را نزديك خود خواند و دستش را گرفت و به او خطاب كرد، عمل اهل دوزخ را انجام مى‏دهى و اميد به ورود به بهشت را دارى؟ «14»

در وصيت پيامبر به ابوذر است:

عَلَيكَ بِتَقوىَ اللَّه فإنّهُ رأسُ الأمرِ كُلّه‏ «15»

. بر تو باد به تقوا و خداترسى، زيرا تقوا رأس همه‏ى كارهاست.

پی نوشت ها:

.______________________________
(1)- عدة الداعى: 303؛ بحار الانوار: 67/ 285، باب 56، حديث 8.

(2)- بقره (2): 2.

(3)- بقره (2): 189.

(4)- المفردات راغب.

(5)- بقره (2): 189.

(6)- بقره (2): 194.

(7)- بقره (2): 196.

(8)- بقره (2): 197.

(9)- آل عمران (3): 76.

(10)- مائده (5): 27.

(11)- انعام (6): 155.

(12)- اعراف (7): 96.

(13)- انفال (8): 29.

(12)- كافى: 2/ 76، باب الطاعة و التقوى، حديث 8؛ بحار الانوار: 67/ 282، باب 56، حديث 1.

(13)- خصال: 2/ 483، حديث 56؛ تفسير عياشى: 2/ 213.

(14)- كافى: 5/ 541، باب الزانى، حديث 5؛ عدة الداعى: 313؛ بحار الانوار: 67/ 286، باب 56.

(15)- خصال: 2/ 523، حديث 13؛ بحار الانوار: 67/ 289، باب 56، حديث 21.