«قربانی» کردن برای چیست؟

۱. «قربانی» در لغت و قرآن: تقرّب‌جستن به معشوق

واژهٔ «قربان» در اصل از مادّهٔ «قُرب» به معنای نزدیک شدن است. قربانی یعنی آنچه آدمی به وسیلهٔ آن به خداوند نزدیک می‌شود. این واژه در قرآن کریم در دو بافت مهم به‌کار رفته است:

نخست، در حکایت غم‌بار و آموزندهٔ دو پسر آدم (ع):

داستان هابیل و قابیل را که شنیده‌اید. یکی، بهترین گوسفندش را برای قربانی برگزید و دیگری، خوشه‌ای گندم نامرغوب. خداوند در قرآن نتیجه را این‌گونه روایت می‌کند:

«وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قَالَ إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ[1]»

یعنی: «ای پیامبر! داستان دو پسر آدم را به درستی بر مردم بخوان، آن‌گاه که [هر دو] قربانی‌ای تقدیم کردند، از یکی پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد. [برادری که عملش رد شده بود از سرِ حسد] گفت: تو را خواهم کشت! [برادر دیگر] گفت: خدا فقط از پرهیزکاران می‌پذیرد.»

همین یک آیه نشان می‌دهد که معیار پذیرش قربانی، نه کمّیت و شکل آن، که «تقوای دل» است.

دوم، در نکوهش بت‌پرستان:

مشرکان، بت‌ها را به گمان تقرّب به خدا می‌پرستیدند. قرآن این پندار را خط بطلان می‌کشد:

«فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْبَانًا آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ[2]»

یعنی: «پس چرا معبودانی که به جای خدا به عنوان وسیلهٔ تقرب برگزیده بودند، یاری‌شان نکردند؟»

۲. عید قربان؛ روز «ثَجّ و عَجّ» در کلام پیامبر (ص)

در روایات دینی، نماز، نمازهای نافله، قربانی عید قربان و صدقه دادن به فقیران، از مهم‌ترین وسایل تقرّب به خدا شمرده شده‌اند. قربانی کردن در روز عید قربان، چنان جایگاهی دارد که پیامبر اکرم (ص) آن را «روز ثَجّ و عَجّ» نامیدند. «ثَجّ» یعنی ریختن خون قربانی و «عَجّ» یعنی دعا و نیایش به درگاه خدا.همانطور که ایشان در خطبهٔ روز عید قربان فرمودند:

«خداوند روز أضحی را عید قرار داد تا فقیران به گوشت فراوان دست یابند. پس به آنان گوشت بخورانید»[3]

۳. روایاتی تکان‌دهنده دربارهٔ فضیلت قربانی

اهمیت قربانی تا آنجاست که ائمّهٔ اطهار (ع) مؤمنان را به انجام آن حتّی با قرض گرفتن تشویق کرده‌اند.

الف) وام بگیر و قربانی کن!

امّ‌سلمه، همسر گرامی پیامبر (ص) پرسید: «ای رسول خدا! عید قربان رسیده و چیزی برای قربانی کردن ندارم؛ آیا قرض کنم؟» پیامبر (ص) فرمودند: «برو قرض کن که این بدهی ادا خواهد شد[4].» زیرا قربانی، بیمهٔ عمر و کفّارهٔ گناهان قربانی‌کننده است.

ب) اگر مردم می‌دانستند...

امیرالمؤمنین علی (ع) با شگفتی از غفلت مردم می‌فرمایند:

«اگر مردم می‌دانستند قربانی در روز عید چه اجری دارد، حتماً وام می‌گرفتند و قربانی می‌کردند؛ زیرا با اولین قطره خون قربانی، صاحبش آمرزیده می‌شود»[5]

ج) برترین عمل روز عید قربان

امام جواد (ع) در روایتی جامع، برترین اعمال این روز را چنین برمی‌شمرند:

«در روز عید قربان، هیچ عملی برتر نیست از: خونی که برای قربانی ریخته شود، یا گامی در راه احسان به پدر و مادر برداشته شود، یا دیدار با خویشاوندی که رابطه با او گسسته شده و آغاز‌کردن به سلام بر او، یا اطعام همسایگان، یتیمان، مستمندان و بردگان از گوشت قربانی، و یا سرکشی از اسیران»[6]

د) محبوب‌ترین عمل نزد خدا در منیٰ

امام باقر (ع) می‌فرمایند:

«خداوند عزّوجلّ، غذا دادن به مستمندان و ریختن خون قربانی در منیٰ را دوست دارد»[7]

4. حقیقت پنهان قربانی: ذبح هوای نفس، نه فقط ذبح گوسفند!

امّا آیا تمام ماجرای قربانی، در ذبح یک حیوان خلاصه می‌شود؟ امام صادق (ع) پرده از راز قربانی برمی‌دارند و می‌فرمایند:

«هنگامی که [در مناسک حج] بر کوه [مشعر] بالا می‌روی، روح خود را نیز به سوی ملأ اعلیٰ پرواز ده. هنگام ذبح قربانی، گلوی هوس و طمع را نیز بِبُر. و در رمی جمرات، به خواهش‌های نفسانی و پستی و فرو‌مایگی و کردارهای زشت، سنگ بینداز[8]

و امام سجّاد (ع) دربارهٔ «حقّ قربانی» می‌فرمایند:

«حقّ قربانی آن است که نیّتت را برای خدا خالص کنی و خود را در معرض رحمت و قبول الهی قرار دهی، نه در پی نگاه بینندگان باشی. اگر چنین کردی، نه خود را بیهوده به رنج افکنده‌ای و نه ریاکاری کرده‌ای[9]

سخن آخر

قربانی، عصارهٔ همهٔ دین است. قربانی یعنی دل کندن از تعلّقات و تقدیمِ بهترین داشته‌ها به معشوق. داستان قربانی که با هابیل آغاز شد، در قربانگاه ابراهیم (ع) به نماد ایثار تبدیل گشت. باشد که ما نیز با «قربانی» کردنِ حرص، طمع، خودبینی و هوای نفس، طعم شیرین تقرّب به خداوند را بچشیم.