خصوصیات ویژه روز عرفه

چرا «عرفه» نامیده شد؟

پیش از هر چیز، دانستن دلیل نام‌گذاری این روز، خود دریچه‌ای به عمق معنای آن می‌گشاید. از امام صادق (ع) دربارهٔ علت نام‌گذاری «عرفات» پرسیدند. حضرت فرمودند: «جبرئیل، حضرت ابراهیم (ع) را روز عرفه به این مکان آورد و چون ظهر فرا رسید، گفت: ای ابراهیم! به گناه خود اعتراف کن و مناسک حج را بیاموز. چون جبرئیل گفت: «اعتراف کن»، این سرزمین «عرفات» نامیده شد[1].»[ بر اساس برخی روایات دیگر نیز، این مکان، محل دیدار و شناخت دوبارهٔ حضرت آدم و حوّا پس از هبوط از بهشت به زمین بوده است. همین ارتباط با «اعتراف به گناه» و «شناخت و معرفت»، نشان می‌دهد که گویی عرفه، خلاصهٔ تمام دین و بندگی است: اعتراف به تقصیر در پیشگاه معبود و شناخت دوبارهٔ خود و خدا.

 روز اختصاصی «دعا»

شاید پیش خود بگویید: «مگر بقیهٔ روزها نمی‌شود دعا کرد؟» چرا؛ درِ رحمت خدا همیشه باز است. اما امام صادق (ع) با تعبیری ویژه، ما را به حقیقتی والا راهنمایی می‌کنند:

«تَخَیَّرْ لِنَفْسِکَ مِنَ الدُّعَاءِ مَا أَحْبَبْتَ وَاجْتَهِدْ، فَإِنَّهُ (یَوْمَ عَرَفَةَ) یَوْمُ دُعَاءٍ وَ مَسْأَلَةٍ»[2]

«هر دعایی که دوست داری برای خود برگزین و [در آن] بکوش؛ چرا که [روز عرفه] روز دعا و درخواست است.»

لحن کلام امام (ع) بشارت‌آمیز است؛ گویی می‌فرمایند: امروز، هر چه از دل برمی‌آید، بی‌پروا بخواهید. گویی درِ خزانهٔ عرش چنان گشوده است که هر خواستهٔ مادی و معنوی‌ای بی‌پاسخ نمی‌ماند. روایتی شگفت از امام سجاد (ع) نیز گویای همین حقیقت است: «در این روز حضرت جمعی را دیدند که دست نیاز به سوی مردم دراز کرده بودند. فرمودند: وای بر شما! آیا از غیر خدا در این روز حاجت می‌خواهید، در حالی که در این روز امید می‌رود فضل خداوند حتی شامل بچه‌هایی شود که در شکم مادرانند؟[3]» حتی جنین در رحم مادر نیز از خوان گستردهٔ رحمت عرفه بی‌نصیب نمی‌ماند!

پس فرصت را غنیمت بشماریم و هر حاجتی که بر دل داریم، با خدا در میان بگذاریم.

 روزی هم‌پایهٔ ماه مبارک رمضان

همه می‌دانیم که ماه رمضان، فصل طلایی آمرزش و مغفرت است. اما چه‌بسا بسیاری از ما قدر آن را ندانسته و از قافلهٔ آمرزیدگانِ آن ماه عقب مانده باشیم. درست در همین نقطه، رحمت بی‌انتهای خداوند به دادمان می‌رسد و فرصتی دوباره پیش پایمان می‌نهد.

امام صادق (ع) در سخنی نجات‌بخش می‌فرمایند:

«مَنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ إِلَی قَابِلٍ إِلَّا أَنْ یَشْهَدَ عَرَفَةَ»[4]

«کسی که در ماه رمضان آمرزیده نشود، تا سال آینده آمرزیده نمی‌شود، مگر آنکه [روز] عرفه را درک کند.»

این سخن، عظمت روز عرفه را به‌روشنی نشان می‌دهد: روزی که هم‌سنگ ماه رمضان، ماهِ نزول قرآن و شب‌های قدر است.

«اهمیت عرفه به اندازهٔ شب قدر است. شناخت خود و خدا، ره‌آورد خواندن دعای عرفه است.»

پس بیاییم امروز را از دست ندهیم و برای خود و برای تمام مؤمنان، به‌ویژه آنان که در خاک خفته‌اند و سخت محتاج دعای مایند، طلب مغفرت و رهایی از آتش کنیم.

 روز رهایی از بار سنگین گناهان

گاه آن‌قدر گناهانمان تلنبار می‌شود که نمی‌دانیم برای کدام‌یک نخست توبه کنیم. امّا رازداری و ستّاریت خداوند است که آبروی ما را حفظ کرده است. و روز عرفه، فرصتی است برای زمین‌گذاشتن این کوله‌بار سنگین و شرم‌آور.

امیرالمؤمنین علی (ع) در سخنی هشداردهنده و در عین حال امیدبخش می‌فرمایند:

«مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوبٌ لَا تُغْفَرُ إِلَّا بِعَرَفَاتٍ»[5]

«برخی از گناهان جز در [روز] عرفه بخشوده نمی‌شوند.»

چه تلخ است اگر امروز بگذرد و گناهانی بر دوشمان بماند که جز در عرفه پاک نمی‌شوند! و باز در روایتی دیگر، پیامبر (ص) هشدار می‌دهند:

«أَعْظَمُ أَهْلِ عَرَفَاتٍ جُرْماً مَنِ انْصَرَفَ وَ هُوَ یَظُنُّ أَنَّهُ لَنْ یُغْفَرَ لَهُ»[6]

«گناهکارترین فرد در عرفات، کسی است که از آنجا بازگردد در حالی که گمان می‌بَرَد آمرزیده نخواهد شد.»

یعنی در این روز، حتی گمانِ بخشوده‌نشدن نیز گناهی بزرگ است. باید با قلبی سرشار از امید، دست به دامان رحمت بی‌انتهایش شویم.

 روز همنوایی با امام حسین (ع)

بهرهٔ کامل و کافی از روز عرفه، آن‌گاه نصیبمان می‌شود که عصر این روز، دعای عرفهٔ امام حسین (ع) را زمزمه کنیم. این دعا، یکی از عمیق‌ترین و عارفانه‌ترین متون برجای‌مانده از اهل‌بیت (ع) است. می‌گویند امام حسین (ع) این دعا را در آخرین حج خود، در صحرای عرفات، با چشمانی اشکبار و در نهایت خضوع و خشوع زمزمه فرمودند.

این دعا، سفرنامهٔ روحِ یک عارفِ کامل از خودشناسی تا خداشناسی است. در این دعا، امام (ع) ابتدا با ستایشی بلیغ از خداوند آغاز می‌کنند و نعمت‌های بی‌کران او را از پیش از تولّد تا لحظهٔ حال برمی‌شمارند. سپس به اقرار به گناهان و اظهار عجز و ناتوانی می‌پردازند. اوج دعا، فرازهایی است که در آن، امام (ع) از خدا می‌خواهند که او را چنان از خود بی‌خود کند که جز او نبیند و جز او نخواهد: «خدایا! مرا از خودم بی‌نیاز کن و به خودت نیازمندم نما.» این دعا، یک دورهٔ کاملِ خودشناسی و خداشناسی است.

چه نیکوست که با تأسّی به ادب امام حسین (ع) در برابر پروردگار، به درگاه خدا رو کنیم و با همان واژگانی که بر زبان مبارک آن حضرت جاری شد، با معشوقِ ازلی مناجات کنیم.

 اعمال و آداب توصیه‌شده در روز عرفه

برای بهره‌مندی هرچه بیشتر از برکات این روز بزرگ، اعمال و آدابی توصیه شده است[7]:

1.  غسل: غسل کردن در روز عرفه مستحب است.
2.  روزه: روزهٔ این روز بسیار سفارش شده است، البته به شرطی که باعث ضعف و ناتوانی در دعا و مناجات نشود.
3.  خواندن دعای عرفهٔ امام حسین (ع): بهتر است این دعا پس از نماز عصر و رو به قبله خوانده شود.
4.  خواندن دعای عرفهٔ امام سجاد (ع): این دعا در صحیفهٔ سجادیه موجود است و گنجینه‌ای از معارف الهی است.
5.  زیارت امام حسین (ع): در روایات، تأکید فراوانی بر زیارت سیدالشهدا (ع) در این روز شده است. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «خداوند متعال پیش از آنکه به اهل عرفات نظر کند، به زائران قبر حسین (ع) نظر می‌کند و حوائجشان را برمی‌آورد و گناهانشان را می‌آمرزد[8].»
6.  ذکر و استغفار: به‌طور کلی، این روز، روز دعا و ذکر و استغفار است. هر ذکری که بر دل جاری شود، بی‌پاسخ نخواهد ماند.

سخن پایانی

روز عرفه، فرصتی بی‌نظیر برای بندگی و بازگشت به سوی خداست. فرصتی برای اینکه با خدای خود خلوت کنیم، به گناهانمان اعتراف کنیم و با امید به رحمت بی‌پایانش، آمرزش و رهایی از آتش را مسئلت نماییم. بیاییم برای ساعاتی، همهٔ دل‌مشغولی‌هایمان را فراموش کنیم و سراپا متوجه مضامین والای دعای عرفه شویم. تا هم لذّت یک مناجات عاشقانه را بچشیم، هم ادبِ دعا کردن را از حضرتش بیاموزیم، و هم باشد که به حرمت او، همهٔ دعاهایمان به اجابت برسد. آن‌گاه در پایان این روز بزرگ، با قلبی سرشار از نورانیت و دلی لبریز از نوید استجابت، راهی فرداهای زندگی شویم. ان شاء الله.