آثار گوناگون مسجد
آثار فردی
1. بررسی آثار عبادی مسجد
یكی از اركان اساسی ادیان الهی و به ویژه اسلام، عبادت است. عبادت؛ یعنی راز و نیاز كردن با خداوند و نجوا گفتن با او. جوهر و جان این نیایش، حضور قلب و توجه به خداست.[1]
برای فراهم شدن عبادتی این چنین، به شرایط و عوامل فراوانی نیاز هست كه مكان عبادت، یكی از آن هاست. برای نمونه، نماز در كوچه و خیابان، حتی در صورت درست بودن، نمی تواند با حضور قلب همراه باشد. اسلام با در نظر گرفتن مكانی به نام مسجد و قرار دادن مقرراتی ویژه برای آن، در حقیقت مكان مناسبی را برای نماز و ارتباط بندگان با خداوند پیش بینی كرده است. نام مسجد، گواه درستی این سخن است. مسجد؛ یعنی جای سجده، كرنش در پیشگاه خداوند و به دیگر سخن؛ یعنی جایگاه نماز و تقرب جستن به خداوند بزرگ؛ زیرا سجده، برترین نمونه و شكل عبادت و بندگی است.
جایگاه معبد در اسلام و دیگر ادیان الهی
بشر بر پایه فطرت خود، توحید و یگانگی خداوند را درك می كند و ذات پاك حق را از وابستگی به زمان و مكان خاص، منزه می داند. با این حال، گویا یك گرایش فطری دیگر نیز او را وادار می كند تا در مكانی كه انتساب بیشتری با خداوند دارد به عبادت او بپردازد. گویا جایگاهی كه منسوب به خداست، بهتر می تواند بشر را از امواج دغدغه ها و اضطراب ها دور و به ساحل آرامش نزدیك كند.
از همین رو، تاریخ معبد و پرستش گاه، به اندازه عمر انسان قدمت دارد. باستان شناسان از معبدهایی خبر می دهند كه از آغاز پیدایش انسان وجود داشته اند. قرآن مجید نیز نام معروف ادیان الهی را با نام پرستش گاه های آن ها همراه كرده است.[2] پیروان ادیان گذشته وظیفه داشتند كه نماز را فقط در پرستش گاه های خود به جا آورند و نمازگزاران در خارج از معبد، تنها از روی ناچاری برای آنان روا بوده است.
در اسلام با آن كه بر نمازگزاران در مسجد تأكید فراوان شده، ولی نماز در خارج از مسجد نیز صحیح است.
این حكم الهی علاوه بر آن كه كار را برای امت پیامبر آسان كرده است، نكته ای لطیف نیز در خود پنهان دارد كه عالمان الهی آن را چنین بیان كرده اند:
در حقیقت، با آن كه همه زمین با خداوند نسبت یكسانی دارد، ولی خداوند به لطف خویش با مسجد، معامله خانه را می كند؛ یعنی آن ها را محل دیدار و مجلس انس و زیارت قرار داده است. این بدین معناست كه تعیین مجلس دیدار و حضور را به اختیار ما واگذار فرموده و این از بزرگ ترین بزرگواری هاست.[3]
با آن كه همه گستره خاك برای امت پیامبر همچون، مسجد است، ولی مسجد به معنای اصطلاحی آن، جایگاه و محفلی ویژه برای عبادت خالصانه به شمار می رود. از همین رو، جنبه های عبادی مسجد، از دیگر جنبه های آن برجسته تر و پر فروغ تر می نماید.
قرآن و جنبه های عبادی مسجد
در قرآن، هر جا سخن از مسجد به میان آمده، جنبه های عبادی آن به عنوان نقش اولیه و بنیادین این جایگاه مقدس، مورد تأكید قرار گرفته است. خداوند بزرگ می فرماید:
و مساجد ویژه خداست. پس هیچ كس را با خدا مخوانید. (جن: 18)
و در آیه دیگر می فرماید:
پروردگارم بر دادگری فرمان داده است و اینكه در هر مسجدی روی خود را مستقیم (به سوی قبله) كنید و در حالی كه دین خود را برای او خالص گردانیده اید وی را بخوانید. همان گونه كه شما را پدید آورد و به سوی او باز می گردید. (اعراف: 29)
این آیه به روشنی می فهماند كه مسجد، كانون پرستش خالصانه است. خداوند بزرگ در جایی دیگر، مسجد را جایگاهی معرفی می كند كه در آن نام خداوند فراوان برده می شود.
و مساجد یذكر فیها اسم الله كثیرا؛ و مساجدی كه نام خدا در آن ها بسیار برده می شود. (حج: 40)
با توجه به آیه های 36 و 37 سوره نور نیز مسجد، پایگاه تجمع مردانی است كه صبح و شام در آن جا به تسبیح و عبادت مشغولند و هیچ تجارت و معامله ای آنان را از یاد خداوند باز نمی دارد.
پس مسجد نخست، كانون عبادت و نماز و راز و نیاز مؤمنان با خداست. از همین رو، قرآن كریم كسانی كه مردم را از یاد كردن خدا در مسجد باز می دارند، از ستم پیشه ترین انسان ها به شمار می رود.[4]
جنبه های عبادی مسجد در گفتار معصومان _ علیهم السلام _
پیشوایان معصوم نیز به پیروی از قرآن، بر جنبه های عبادی مسجد بسیار تاكید كرده اند. نیم نگاهی به آداب و احكام مسجد، این نكته را روشن می كند. بیشتر این احكام نشان می دهد كه اسلام در پی آن است كه مسجد جایگاهی مناسب برای یاد كردن پروردگار باشد و مؤمنان بتوانند در آن جا با حضور قلب، خدا را پرستش كنند. به این منظور، در احكام اسلامی، انجام دادن هر كاری كه ممكن است مسجد را از ایفای چنین نقشی باز دارد، نامطلوب شمرده شده است.
آراستن مسجد با طلا، نقاشی كردن مسجد، خرید و فروش، قضاوت كردن و اجرای حدود در مسجد، ورود دیوانگان و خردسالان به مسجد، هم چنین انجام كارهایی چون بلند كردن صدا و بیان سخنان بیهوده و اعلام اشیای گم شده و كارهایی از این دست در مسجد، هر كدام می تواند انسان را از توجه به نماز و عبادت باز دارد.
تاكید بر حضور در مسجد، با حالت طهارت و پاكیزگی، ترغیب نمازگزاران نسبت به آراستن خود و استفاده از عطر و بوی خوش و زدودن بوی بد از دهان و بدن به هنگام حضور در مسجد نیز به همین سبب است. گاه دیده می شود كه بوی ناخوشایند بدن كسی در مسجد، فضا را برای جمعی از نمازگزاران غیر قابل تحمل می كند و آنان را از عبادت باز می دارد. سخن گفتن درباره امور دنیوی نیز با محیطی كه برای عبادت و یاد خداوند بنا شده، تناسبی ندارد و زمینه را برای تشویش اندیشه های نمازگزاران فراهم می كند.
بر این اساس، انجام دادن دو دسته از كارها در مسجد روا نیست: دسته اول اموری است كه انجام آن در مسجد، با شأن و منزلت خانه خدا سازگاری ندارد. دسته دوم كارهایی است كه به جنبه عبادی مسجد آسیب می رساند. بر این مسئله بسیار تاكید كرده اند و در این باره چنین گفته اند:
اگر مسجد را برای روضه خوانی چادر بزنند و فرش كنند و سیاهی بكوبند و اسباب چای در آن ببرند، در صورتی كه این كارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نماز خواندن نشود، اشكال ندارد.[5]
امور فرهنگی و آموزشی در مسجد، فعالیت های اجتماعی _ سیاسی و بخشی از امور نظامی كه انجام آن در مسجد رواست، با آن كه هر یك فضیلت ویژه ای دارد، ولی نباید به جنبه عبادی مسجد و پرستش گاه بودن آن خدشه وارد كند و نمازگزاران را از نماز خواندن در مسجد باز دارد.
جالب است بدانیم فقیهانی همچون امام خمینی (ره) كه همواره بر جنبه های اجتماعی _ سیاسی و انقلابی مسجد تاكید می كنند، انجام هر عملی را كه مانع عبادت مؤمنان در مسجد باشد، روا نمی دانند. در فتواهای گوناگونی از امام خمینی بر لزوم پرهیز از عملیات ورزشی و حتی آموزش نظامی در مسجد، با همه اهمیتی كه دارد، تاكید شده است.[6]
2. بررسی آثار تربیتی مسجد
یكی دیگر از آثار فردی مسجد، آثار تربیتی آن است. مسجد علاوه بر آثار عبادی با گستره فعالیت ها و مفاهیم حاشیه ای، در امور تربیتی نیز نقش مهمی ایفا می كند. آثار تربیتی مسجد را در سه بخش بررسی می كنیم:
تربیت دینی
تربیت، در لغت به معنای رشد و پاكیزه كردن است. در اصطلاح، تربیت عبارت است از تبدیل كردن قوه ها به فعلیت و استخراج نیروها و استعدادهای درونی انسان كه سبب شكوفایی و پرورده ساختن است.[7]
تربیت دینی، تربیت بر اساس آموزه های دینی است كه به دین داری پایان می پذیرد و شكوفایی دینی را دربر دارد.
«هدف از تربیت دینی، ایجاد تقویت و پرورش روح تقوا و هدایت پذیری است؛ زیرا نجات، در گرو ایمان و تقوای مستمر و رسیدن به مقام رضا می باشد».[8]
در دنیایی كه هدف و فلسفه زندگی، گم شده و پذیرش حیات پوچ و بیهوده، زمینه ساز پی آمدهای نامطلوبی است كه به صورت های گوناگون در زمینه های فردی و اجتماعی بروز می كند، تنها دین و تربیت دینی است كه عامل هدایت انسان در مسیر زندگی می شود.
در این میان مسجد با احیای تربیت دینی، انسان را به خویشتن باز می گرداند و با زدودن غبارهای خود فراموشی از فطرت، انسان را به سوی هویت دینی راهنمایی می كند. مسجد از راه های گوناگون بر تربیت دینی اثر می گذارد.
ایجاد شناخت
تربیت، بدون ایجاد شناخت و آگاهی امكان پذیر نیست. بنابراین، تربیت دینی به اطلاع رسانی و انتقال مفاهیم نیاز دارد تا در سایه آن وظیفه های دینی شكل یابد. برگزاری جلسه های سخنرانی دینی در مسجدها، مناسبت های گوناگون و بیان احكام، تلاش ارزشمندی در این مسیر است. در این سخنرانی ها شناخت و آگاهی دینی افراد افزایش می یابد و با تبیین جامعیت دینی و ارزش های اسلامی، یكی از مهم ترین جنبه های تربیت دینی شكل می گیرد و در نهایت، ارزش ها و آرمان های دینی تقویت می شود.
تربیت عملی
تربیت تنها به ایجاد و انتقال آگاهی ها مربوط نیست، بلكه تربیت عملی نیز بسیار مؤثر است. برگزاری نماز جماعت، جلسه های دعا و نیایش، اعتكاف و مراسم های دینی در مناسبت های مذهبی از این قبیل است.
تربیت الگویی
تربیت الگویی، یكی ازبهترین شیوه های تربیتی است. مسجد در این مورد نیز مؤثر است. امام جماعت و افراد نمازگزار در مسجد، مسلمانان برتری هستند كه بیشتر از دیگران به احكام دینی پای بندند.
پی نوشت:
[1] . نك: امام خمینی، چهل حدیث، ح 27، عبادت و حضور قلب.
[2] . حج: 39.
[3] . سیداحمد فهری، پرواز در ملكوت، صص 238- 239.
[4] . بقره: 114.
[5] . حضرت امام خمینی، رساله توضیح المسائل، مسئله 907.
[6] . نك: رحیم نوبهار، سیمای مسجد، ج 2، ص 10.
[7] . مجید رشیدی پور، آشنایی با تعلیم و تربیت اسلامی، ص 8 تا 12.
[8] . محمدمهدی پورعلی فرد، نكته هایی درباره روش تربیت دینی نسل جوان و نوجوان، ج، انتشارات شاكر، ص 19.
English