درباره سیاحت شرق(به بهانه سالروز درگذشت بزرگ آقانجفی قوچانی)

این مقاله، معرفی و نقد کتاب سیاحت شرق نوشته آقا نجفی قوچانی است که در دهه اخیر با استقبال فراوان مواجه و چندین ‏بار منتشر شده است. نویسنده، مقاله را در سه بخش بررسی کلی، انواع اطلاعات و نقادی تصحیح کتاب، تنظیم کرده است.                       

ثبت خاطرات و تجربه‏های شخصی در قالب زندگی‏نامه، یکی از منابع مهم و ارزشمند در تاریخ‏نگاری و پژوهش‏های تاریخی بویژه در یکصد سال اخیر است که در قیاس با سلیقه غربی‏ها، در میان ساکنان مشرق زمین، کم‏رنگ‏تر و از رواج کمتری برخوردار بوده است. این بی‏‏رغبتی که شاید بیش از هر چیز، ریشه در فروتنی بیش از حد و خود هیچ انگاری داشته باشد، حلقه‏ای مفقوده از زنجیره کاوش‏ها و پژوهش‏های تاریخ ماست و به همین سبب، نگارش زندگی‏نامه‏هایی چون سیاحت شرق، رخدادی کم نظیر و غنیمتی گرانبها به شمار می‏رود.

این کتاب که شرح سختی‏ها و تلخ‏کامی‏هایی است که نویسنده آن، آقا نجفی قوچانی در راه کسب دانش به خود دیده، اثری است شیوا و روان، که به رغم انبوه واژه‏ها و ترکیب‏های عربی و نیز آیات و روایاتی که در آن به کار رفته، همچنان شیرین و خواندنی است.

            نویسنده، که مردی شوخ‏طبع و مزّاح نیز هست و از تصرف در آیات و یا اقتباس از آنها و ساختن ترکیب‏های عربی ـ فارسی هم پروایی ندارد، خاطرات خود را با رسم ‏الخط عربی و نگارش متوالی ـ بدون فصل‏بندی و تیتر‏گذاری ـ گرد آورده است.

            کتاب بی‏آن که حالت یادداشت‏های روزانه را داشته باشد، بدون درج تاریخ هر رویداد ـ جز در چند مورد استثنایی ـ نوشته شده و فراوانی فعل ماضی در آن، نشان می‏دهد که نویسنده خاطرات خود را پس از بازگشت از عراق به ایران و با تکیه بر نیروی حافظه خود، نگاشته که این نکته ـ با توجه به حجم زیاد اطلاعات ریز و درشتی که از سوی وی عرضه شده ـ نشان حافظه سرشار و فوق ‏العاده اوست.

            آقا نجفی قوچانی که از همان اوان کودکی، اهل بحث و جدل بوده است، خاطراتش را به شعرهای بسیار، واژه‏ها و ترکیب‏های محلی و عامیانه، فروع و قواعد فقهی، گریزهای اخلاقی و مواعظ، فلسفه احکام و مباحث کلامی و فلسفی، آمیخته و در عین حال که به نظر می‏آید، اثرش ویژه مخاطبان خاص باشد، آن را مالامال از داده‏های گوناگون و متنوعی کرده که آگاهی از آنها برای همگان، جذاب و فهرست آنها بدین قرار است:

1-     شیوه زندگی مردم و ثبت جنبه‏های گوناگون و متنوع فرهنگ عامیانه و فولکلوریک، مانند روش‏های درمان، تامین معاش، خوراک و پوشاک، بازی‏ها، شب‏نشینی‏ها، یادگار‏نویسی‏ها، خرافه‏ها و . . .

2-     علل وابستگی کشور به خارج و ارائه راه حل آن.

3-     پول‏های رایج ایران در گذشته، نقش مثبت و منفی پول در اقتصاد و پیشنهادی کارگشا برای بهبود اقتصاد.

4-     وضعیت بهداشت عمومی ایران و عراق در عصر نویسنده، مانند شیوع وبا در قوچان و عتبات عالیات ـ از جمله نجف اشرف ـ و نیز اشاره به شرایط امنیتی در ایران و نوع رفتار ماموران حکومتی قاجار با مردم.

5-     جغرافیای طبیعی، شرایط زیست‏محیطی و آب و هوایی ایران و عراق.

6-     شرایط اقتصادی، هزینه‏های زندگی و بهای کالاها و دستمزدها در عصر نویسنده در ایران و عراق.

7-     آثار تاریخی و بناهای آن زمان.

8-     مسیر کاروان‏ها، روستاها و آبادی‏های ایران و عراق (در سرتاسر کتاب) و نیز گزارشی از امامزاده‏های منطقه حله و بغداد.

9-     ویژگی‏های رفتاری مردم برخی مناطق ایران (مانند یزد، اصفهان، خراسان و . . .)، عراق (مانند کربلا و نجف) و هند.

10-   روانکاوی کودک و نیز تحلیل‏هایی روان‏شناختی از حب و بغض نسبت به اشیاء، استعدادها و نیروهای نهفته در آدمی و مسائلی دیگر از این دست.

11-   معرفی دانشمندان عصر خود.

12-   ثبت پاره‏ای از قطعات تاریخ معاصر ایران (مانند تسلیم سرحد «فیروزه» به روس‏ها، زلزله قوچان، اهانت روس‏ها به حرم امام رضا (ع) و به توپ بستن آن مکان شریف در سال 1330 هـ . ق)، عراق (مثل درگیری مردم نجف و کربلا با ماموران حکومت عثمانی به خاطر سرباز گیری و راندن آنها از این دو شهر مقدس، تصرف عراق به دست انگلستان و محاصره نجف  از سوی انگلیسی‏ها) و نیز جنگ جهانی اول.

در این‏جا به مهم‏ترین رخداد تاریخی‏ای که آقا نجفی قوچانی آن را ثبت کرده و به گوشه‏هایی از زوایای پنهان و تاریک آن پرتو افکنده است، اشاره می‏کنیم:

      نهضت مشروطیت، که فرزند اصطکاک سنت و مدرنیسم و نیز تشدید کننده  این پدیده تاریخ معاصر ماست، مهم‏ترین رخداد اجتماعی ـ سیاسی یکصد سال اخیر این سرزمین است که به رغم تاثیرگذاری غیر قابل انکار آن بر تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی پس از خود، و هم با وجود نزدیکی زمانی و توجه بسیاری از پژوهشگران داخلی و خارجی به آن، هنوز گوشه‏هایی از فراز و نشیب‏های این حادثه بحث‏انگیز، ناشناخته و مبهم مانده و راه یافتن به عمق ماجراهای آن، نیازمند کاوش و درنگ در حوادث مثلث تهران ـ تبریز ـ عتبات عالیات (به ویژه نجف اشرف) است. خاطرات آقا نجفی قوچانی که شامل نکته‏های زیر است، می‏تواند گوشه‏هایی از حوادث مشروطیت در ضلع عتبات عالیات را آشکار کند:

 رواج واژه «مشروطیت» و آغاز زمزمه مشروطیت‏خواهی، تنفیذ قانون اساسی و امضای آن از سوی مراجع عمده نجف ‏اشرف، حضرات آیات حاج میرزا حسین تهرانی، آخوند خراسانی و شیخ عبد الله مازندرانی، طرفداران استبداد در نجف اشرف، به ویژه مقدس‏مآب‏ها، و برچسب‏هایی که به مشروطه‏خواهان ـ از جمله آخوند خراسانی ـ می‏زدند، عدم تامین‏ جانی طرفداران مشروطیت ـ حتی روحانیان ـ و به قتل رسیدن طلاب مشروطه‏خواه  به دست عشایر عراق، انتشار شایعه توطئه روحانیان بابی مذهب (!) در نجف ‏اشرف برای کشتن مرجع مخالف مشروطیت سید محمد کاظم یزدی، حرکت آخوند خراسانی برای سرکوب محمدعلی شاه قاجار پس از استقرار استبداد صغیر و آهنگ بیرون راندن روس‏ها، مساوی بودن مشروطه‏خواهی با کفر و نفاق  و کافر بودن آخوند خراسانی در نگاه مقدس‏مآبان و پیش‏نمازهای مخالف مشروطیت، دخالت دولت روس در امور ایران و عزم دوباره آخوند خراسانی برای حرکت به ایران برای دفع روس‏‏ها در سال 1329  هـ . ق . و درگذشت آخوند خراسانی و شیخ عبد الله مازندرانی.

نویسنده هم‏چنین، ضمن آن که مشروطیت را امتحانی الهی برای شیعیان امامی مذهب می‏داند، با اشاره به انشعاب مشروطه‏خواهان به دو دسته اعتدالیون و دموکرات‏ها، تحلیل خود را از چگونگی سازگاری اسلام با مشروطیت ـ و بیش از آن، با جمهوریت ـ ارائه می‏کند و اندیشه‏های آخوند خراسانی را به افکار دموکرات‏ها، نزدیک‏تر می‏داند.

وی افزون بر گزارش حوادث مشروطیت در نجف اشرف، به پاره‏ای از رخدادهای این نهضت در بیرون از حوزه جغرافیایی عتبات عالیات اشاره می‏کند و از جمله، نقش شیخ محمد باقر اصطهباناتی در حوادث مشروطیت شیراز و ترور وی، درگیری سلطان عبد الحمید دوم با مشروطه‏خواهان عثمانی، حمایت آخوند خراسانی از آنها و تلگراف تهدیدآمیز او به سلطان عثمانی و پیروزی مشروطیت در عثمانی و عزل سلطان عبد الحمید دوم را یادآور می‏شود.

13-   کالبد‏شکافی حوزه‏های علمیه ایران وعراق. بی‏گمان، سلامت نفس، صداقت، صراحت و شفافیت آقا نجفی قوچانی، بزرگ‏ترین ویژگی‏های نویسنده سیاحت شرق در آفرینش این اثر است. این برجستگی‏های اخلاقی که در به‏کارگیری واژه‏ها و تعبیرهای گاه تند، شرح ازدواج‏های موقت و داستان خواستگاری‏های نویسنده برای ازدواج دایم و گفت و گوهای بی‏پرده او با خداوند و امام علی (ع) رخ می‏نماید، در مقام بیان کاستی‏های ساختار آموزشی حوزه‏های علمیه و نقد رفتارهای برخی روحانیان ـ حتی در جایگاه مرجعیت ـ در سرتاسر کتاب، به اوج خود می‏رسد و هیچ نکته ناگفته‏ای را در این مسیر، به جا نمی‏گذارد.

 نسخه الکترونیک این کتاب را میتوانید  از این آدرس دانلود کنید.
پایگاه استاد حسین انصاریان