معناى سعادت و شقاوت‏

در آيه «يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ»، معناى كلمه «منهم» اين است كه گروهى از انسان‏ها سعيد و گروهى ديگر شقى‏اند. اين تقسيم‏بندى پروردگار است كه در آن انسان‏ها به دودسته سعادت‏مند و بدبخت تقسيم مى‏شوند؛ يعنى گروهى از انسان‏ها تمام درهاى رحمت خدا به رويشان باز و گروهى ديگر همه درهاى رحمت به رويشان بسته است. پس، يك مورد از مساوى نبودن در اين آيه سوره هود آمده است: «فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ».

انسانى كه همه درهاى رحمت خدا به رويش باز است با انسانى كه همه درها به رويش بسته است، چگونه مساوى باشند؟ عبارت‏ «وَ ما يَسْتَوِي الْأَعْمى‏ وَ الْبَصِيرُ»* نفى مساوات مى‏كند.

قرآن كريم در ادامه آيه سوره هود مى فرمايد:

«وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ».

اما نيك‏بختان [كه به توفيق سعادت يافته‏اند] تا آسمان‏ها. و زمين پابرجاست، در بهشت جاودانه‏اند مگر آن‏چه را مشيّت پروردگارت اقتضا كرده، [بهشت‏] عطايى قطع ناشدنى و بى‏پايان است.

آنان كه اهل سعادتند تا زمين و آسمان برپاست در بهشت هستند. آسمان‏ها و زمين تا كى عمر مى‏كنند و برپا مى‏مانند؟ پروردگار مى‏فرمايد:

«إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ* وَ إِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ* وَ إِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ* وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ* وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ* وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ».

هنگامى كه خورشيد را به هم درپيچند. و هنگامى كه ستارگان تيره و بى‏نور شوند. و هنگامى كه كوه‏ها را به حركت آرند و از جا بركنند. و هنگامى كه اموال نفيس و با ارزش رها و بى‏صاحب شود. و هنگامى كه‏ همه حيوانات وحشى محشور شوند. و هنگامى كه درياها مشتعل و برافروخته گردند.

اين آيات نشان مى‏دهند كه روزى نظام هستى به هم مى‏ريزد و آسمان‏ها به هم پيچيده مى‏شوند و ستارگان خاموش مى‏شوند و اين‏ها همه متعلق به قبل از قيامت است. پس چگونه انسان‏هاى سعيد تا آن زمان در بهشت مى‏مانند در حالى كه هنوز وارد آن نشده‏اند؟ و منظور از آسمان‏ها و زمين موجود در آيه چيست؟

ناچار، مسئله را بايد با استفاده از يكى از آيات سوره ابراهيم حل كرد تا معلوم شود مراد از آسمان‏ها و زمين چيست كه دائمى است و تغيير و تحوّل هم پيدا نمى‏كند؟

«يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ». «1»

[در] روزى كه زمين به غير اين زمين، و آسمان‏ها [به غير اين آسمان‏ها] تبديل شوند، و [همه‏] در پيشگاه خداى يگانه قهّار حاضر شوند.

در روز قيامت، زمين كنونى تغيير مى‏كند و غير از اين زمينى مى‏شود كه در آن زندگى مى‏كنيم و آسمان‏ها هم دچار تغيير مى‏گردند. يعنى خداوند همه آن‏ها را خراب مى‏كند و به تناسب قيامت بازسازى‏شان مى‏كند. از آن پس، زمين عمر ابدى پيدا مى‏كند. لذا مى‏فرمايد: آسمان‏ها و زمين جديد همه در محضر پروردگار عالم آشكار مى‏شوند و خودنمايى مى‏كنند.

«وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ».

آيا اين آسمان و زمين جديد همواره برپاست؟ پاسخ اين است كه خداوند در آخر آيه مى‏فرمايد:

«إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ».

يعنى لطف پروردگار به سعادت‏مندان ابدى است. پس آن آسمان‏ها و زمين هم، به اعتبار لطف ابدى پروردگار به انسان، ابدى هستند.

«فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ* خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ».

اما تيره‏بختان [كه خود سبب تيره‏بختى خود بوده‏اند] در آتش‏اند. براى آنان در آن‏جا ناله‏هاى حسرت‏بار و عربده و فرياد است. در آن، تا آسمان‏ها و زمين پابرجاست جاودانه‏اند، مگر آنچه را كه مشيّت پروردگارت اقتضا كرده است. بى‏ترديد، پروردگارت هر چه را اراده كند انجام مى‏دهد.

آن‏ها كه اهل بدبختى و شقاوت هستند و همه درهاى رحمت به روى‏شان بسته است در دوزخ ابدى‏اند. خداوند متعال در سوره هود مى‏فرمايد: سعادت سعادت‏مندان از خودشان نبوده، بلكه اراده خداوند بوده است، ولى شقاوت اشقيا از عمل خودشان بوده است. «2» سوال اين است كه چگونه انسان سعادت‏مند مى‏شود؟ و پاسخ آن است كه اين سعادت حاصل قرآن نازل شده، انبياء فرستاده شده، امامان تعيين شده از جانب پروردگار، و به مدد توفيق الهى است. بدين ترتيب، خداوند همه اسباب سعادت را براى انسان فراهم كرده است. به عكس، كسانى كه شقى شدند به دست خود به شقاوت افتاده‏اند، زيرا از اين فرصت‏ها درست استفاده نكرده‏اند:

«ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ».

اين [عذاب‏] به خاطر فسق و فجور و گناهانى است كه خود پيش فرستاديد، و گرنه خدا به بندگان ستمكار نيست.