تعليم و تعلّم در نگاه قرآن‏

خوشبختانه تمام اين موارد، در آيات قرآن اشاره شده و همواره علم با معناى گسترده حقيقى‏اش از نظر اسلام، اصل نخستين زندگى شناخته شده است. آيات متعددى در برنامه علم هيئت، جغرافيا، تاريخ، سياحت و عبادت وارد شده كه با مراجعه به قرآن براى طالبان آن واضح مى‏شود.

مسلمانان، نخستين تعاليم قرآن را در اين باره فراگرفته و به ارزش و اهميت علم، و نقشى كه در خوشبخت ساختن مردم و ملت‏ها داشت پى بردند. آنان مردمى بى‏سواد بودند، نه مى‏خواندند، نه مى‏نوشتند؛ بنابراين اسلام براى تشويق و ترغيب مردم به علم و دانش به اسيران جنگى نويد مى‏داد كه اگر چند نفر از مسلمانان را خواندن و نوشتن ياد دهند آزاد خواهند شد.
گاهى تعليم قرآن را به عنوان مهريّه قرار مى‏دادند، خلاصه عنايت اسلام به علم، انديشه و تفكر تا جايى بود كه مسلمانان همه جا درباره مخلوقات جهان به كنجكاوى پرداخته و عوامل سعادت خويش را پيدا مى‏كردند. علم در ميان مسلمانان مايه عزت فرومايگان، ثروت فقرا و نيروى ضعفا بشمار مى‏رفت.
كتب متعددى كه مسلمانان در علوم، هنر و صنايع مختلف تأليف كرده‏اند خود دليل بر تمركز علمى و فرهنگى آنان است.
مسلمانان هيچ‏گاه به علم پيشينيان خود قانع نمى‏شدند؛ بلكه خود، در راه تحقيق گام نهاده تا معارف جديدى به دست آورند.
اميد است بار ديگر مسلمانان در راه كسب علم و تحقيق قرار گيرند؛ البته با اين همه مشقات و زجرهايى كه كشيده‏اند حتماً بيدار شده و اعتراف كرده‏اند كه نخستين اصل در پيروزى سرافرازانه، اصل دانش است، همانطور كه نادانى، جز خوارشدن، زبونى و استعمار زدگى چيز ديگرى به دنبال ندارد. 

يكى از وظايفى كه اسلام بر عهده داشت، مبارزه با خرافات و افسانه‏هايى بود كه ملل عالم گرفتار آن بودند؛ بويژه افسانه‏هاى بافته شده و مطالبى كه بر اثر اغراض و تعصبات مختلف، به دست از خدا بى‏خبران، در كتب مقدس تورات و انجيل راه يافت.
اسلام اين وظيفه را چنان با حكمت و دقت انجام داد كه هيچگاه خصومت و اختلافى ميان عقل و دين پديد نيامده، و هرگز ميان علم و دين، جدايى و تعارضى رخ نداده و نمى‏دهد.
در پرتو فروغ فروزان اسلام، دانشمندانى بزرگ پديد آمدند و آنچنان بنيانى در تمام علوم قرار دادند كه بشريت را در هر زمان و مكان، مديون تحقيقات و اكتشافات خود نمودند كه نمونه‏هايى از آن را ذكر خواهيم كرد.