شناخت حضرت حق‏

نوشته: استاد حسین انصاریان  

شما به قرآن مجيد و آثار اسلامى مراجعه كنيد و از طريق آن آثار، خدا را بيابيد كه آن وجود مقدّس منبع تمام صفات كمال است. صفاتى كمالى كه نامحدود است. و دريابيد كه همه چيزها به دست اوست و توجّه كنيد كه حضرتش مبدأ وجود است و به هر چيزى هرچه را كه لياقت داشت عنايت نمود و به انسان بيش از لياقت و استحقاقش توجّه فرمود.

شما از راه قرآن و آثار اهل بيت عليهم السلام عنايتش را به نيكوكاران؛ كرم و لطف و محبّتش را به بدكارانِ توبه‏كار و رحمت و كرامتش را نسبت به دوستان در قيامت بنگريد.

شما آياتى كه وضع نيكوكاران را در بهشت نشان مى‏دهد ملاحظه كنيد؛ روايات باب توبه و عفو و شفاعت را بنگريد؛ محبّت‏هاى بى‏دريغش را در همين دنيا به موجودات زنده و به خصوص انسان تماشا كنيد؛ قوانين عالى‏اش را در قرآن مجيد، براى تأمين سعادت انسان ببينيد؛ به بخش رسالت رسولان و امامت امامان عليهم السلام و حكمت حكيمان و عرفان عارفان انديشه كنيد؛ ببينيد كه شخص پيامبر صلى الله عليه و آله را رحمة للعالمين مى‏خواند و به نيكوكار وعده اجر غير ممنون مى‏دهد و مزد بى‏حساب و بهشت عالى در برابر اعمال محدود و كم عنايت مى‏كند. و به گنهكاران مى‏گويد: هرچه هستى و هركه هستى بازگرد و گذشته را جبران كن، من از تمام گناهانت چشم مى‏پوشم تا بيش از پيش با او آشنا شده و قهراً پس از اين معرفت و آشنايى به دنياى عشق و محبّت، به خداى خود راه پيدا كند و محبّتى برتر از محبّت‏ها و عشقى والاتر از همه عشق‏ها برايش حاصل شود.

انسان با اين معرفت، هر عشقى را دنباله عشق خود قرار مى‏دهد و خداى متعال به خاطر او از همه چيز گذشت مى‏كند و انسان به هنگام فرا رسيدن فرمان او، با كمال محبّت از او فرمان مى‏برد و از آنچه نهى كرده، با كمال علاقه پرهيز مى‏كند و با زبان حال مى‏گويد:

خواجه عبداللّه انصارى مى‏گويد:

اى عزيز! هر كه عزيمت عاشقى دارد گو دل از جان بردارد. هر كه قصد حرم دارد گو باديه فرو گذارد. عاشق را دلى بايد بى‏غش و سينه از شور، آتش.

عشق آتشى سوزان و بحرى بيكران است. همه جان و قصّه بى‏پايان است. عقل و ادراك از فهم آن حيران است. دل در، يافت وى ناتوان. نهان كننده آشكار است و آشكار كننده نهان. روح روح است و فتوح فتوح. اگر خاموش باشد دلش چاك كند و از غير خود پاك كند و اگر بخروشد وى را زير و بر كند. و شهر را خبر كند. هم آتش است هم آب. هم ظلمت است هم آفتاب. عشق درد است ليكن به درد آورد.

چنان كه علّت حيات است، سبب ممات است هرچند مايه راحت است پيرايه آفت است.

دل عاشق خانه شير است، كسى درآيد كه از جان سير است. از ماجراى درد عشق، حكايت خطاست و از محنت محبّت اظهار شكايت نارواست. بر هركه پرتوى از عشق تافت سعادت دنيا و آخرت يافت.

بى‏ترديد عشق منهاى معرفت به معشوق، معنى ندارد و اين عشق بدون آگاهى به معشوق حاصل نگردد. البتّه اين شناخت از راه دقّت در آيات و آثار اسلامى ميسّر است. اينك به قسمتى از آثار اسلامى در راه شناخت حضرت حق توجّه كنيد:

صفات حق در ادعيه‏

دعاى جوشن كبير

يا سَيِّدَ السَّاداتِ، يا مُجيبَ الدَّعَواتِ، يا رافِعَ الدَّرَجاتِ، يا وَلِىَّ الْحَسَناتِ، يا غافِرَ الْخَطيئاتِ، يا مُعْطِىَ الْمَسْئَلاتِ، يا قابِلَ التَّوْباتِ، يا سامِعَ الأَصْواتِ، يا عالِمَ الْخَفِيّاتِ، يا دافِعَ الْبَلِيّاتِ.

اى آقاى آقايان! اى پاسخ دهنده خواسته‏ها! اى بالا برنده درجات! اى صاحب اصلى نيكى‏ها! اى آمرزنده اشتباهات! اى عطاكننده خواسته‏ها! اى پذيرنده توبه‏ها! اى شنونده صداها! اى آگاه بر پنهانى‏ها! اى رد كننده بلاها.

يا خَيْرَ الْغافِرينَ، يا خَيْرَ الْفاتِحينَ، يا خَيْرَ النّاصِرينَ، يا خَيْرَ الْحاكِمينَ، يا خَيْرَ الرّازِقينَ، يا خَيْرَ الْوارِثينَ، يا خَيْرَ الْحامِدينَ، يا خَيْرَ الذّاكرينَ، يا خَيْرَ المُنْزِلينَ، يا خَيْرَ الْمُحْسِنينَ.

اى بهترين آمرزندگان! اى بهترين گره‏گشايان! اى بهترين يارى‏كنندگان! اى بهترين حكم كنندگان! اى بهترين روزى بخشان! اى بهترين وارثان! اى بهترين ستايندگان! اى بهترين يادكنندگان! اى بهترين فرو فرستادگان! اى بهترين نيكوكاران!

______________________________
(1)- مخاطبات، خواجه عبداللَّه انصارى.

يا غافِرَ الْخَطايا، يا كاشِفَ الْبَلايا، يا مُنْتَهَى الرَّجايا، يا مُجْزِلَ الْعَطايا، يا واهِبَ الْهَدايا، يا رازِقَ البَرايا، يا قاضىَ المُنايا، يا سامِعَ الشَّكايا، يا باعِثَ البَرايا، يا مُطْلِقَ الاسارى.

اى در گذرنده از اشتباهات! اى برطرف كننده بلاها! اى نهايت اميدها! اى بخشنده عطاها! اى عنايت كننده هديه‏ها! اى برآورنده آرزوهاى قلبى! اى شنونده شكايت‏ها! اى برانگيزنده مردمان! اى آزاد كننده اسيران!

يا عُدَّتى عِنْدَ شِدَّتى، يا رَجائى عِنْدَ مُصيبَتى، يا مُونِسى عِنْدَ وَحْشَتى، يا صاحِبى عِنْدَ غُرْبَتى، يا وَلِيّى عِنْدَ نِعْمَتى، يا غِياثى عِنْدَ كُرْبَتى، يا دَليلى عِنْدَ حِيرَتى، يا غِنائى عِنْدَ افْتِقارى، يا مَلْجَأى عِنْدَ اضْطِرارى، يا مُعينى عِنْدَ مَفْزَعى.

اى توشه‏ام در رنج و سختى! اى اميدم به هنگام مصيبت! اى مونسم به وقت ترس! اى رفيقم به هنگام غربت! اى سرپرستم در نعمت و خوشى! اى فريادرسم زمان غمزدگى! اى راهنمايم به وقت سرگردانى! اى سرمايه‏ام زمان ندارى! اى تكيه‏گاهم گاه اضطرار! اى پشتيبانم در وقت پريشانى.

يا دَليلَ المُتَحَيِّرينَ، يا غِياثَ الْمُسْتَغيثينَ، يا صَريخَ الْمُسْتَصْرِخينَ، يا جارَ الْمُسْتَجيرينَ، يا أَمانَ الْخائِفينَ، يا عَوْنَ الْمُؤْمِنينَ، يا راحِمَ الْمَساكينَ، يا مَلْجَأَ الْعاصِينَ، يا غافِرَ الْمُذْنِبينَ، يا مُجيبَ دَعْوَةِ الْمُضْطَرّينَ.

اى راهنماى سرگردانان! اى فريادرس فرياد كنندگان! اى دادرس دادرس طلبان! اى پناه پناه جويان! اى امان ترسويان! اى پشتيبان مؤمنان! اى رحم كننده بر افتادگان! اى پناهگاه عاصيان! اى آمرزنده گنهكاران! اى اجابت كننده خواسته بيچارگان!

يا مَنْ إِلَيْهِ يَرْغَبُ الزَّاهِدُونَ، يا مَنْ إِلَيْهِ يَلْجَأُ الْمُتَحَيِّرونَ، يا مَنْ بِهِ يَسْتَأْنِسُ‏الْمُريدُونَ، يا مَنْ بِهِ يَفْتَخِرُ الْمُحِبُّونَ، يا مَنْ فى عَفْوِهِ يَطْمَعُ الخاطِئُونَ، يا مَنْ إِلَيْهِ يَسْكُنُ الْمُوقِنُونَ، يا مَنْ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ.

اى آن كه زاهدان به سويش گريزند! اى آن كه سرگردانان به او پناه برند! اى آن كه بازآيندگان به سوى او پناه برند! اى آن كه پارسايان بدو ميل كنند! اى آن كه سرگردانان به او پناهنده شوند! اى آن كه خواستاران به او انس گيرند! اى آن كه عاشقان به او فخر كنند! اى آن كه اشتباه‏كاران در عفوش طمع ورزند! اى آن كه يقين‏داران به او آرامش يابند. اى آن كه تكيه كنندگان به او تكيه كنند.

يا حَبيبَ الباكِينَ، يا سَيِّدَ الْمُتَوَكِّلينَ، يا هادِىَ المُضِلِّينَ، يا وَلِىَّ الْمُؤْمِنينَ، يا أَنيسَ الذّاكِرينَ، يا مَفْزَعَ الْمَلْهُوفينَ، يا مُنْجِىَ الصّادِقينَ، يا أَقْدَرَ القادِرينَ، يا أَعْلَمَ العالِمينَ، يا الهَ الْخَلْقِ اجْمَعين‏ «1».

اى محبوب گريه كنندگان! اى آقاى تكيه‏كنندگان! اى رهنماى گمراهان! اى سرپرست مؤمنان! اى همدم يادكنندگان! اى پناه دلسوختگان! اى نجات‏بخش راستان! اى تواناترين توانايان! اى داناترين دانايان اى معبود تمام آفريده‏ها.

دعاى كميل‏

اللّهُمَّ مَوْلاىَ كَمْ مِنْ قَبيحٍ سَتَرْتَهُ وَكَمْ مِنْ فادِحٍ مِنَ الْبَلاءِ أَقَلْتَهُ وَكَمْ مِنْ عِثاءٍ وَقَيْتَهُ وَكَمْ مِنْ مَكْرُوهٍ دَفَعْتَهُ وَكَمْ مِنْ ثَناءٍ جَميلٍ لَسْتُ أَهْلًا لَهُ نَشَرْتَهُ.

پروردگارم! سرورم! چه كارهاى زشتى كه از من پوشاندى كه اگر قسمتى از آن بر مردم روشن مى‏شد، تا پايان عمر برايم آبرو نمى‏ماند و چه بسيار بارهاى‏

______________________________
(1)- دعاى جوشن كبير، مفاتيح الجنان.

سنگينى از بلا كه از دوشم برداشتى و از چه لغزش‏هايى مرا مصون داشتى و چه برنامه‏هاى ناخوش‏آيندى كه از من دور كردى و چه تعريف‏هاى جميلى كه لايقش نبودم ولى از من در بين مردم پخش كردى و جامعه مرا از آن ديدگاه نظر مى‏كند كه اين چنين مورد محبّت هستم.

يا مَنْ اسْمُهُ دَواءٌ وَذِكْرُهُ شِفاءٌ وَطاعَتُهُ غِنى.

اى آن كه نامش دوا و يادش شفا و فرمان بردنش ثروت است.

يا سابِغَ النِّعَمِ، يا دافِعَ النِّقَمِ، يا نُورَ الْمُسْتَوْحِشينَ فى الظُّلَمِ، يا عالِماً لا يُعَلَّمُ، صَلِّ عَلى‏ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَافْعَلْ بى ما أَنْتَ أَهْلُه.

اى سرشار دهنده نعمت‏ها! اى برطرف كننده انتقامها! اى چراغ وحشت‏زدگانِ در تاريكى‏ها! اى داناى بى‏تعليم! بر محمّد و آلش درود فرست و با من آن چنان كه تو اهل آنى معامله كن.

يا وَلِىَ الْمُؤْمِنينَ، يا غايَةَ آمالِ الْعارِفينَ، يا غِياثَ الْمُسْتَغيثينَ، يا حَبيبَ قُلُوبِ الصّادِقينَ ويَا إِلهَ الْعالَمينَ.

اى سرپرست مؤمنان! اى نهايت آرزوى عارفان! اى فريادرس بيچارگان! اى محبوب دل‏هاى راستان! اى معبود جهانيان!

دعاى بعد از زيارت حضرت رضا عليه السلام‏

لا تُحْمَدُ يا سَيِّدى إِلّا بِتَوْفِيقٍ مِنْكَ يَقْتَضى حَمْداً لا تُشْكَرُ عَلى‏ أَصْغَرِ مِنَّةٍ إِلّا اسْتَوْجَبْتَ بِها شُكْراً فَمَتى‏ تُحْصى‏ نَعْماءُكَ يا إِلهى وَتُجازى‏ آلاءُكَ يا مَوْلاىَ وَتُكافَئُ صَنايِعُكَ يا سَيِّدى وَمِنْ نِعَمِكَ تَحْمَدُ الحامِدُونَ وَمِنْ شُكْرِكَ تَشْكُرُ الشَّاكِرُونَ وَأَنْتَ الْمُعْتَمَدُ لِلذُّنوبِ فى عَفْوِكَ وَالنَّاشرُ عَلَى الْخاطِئينَ جَناحَ‏سِتْرِكَ وَأَنْتَ الْكاشِفُ لِلضُّرِّ بِيَدِكَ فَكَمْ مِنْ سَيِّئَةٍ أَخْفاها حِلْمُكَ حَتّى دَخِلَتْ وَحَسَنَةٍ ضَاعَفَها فَضْلُكَ حَتّى عَظُمَتْ عَلَيْها مُجازاتُكَ.

ستايش تو اى آقاى من برايم ممكن نيست، مگر اين كه خودت قدرت ستايش كردن به من عنايت كنى، قدرتى كه براى آن هم ستايش ديگرى لازم است و سپاس نشوى بر كوچكترين منّتى كه بر من دارى؛ مگر اين كه براى آن سپاس مستحقّ سپاس ديگرى، اى معبود من كجا نعمتهايت قابل شمارش است و چگونه ممكن است به عطايت پاداش داده شود؟ و به چه صورت در قدرت كسى است كه ساخته‏هايت را اجر كافى دهد به بركت نعمت‏هايت ستايش كنندگان تو را ستايش گويند و بر سپاس‏پذيرى تو بر تو سپاس گويند، هركسى كه بر گناهانش بر عفو تو تكيه دارد بال و پر گناه پوشيت بر خطاكاران گسترده شده، با دست قدرتت بد حاليها برطرف گشتند، چه گناهانى كه بردباريت آن را پنهان نموده تا از بين رفت چه اعمال خوبى كه به فضل و عنايتت چند برابر كردى تا پاداش دادنت بر آن بزرگ و عظيم باشد.

يا مَعْروفَ الْعارِفينَ، يا مَعْبُودَ الْعابِدينَ، يا مَشْكُورَ الشَّاكِرينَ، يا جَليسَ الذَّاكِرينَ، يا مَحْمودَ مَنْ حَمِدَهُ، يا مَوْجُودَ مَنْ طلبَهُ، يا مَوْصُوفَ مَنْ وَحَّدَهُ، يا مَحْبُوبَ مَنْ أَحَبَّهُ، يا غَوْثَ مَنْ أَرادَهُ، يا مَقْصُودَ مَنْ أَنابَ إِلَيْهِ.

اى شناخته شده نزد ارباب شناخت! اى مورد پرستش پرستندگان! اى سپاس شده سپاس‏گزاران! اى همنشين يادكنندگان! اى ستوده آن كس كه تو را به حق ستود! اى محبوب دوستداران! اى فريادرس كسى كه تو را اراده كرد. اى هدف آن كه به سويت بازگشت.

ما به همين بسنده مى‏كنيم چرا كه اگر بخواهيم نام آيات، روايات و دعاها را نقل‏كنيم خود كتاب مستقلّى مى‏طلبد.

آيا با توجّه به اين معانى بلند و با دقّت در اين مضامين عالى كه نمايشگر گوشه‏اى از صفات آن جناب است، ممكن است دل با تمام وجودش خريدار عشق او نگردد؟ آن كدام دل است كه پس از يافتن اين واقعيّت، غرق در عشق او نگردد؟

به فرموده قرآن اين دل، دلى است چون سنگ يا سخت‏تر از سنگ، آنان كه دلى در گروه عشق او داشتند و جان و سر از پى آن عشق روانه كردند، پس از اين معرفت به آن گوهر ارزنده دست يافتند. بدون اين معرفت، آن هم معرفتى كه پايه‏اش قرآن و ريشه‏اش آثار محمّد و آل محمّد عليهم السلام است، آيا تحصيل اين عشق ممكن است؟

آرى، آنان كه اين چنين عاشق شدند با كليد معرفت درب بسته شده محبّت و عشق به او را به روى خود گشودند.

عاشقان حضرت دوست اين چنين مويه مى‏كنند:

و نيز زمزمه مى‏كنند:

______________________________
(1)- بابا طاهر عريان.

______________________________
(1)- خواجه عبداللّه انصارى.

(2)- وحدت كرمانشاهى.

(3)- مناجات، خواجه عبداللَّه انصارى.

   منابع : کتاب عرفان اسلامی جلد یک