تزكيه و تهذيب نفس يعني چه؟

قرآن می فرماید: قد أفلح من زکّیها و قد خاب من دسّیها؛ به راستی رستگار شد آن که نفس خویش را از آلودگی ها پاک کرد و زیانکار شد آن که خود را آلوده کرد.

معنای آیه به ظاهر خطاب عمومی برای همه افراد است، ولی پس از دقت و تأمل بیشتر در آیه، به دنیایی از معانی و مفاهیم پنهانی بر می خوریم که به یک منشأ و مصدر متصل است و آن تزکیه و تهذیب نفس است که منشأ تمام خیرات و برکات و خوبی ها می باشد.

تزکیه و تهذیب نفس در یک معنای عام خلاصه می شود و آن یعنی اطاعت امر مولی و مخالفت با هوای نفس. به تعبیر دیگر: انجام واجب چون نماز و روزه و ترک حرام چون غیبت، دروغ، تهمت، زنا و شراب خواری. کسی که در مسیر تزکیه گام بردارد، به پیروزی و رستگاری خواهد رسید. البته شرط اصلی تزکیه نفس این است که انسان در مقابل حق پذیرش داشته باشد و الا بدون پذیرش حق انجام واجبات و ترک محرمات بی فایده است. نفس باید در مقابل حق کرنش داشته باشد. حق از توحید و حقایق دینی مثل ولایت و برائت هست تا حقوق کوچک در زندگی بشری.

ثمره جهاد اکبر تهذیب نفس است. پیامبر گرامی اسلام لشکری را (برای جنگ) فرستاد. چون بازگشتند، ایشان را تحسین نمود و فرمود: آفرین بر گروهی که جهاد کوچک را به جا آوردند و جهاد اکبر باقی است. سؤال شد جهاد بزرگ چیزی است؟ (حال آن که از جنگ سختی بازگشته بودند و می پنداشتند جهاد بزرگی کرده اند). حضرت در پاسخ فرمود: جهاد بزرگ، جهاد با نفس است.

چنین جهادی تنها راه پیروزی و رستگاری است چون شیطان و هوای نفس مانع وصول به حق و حقیقت است.
در حدیث آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که آیة قد أفلح من زکّاها را تلاوت می فرمود توقف می کرد و دعا می نمود: اللّهمّ آتِ نفسی تقواها أنت ولّیها و مولاها و زکّها أنت خیر من زکّاها؛ پروردگارا! به نَفْس من تقوایش را مرحمت کن! تو ولیّ و مولای آن هستی و آن را تزکیه فرما که تو بهترین تزکیه کنندگانی.

این سخن نشان می دهد پیمودن این راه بر پیچ و خم و گذشتن از این گردونه صعب العبور حتی برای پیامبر جز به توفیق الهی ممکن نیست.