تمدن حقيقى و تمدن دروغين‏

تمدن دو جنبه دارد: جنبه مادى و جنبه روحى؛

جنبه مادى، همان نيروى حسّى و تمام آن چيزهايى است كه از حس پيروى مى‏كند و يا آن را مدد مى‏رساند همانند اختراعات و اكتشافات از نيروى بخار و برق و اتم گرفته تا اتومبيل و هواپيما و فضاپيما و كشتى و زيردريايى، بديهى است كه همه اين نيروها مادى هستند و همچنين آنچه براى آسايش زندگى روزانه مردم پديد آمده، نظير ماشين‏هاى خود كار حتى وسائلى كه براى رسيدن به اين هدف به كار مى‏گيريم مانند علوم رياضى و طبيعى، در شمار نيروهاى مادى هستند زيرا نتيجه آنها براى زندگى انسان همين اختراعات و اكتشافاتى است كه آسايش و رفاه مادى آدمى را فراهم مى‏آورند حتى آموزشگاه‏ها و دانشگاه‏هايى كه بدين منظور تعليم مى‏دهند همه از نيروهاى مادى تمدن به شمار مى‏آيند.

اما جنبه روحى يا نيروى معنوى تمدن، عبارت از هدف‏هاى شريف انسانى و اخلاقى و كوشش در راه رسيدن به آنهاست.

كوشش براى بهبود روابط انسان‏ها و بالا بردن شعور اجتماعى و افزايش آگاهى افراد از نظر سياسى و عادت دادن انسان‏ها به اين كه در راه فضيلت و مصلحت انسان‏ها گام بردارند و درباره نيكى و زيبايى بينديشند و آرمان‏هايى براى رستگارى آدميان داشته باشند و دل‏هايشان به مهر هم‏نوع بتپد و همچنين وضع قانون‏هايى براى تعليم و تربيت صحيح مردم و پديد آوردن بنيادهايى براى تغذيه روح انسان‏ها و در راه نيكى به انسان‏ها همه و همه جنبه روحى تمدن و از نيروهاى معنوى آن است.

هيچ تمدنى را تمدن راقى و حقيقى نمى‏نامند مگر آن كه داراى هر دو جنبه باشد و اين دو جنبه در آن به شكل متعادل و متوازنى پديد آيد.