ضیافت الهی؛ آداب و اعمال ماه مبارک رمضان

اعمال عبادی و عرفانی ماه مبارک رمضان؛ از آمادگی پیش از رمضان تا شب‌های قدر

ماه مبارک رمضان از برترین و شریف‌ترین ماه‌های سال و فرصتی بی‌نظیر برای عبادت، خودسازی، توبه، دعا و تقرب به پروردگار متعال است. درباره عظمت، فضیلت و آثار معنوی این ماه، روایات فراوانی از پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نقل شده است.

پیامبر اکرم(ص) در خطبه معروف خود درباره عظمت و شرافت این ماه فرمود:

«أَیُّهَا النّاسُ! إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَیْکُمْ شَهْرُ اللّهِ بِالْبَرَکَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ، شَهْرٌ هُوَ عِنْدَ اللّهِ أَفْضَلُ الشُّهُورِ، وَأَیّامُهُ أَفْضَلُ الْأَیّامِ، وَلَیالِیهِ أَفْضَلُ اللَّیالِی، وَساعاتُهُ أَفْضَلُ السّاعاتِ، وَهُوَ شَهْرٌ دُعِیتُمْ فِیهِ إِلى ضِیافَةِ اللّهِ، وَجُعِلْتُمْ فِیهِ مِنْ أَهْلِ کَرامَةِ اللّهِ...»[1]

یعنی: «مردم! ماه خدا با برکت، رحمت و بخشش گناهان به شما روی آورده است؛ ماهی که نزد خدا برترین ماه‌هاست، روزهایش برترین روزها، شب‌هایش برترین شب‌ها و ساعت‌هایش برترین ساعت‌هاست؛ ماهی که در آن به میهمانی خدا دعوت شده‌اید و در این ماه از اهل کرامت الهی قرار گرفته‌اید...»[2]

عبدالله بن عباس نیز از پیامبر اکرم(ص) درباره فضیلت ماه رمضان و فواید بی‌شمار آن برای امت اسلامی روایتی نقل کرده است که انسان را به شگفتی وامی‌دارد. آن حضرت در فرازی از این حدیث شریف فرمود:

«وَ إِنَّ لِلّهِ تَعالى فِی آخِرِ کُلِّ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ عِنْدَ الْإِفْطارِ أَلْفَ أَلْفِ عَتِیقٍ مِنَ النّارِ، فَإِذا کانَتْ لَیْلَةُ الْجُمُعَةِ وَیَوْمُ الْجُمُعَةِ، أَعْتَقَ فِی کُلِّ ساعَةٍ مِنْهُما أَلْفَ أَلْفِ عَتِیقٍ مِنَ النّارِ، وَکُلُّهُمْ قَدِ اسْتَوْجَبُوا الْعَذابَ، فَإِذا کانَ فِی آخِرِ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ أَعْتَقَ اللّهُ فِی ذلِکَ الْیَوْمِ بِعَدَدِ ما أَعْتَقَ مِنْ أَوَّلِ الشَّهْرِ إِلى آخِرِهِ.»[3]

خداوند متعال در پایان هر روز از ماه رمضان، هنگام افطار، یک میلیون نفر را از آتش آزاد می‌کند و در شب و روز جمعه این ماه، در هر ساعت یک میلیون نفر را که همگی سزاوار عذاب بوده‌اند، از آتش رهایی می‌بخشد. هنگامی که آخرین روز ماه رمضان فرا رسد، خداوند در آن روز به تعداد تمام کسانی که از آغاز تا پایان ماه آزاد کرده است، بندگان گناهکار خویش را از آتش جهنم آزاد می‌کند.

امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب(ع) نیز در حدیثی فرمود: نگویید «رمضان»؛ زیرا نمی‌دانید رمضان چیست و اگر کسی چنین گفت، باید برای کفاره آن صدقه دهد و روزه بگیرد؛ بلکه همان‌گونه که خداوند متعال فرموده است، بگویید: «ماه رمضان».[4]

فضیلت و جایگاه ماه مبارک رمضان بیش از آن است که بتوان در این مجال همه آن را بیان کرد. ازاین‌رو، در ادامه تنها به برخی از مهم‌ترین اعمال عبادی و عرفانی این ماه شریف اشاره می‌کنیم.

الف) اعمال پیش از ورود به ماه مبارک رمضان

آمادگی برای ورود به ماه خدا و کسب شایستگی روحی و معنوی برای حضور در ضیافت الهی، از اهمیت فراوانی برخوردار است و مؤمنان و اهل معرفت نباید از آن غافل شوند. در این زمینه، توصیه‌های متعددی از معصومان(ع) و اولیای الهی نقل شده است.

۱. آمادگی روحی با دعا، استغفار، تلاوت قرآن و توبه

شایسته است انسان پیش از آغاز ماه مبارک رمضان، روح و جان خود را با دعا، استغفار، تلاوت قرآن کریم، توبه و انابه آماده این میهمانی بزرگ کند.

عبدالسلام بن صالح هروی، مشهور به اباصلت، می‌گوید: در آخرین جمعه ماه شعبان بر مولایم امام رضا(ع) وارد شدم. آن حضرت درباره ورود به ماه رمضان و چگونگی آمادگی برای آن فرمود:

«یا أَبَاالصَّلْتِ إِنَّ شَعْبانَ قَدْ مَضى أَکْثَرُهُ وَهذِهِ آخِرُ جُمُعَةٍ فِیهِ، فَتَدارَکْ فِیما بَقِیَ تَقْصِیرَکَ فِیما مَضى مِنْهُ، وَعَلَیْکَ بِالْإِقْبالِ عَلى ما یَعْنِیکَ، وَأَکْثِرْ مِنَ الدُّعاءِ وَالِاسْتِغْفارِ وَتِلاوَةِ الْقُرْآنِ، وَتُبْ إِلَى اللّهِ مِنْ ذُنُوبِکَ، لِیُقْبِلَ شَهْرُ رَمَضانَ إِلَیْکَ وَأَنْتَ مُخْلِصٌ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ، وَلا تَدَعَنَّ أَمانَةً فِی عُنُقِکَ إِلّا أَدَّیْتَها، وَفِی قَلْبِکَ حِقْداً عَلى مُؤْمِنٍ إِلّا نَزَعْتَهُ، وَلا ذَنْباً أَنْتَ مُرْتَکِبُهُ إِلّا أَقْلَعْتَ عَنْهُ، وَاتَّقِ اللّهَ وَتَوَکَّلْ عَلَیْهِ فِی سِرِّ أَمْرِکَ وَعَلانِیَتِکَ: «وَمَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللّهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً»، وَأَکْثِرْ مِنْ أَنْ تَقُولَ فِیما بَقِیَ مِنْ هذَا الشَّهْرِ: «اللّهُمَّ إِنْ لَمْ تَکُنْ غَفَرْتَ لَنا فِیما مَضى مِنْ شَعْبانَ فَاغْفِرْ لَنا فِیما بَقِیَ مِنْهُ»؛ فَإِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَتَعالى یُعْتِقُ فِی هذَا الشَّهْرِ رِقاباً مِنَ النّارِ لِحُرْمَةِ شَهْرِ رَمَضانَ.»[5][6]

ای اباصلت! بیشتر ماه شعبان سپری شده و این آخرین جمعه آن است. کوتاهی‌های گذشته خود را در باقی‌مانده این ماه جبران کن. به آنچه برایت سودمند است روی آور، بسیار دعا و استغفار کن و قرآن بخوان. از گناهان خود به‌سوی خدا بازگرد تا ماه رمضان در حالی به تو روی آورد که برای خدا خالص شده باشی.

هیچ امانتی بر عهده‌ات باقی نگذار مگر آنکه آن را ادا کنی؛ هیچ کینه‌ای از مؤمنی در دل نداشته باش مگر آنکه آن را از قلبت بیرون کنی و از هر گناهی که مرتکب می‌شوی دست بردار. تقوای الهی پیشه کن و در امور پنهان و آشکار خود بر خدا توکل داشته باش؛ «و هر کس بر خدا توکل کند، خدا برای او کافی است.»

در باقی‌مانده ماه شعبان نیز بسیار بگو: «خدایا! اگر در آنچه از ماه شعبان گذشته است ما را نیامرزیده‌ای، در باقی‌مانده آن ما را بیامرز»؛ زیرا خداوند متعال به احترام ماه رمضان، در ماه شعبان گروه فراوانی را از آتش آزاد می‌کند.[7]

از امام علی بن ابی‌طالب(ع) نیز روایت شده است:

«عَلَیْکُمْ فِی شَهْرِ رَمَضانَ بِالِاسْتِغْفارِ وَالدُّعاءِ؛ أَمَّا الدُّعاءُ فَیَدْفَعُ عَنْکُمُ الْبَلاءَ، وَأَمَّا الِاسْتِغْفارُ فَیَمْحُو ذُنُوبَکُمْ.»[8]

در ماه رمضان بر شما باد به استغفار و دعا؛ زیرا دعا بلا را از شما دور می‌کند و استغفار گناهانتان را می‌زداید.

۲. پیوند دادن ماه شعبان به ماه رمضان با روزه

می‌توان با روزه گرفتن روزهای پایانی ماه شعبان، این ماه را به ماه رمضان پیوند داد و از ثواب روزه هر دو ماه بهره‌مند شد.

از امام جعفر صادق(ع) روایت شده است:

«مَنْ صامَ ثَلاثَةَ أَیّامٍ مِنْ آخِرِ شَعْبانَ وَوَصَلَها بِشَهْرِ رَمَضانَ، کَتَبَ اللّهُ لَهُ شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ.»[9]

هر کس سه روز پایانی ماه شعبان را روزه بگیرد و آن را به روزه ماه رمضان متصل کند، خداوند متعال ثواب دو ماه روزه پی‌درپی را برای او منظور می‌کند.

۳. خواندن دعاهای واردشده

سید بن طاووس(ره) در اقبال الاعمال می‌گوید که از طرق متعدد این روایت به ما رسیده است که امام صادق(ع) در آخرین شب ماه شعبان و شب نخست ماه رمضان این دعا را می‌خواند:

«اللّهُمَّ إِنَّ هذَا الشَّهْرَ الْمُبارَکَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ، وَجَعَلْتَهُ هُدىً لِلنّاسِ وَبَیِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ قَدْ حَضَرَ، فَسَلِّمْنا فِیهِ وَسَلِّمْنا مِنْهُ، وَسَلِّمْهُ لَنا وَتَسَلَّمْهُ مِنّا، فِی یُسْرٍ مِنْکَ وَعافِیَةٍ...»[10]

۴. زیارت امام حسین(ع)

بر اساس روایات متعدد، زیارت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در ماه مبارک رمضان ثواب فراوانی دارد.

در روایتی از امام جعفر صادق(ع) آمده است که زیارت امام حسین(ع) در یکی از شب‌های اول، پانزدهم یا آخر ماه رمضان موجب آمرزش و ریزش گناهان انسان می‌شود و ثواب حج و عمره را برای او در پی دارد.[11]

در حدیث دیگری نیز آمده است:

«مَنْ زارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ(ع) فِی شَهْرِ رَمَضانَ وَماتَ فِی الطَّرِیقِ، لَمْ یُعْرَضْ وَلَمْ یُحاسَبْ وَیُقالُ لَهُ: ادْخُلِ الْجَنَّةَ آمِناً.»[12]

هر کس قبر اباعبدالله الحسین(ع) را در ماه رمضان زیارت کند و در این راه از دنیا برود، در روز قیامت متوقف نمی‌شود و مورد بازخواست قرار نمی‌گیرد و به او گفته می‌شود: با امنیت و آرامش وارد بهشت شو.

۵. شناخت هلال ماه رمضان

یکی از وظایف مؤمنان و روزه‌داران، شناخت هلال ماه رمضان است تا روز بعد را به‌عنوان نخستین روز ماه مبارک رمضان روزه بگیرند.

برای شناخت هلال رمضان راه‌های فنی و روایی مختلفی وجود دارد که پرداختن تفصیلی به آنها در این بحث نمی‌گنجد. برخی از دانشمندان و عالمان شیعه، از جمله سید بن طاووس(ره) در الاقبال و شیخ کلینی(ره) در الکافی، به برخی از این راه‌ها اشاره کرده‌اند.[13]

۶. دعای رؤیت هلال ماه رمضان

از سنت‌های رایج مؤمنان در واپسین دقایق ماه شعبان، رؤیت هلال رمضان و خواندن دعاهای مأثور است.

در این زمینه دعاهای فراوانی وارد شده است؛ از جمله دعایی که از رسول خدا(ص) روایت شده است:

«اللّهُمَّ أَهِلَّهُ عَلَیْنا بِالْأَمْنِ وَالْإِیمانِ، وَالسَّلامَةِ وَالْإِسْلامِ، وَالْعافِیَةِ الْمُجَلَّلَةِ وَدَفْعِ الْأَسْقامِ، وَالرِّزْقِ الْواسِعِ، وَالْعَوْنِ عَلَى الصَّلاةِ وَالصِّیامِ وَالْقِیامِ وَتِلاوَةِ الْقُرْآنِ. اللّهُمَّ سَلِّمْنا لِشَهْرِ رَمَضانَ، وَتَسَلَّمْهُ مِنّا وَسَلِّمْنا فِیهِ، حَتّى یَنْقَضِیَ عَنّا شَهْرُ رَمَضانَ وَقَدْ عَفَوْتَ عَنّا وَغَفَرْتَ لَنا وَرَحِمْتَنا.»[14]

ب) اعمال مشترک ماه مبارک رمضان

۱. دعا و مناجات

دعاها و مناجات فراوانی از امامان معصوم(ع) برای ماه مبارک رمضان وارد شده است که در تمام روزهای این ماه می‌توان آنها را خواند؛ از جمله:

• دعای «اللهم ارزقنی حج بیتک الحرام...» پس از هر نماز واجب؛
• دعای «یا علی یا عظیم، یا غفور یا رحیم...» پس از هر نماز واجب؛
• دعای «اللهم ادخل علی اهل القبور السرور...» پس از هر نماز واجب؛
• و دعای «اللهم لک صمت و علی رزقک افطرت و علیک توکلت فتقبل منی» هنگام افطار.[15]

۲. تلاوت قرآن کریم

ماه رمضان، ماه نزول قرآن است. ازاین‌رو، بر تلاوت قرآن و تدبر و تفکر در آیات الهی بسیار سفارش شده است. چه نیکوست که مؤمنان در این ماه به اندازه توان خود ختم قرآن داشته باشند.

امام محمد باقر(ع) فرمود:

«لِکُلِّ شَیْءٍ رَبِیعٌ، وَرَبِیعُ الْقُرْآنِ شَهْرُ رَمَضانَ.»[16]

برای هر چیزی بهاری است و بهار قرآن، ماه رمضان است.

برخی از ائمه اطهار(ع) در این ماه چهل ختم قرآن و گاه بیش از آن انجام می‌دادند.[17]

۳. استغفار، ذکر توحید و صلوات

از دیگر اعمال سفارش‌شده در ماه مبارک رمضان، بسیار استغفار کردن، گفتن «لا اله الا الله» و فرستادن صلوات بر محمد و آل محمد(ص) است.[18]

۴. صدقه و افطاری دادن به روزه‌داران

صدقه دادن و افطاری دادن به روزه‌داران، هرچند با چند دانه خرما یا جرعه‌ای آب باشد، از اعمال بسیار بافضیلت این ماه است.

پیامبر اکرم(ص) فرمود:

«مَنْ فَطَّرَ فِی هذَا الشَّهْرِ مُؤْمِناً صائِماً، کانَ لَهُ بِذلِکَ عِنْدَ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ عِتْقُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ، وَمَغْفِرَةٌ لِما مَضى مِنْ ذُنُوبِهِ.»

گفته شد: ای رسول خدا! همه ما توانایی افطاری دادن به روزه‌دار را نداریم.

حضرت فرمود:

«إِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَتَعالى کَرِیمٌ، یُعْطِی هذَا الثَّوابَ مِنْکُمْ مَنْ لَمْ یَقْدِرْ إِلّا عَلى مَذْقَةٍ مِنْ لَبَنٍ یُفَطِّرُ بِها صائِماً، أَوْ شَرْبَةٍ مِنْ ماءٍ عَذْبٍ، أَوْ تُمَیْراتٍ لا یَقْدِرُ عَلى أَکْثَرَ مِنْ ذلِکَ.»[19]

خداوند کریم است و این پاداش را حتی به کسی می‌دهد که تنها بتواند با اندکی شیر، جرعه‌ای آب گوارا یا چند دانه خرما روزه‌داری را افطار دهد.

۵. خواندن نمازهای مستحبی

ماه رمضان فرصت مناسبی برای نماز، عبادت و راز و نیاز با پروردگار است؛ به‌ویژه برای قضای نمازهای واجب فراموش‌شده یا ترک‌شده و نیز به‌جا آوردن نمازهای مستحبی ویژه این ماه.

از جمله نمازهای سفارش‌شده، هزار رکعت نماز در مجموع ماه رمضان است. شیوه‌ای که برای آن بیان شده چنین است:

در دهه اول و دوم، هر شب بیست رکعت نماز خوانده شود که هر دو رکعت با یک سلام پایان یابد؛ هشت رکعت پس از نماز مغرب و دوازده رکعت پس از نماز عشا.

در دهه سوم، هر شب سی رکعت، همانند شب‌های دهه اول و دوم، خوانده شود. مجموع این نمازها هفتصد رکعت خواهد شد و سیصد رکعت باقی‌مانده در سه شب قدر، هر شب صد رکعت، به‌جا آورده می‌شود.[20]

این نمازها افزون بر نمازهای مستحبی معمول، مانند نماز غفیله و نوافل است که آنها نیز در جای خود اقامه می‌شوند.

۶. صله رحم و دیدار با مؤمنان

صله رحم، دیدار با پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک و نیز دیدار و زیارت برادران مؤمن، از دیگر اعمال پسندیده این ماه است.

۷. زیارت معصومان(ع)

زیارت معصومان(ع)، به‌ویژه امیرمؤمنان علی(ع) و امام حسین(ع)، در ماه مبارک رمضان سفارش شده است.[21]

۸. اعتکاف

در همه روزهای ماه مبارک رمضان و به‌ویژه در دهه سوم این ماه شریف، اعتکاف در مساجد از سنت‌های عبادی است.[22]

به هر روی، ماه رمضان ماه عبادت و بندگی در پیشگاه خدای سبحان است و بزرگان و پیشوایان معصوم(ع) برای آن اهمیت ویژه‌ای قائل بودند.

در روایتی از امام صادق(ع) آمده است:

«کانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ(ع) إِذا کانَ شَهْرُ رَمَضانَ لَمْ یَتَکَلَّمْ إِلّا بِالدُّعاءِ وَالتَّسْبِیحِ وَالِاسْتِغْفارِ وَالتَّکْبِیرِ، فَإِذا أَفْطَرَ قالَ: اللّهُمَّ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَفْعَلَ فَعَلْتَ.»[23]

سیره امام زین‌العابدین(ع) چنین بود که هرگاه ماه رمضان فرا می‌رسید، جز به دعا، تسبیح، استغفار و تکبیر سخن نمی‌گفت و هنگامی که افطار می‌کرد، می‌فرمود: «خدایا! اگر بخواهی کاری را انجام دهی، انجام می‌دهی.»

آنان که معصوم، پاک و پاکیزه‌سرشت بودند، چنین رفتار می‌کردند. ما که جایزالخطا هستیم و پرونده اعمالمان آمیخته با لغزش‌ها و کاستی‌هاست، باید بیش از پیش به فکر خود باشیم و از فیوضات ارزشمند این ماه شریف بهره ببریم. پس شایسته است تا آنجا که می‌توانیم تلاش کنیم، ذخیره‌ای برای آخرت خویش فراهم آوریم و خود را از گمراهی و ارتکاب گناه دور نگه داریم.

ج) اعمال شب‌های قدر

شب‌های قدر، یعنی شب‌های نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم ماه رمضان، از بزرگ‌ترین و شریف‌ترین شب‌های سال‌اند. در سراسر سال، شبی به عظمت و فضیلت شب قدر نمی‌رسد و عبادت در این شب از عبادت هزار ماه برتر است.

قرآن کریم در چنین شبی بر پیامبر اکرم(ص) نازل شد و قلب شریف آن حضرت با انوار آیات الهی نورانی گردید. همچنین در شب قدر، تقدیر امور سال از سوی پروردگار متعال صورت می‌گیرد و فرشتگان و روح، که از بزرگ‌ترین فرشتگان است، به اذن پروردگار بر زمین فرود می‌آیند و به محضر امام زمان(عج) مشرف می‌شوند و آنچه برای هرکس مقدر شده است، بر آن حضرت عرضه می‌کنند.

سوره مبارکه قدر، نودوهفتمین سوره قرآن کریم، درباره همین شب نازل شده است.

اعمال و عبادات شب‌های قدر به دو دسته تقسیم می‌شوند:

دسته نخست: اعمالی که به‌طور مشترک در هر سه شب قدر انجام می‌شود.

دسته دوم: اعمال ویژه هریک از سه شب نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم.

اعمال مشترک شب‌های قدر

۱. غسل

بهتر است غسل شب قدر مقارن غروب آفتاب انجام شود و نماز مغرب با همان غسل به‌جا آورده شود.

۲. نماز شب قدر

این نماز دو رکعت است. در هر رکعت پس از سوره حمد، هفت مرتبه سوره توحید خوانده می‌شود و پس از سلام نماز، هفتاد مرتبه گفته می‌شود:

«اَسْتَغْفِرُ اللّهَ وَاَتُوبُ اِلَیْهِ.»

۳. قرآن بر سر گرفتن و توسل به معصومان(ع)

قرآن بر سر گذاشته می‌شود و خداوند متعال به حق قرآن و معصومان(ع) سوگند داده می‌شود.

۴. زیارت امام حسین(ع)

خواندن زیارت مخصوص حضرت اباعبدالله الحسین(ع) از اعمال مهم شب‌های قدر است.

۵. احیا و شب‌زنده‌داری

بیدار ماندن و پرداختن به عبادت، دعا و ذکر تا سحر از اعمال مهم این شب‌هاست.

۶. صد رکعت نماز

صد رکعت نماز، در پنجاه نماز دو رکعتی، خوانده می‌شود و در هر رکعت پس از حمد، ده مرتبه سوره توحید قرائت می‌شود.

۷. خواندن دعای جوشن کبیر

دعای جوشن کبیر از دعاهای مشهور و پرفضیلت شب‌های قدر است.

دعاها و مناجات‌های دیگری نیز برای این شب‌ها در منابع روایی نقل شده است.

اعمال ویژه شب نوزدهم ماه رمضان

اعمال عبادی ویژه این شب عبارت‌اند از:

۱. صد مرتبه استغفار؛

۲. صد مرتبه لعن بر قاتلان امیرمؤمنان(ع) با ذکر:

«اللهم العن قتلة امیرالمؤمنین»؛

۳. خواندن دعای «اللهم اجعل فیما تقضی و تقدّر...»؛

۴. خواندن دیگر دعاهای مأثور.

اعمال شب بیست‌ویکم ماه رمضان

فضیلت شب بیست‌ویکم ماه رمضان از شب نوزدهم بیشتر است و اعمال مشترکی که برای شب‌های قدر بیان شد، در این شب نیز انجام می‌شود.

از روایات متعدد به دست می‌آید که شب قدر یکی از دو شب بیست‌ویکم و بیست‌وسوم ماه رمضان است. برای نمونه، به دو روایت زیر توجه کنید:

حُمران می‌گوید:

«سَأَلْتُ أَبا عَبْدِاللّهِ(ع) عَنْ لَیْلَةِ الْقَدْرِ، قالَ: هِیَ فِی إِحْدى وَعِشْرِینَ وَثَلاثٍ وَعِشْرِینَ.»

از امام صادق(ع) درباره شب قدر پرسیدم. فرمود: شب قدر در شب بیست‌ویکم یا بیست‌وسوم است.

عبدالواحد بن مختار انصاری نیز می‌گوید:

«قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ(ع): أَخْبِرْنِی عَنْ لَیْلَةِ الْقَدْرِ. قالَ: الْتَمِسْها فِی لَیْلَةِ إِحْدى وَعِشْرِینَ وَثَلاثٍ وَعِشْرِینَ. فَقُلْتُ: أَفْرِدْها لِی. فَقالَ: وَما عَلَیْکَ أَنْ تَجْتَهِدَ فِی لَیْلَتَیْنِ.»

به امام باقر(ع) عرض کردم: مرا از شب قدر آگاه سازید. فرمود: آن را در شب بیست‌ویکم و بیست‌وسوم بجوی. عرض کردم: یکی از این دو شب را برای من مشخص کنید. فرمود: چه دشواری دارد که در دو شب تلاش و عبادت کنی؟

اعمال ویژه شب بیست‌ویکم

۱. آغاز اعتکاف در مسجد؛

۲. رفتن به مرقد مطهر اباعبدالله الحسین(ع) و شب‌زنده‌داری در آن مکان شریف؛

۳. خواندن دعای «اعوذ بجلال وجهک الکریم ان ینقضی عنی...» در هر شب از دهه پایانی ماه رمضان؛

۴. خواندن دعای «اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له، و اشهد ان محمداً عبده و رسوله و اشهد ان الجنة حق...»؛

۵. خواندن دعای «اللهم أدّ عنا حق ما مضی...» پس از نمازهای واجب و مستحب؛

۶. خواندن دعای «اللهم انک قلت فی کتابک المنزل شهر رمضان...» در هر شب از دهه پایانی ماه رمضان؛

۷. خواندن دعای «یا مولج اللیل فی النهار و مولج النهار فی اللیل...»؛

۸. خواندن دعای «لا اله الا الله مدبر الامور و مصرف الدهور...».

اعمال شب بیست‌وسوم ماه مبارک رمضان

شب بیست‌وسوم، سومین شب از شب‌هایی است که احتمال شب قدر بودن آنها مطرح شده است.

گرچه شب قدر در میان سه شب نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم ماه رمضان احتمال داده شده است، احتمال دو شب اخیر بیشتر دانسته شده و در میان آنها نیز در برخی روایات، بر شب بیست‌وسوم تأکید بیشتری شده است.

ضمره انصاری از پدرش روایت کرده است که از پیامبر اکرم(ص) شنید شب قدر، شب بیست‌وسوم است.

همچنین زراره از عبدالواحد بن مختار انصاری روایت کرده است:

«سَأَلْتُ أَباجَعْفَرٍ(ع) عَنْ لَیْلَةِ الْقَدْرِ، فَقالَ: أُخْبِرُکَ وَاللّهِ ثُمَّ لا أُعَمِّی عَلَیْکَ، هِیَ أَوَّلُ لَیْلَةٍ مِنَ السَّبْعِ الْآخِرِ.»

از امام محمد باقر(ع) درباره شب قدر پرسیدم. آن حضرت فرمود: به خدا سوگند، تو را از آن آگاه می‌کنم و آن را بر تو پوشیده نمی‌دارم؛ شب قدر، نخستین شب از هفت شب پایانی ماه است.

زراره پس از نقل این حدیث می‌گوید: آن ماه رمضان بیست‌ونه روز بود؛ بنابراین نخستین شب از هفت شب پایانی، همان شب بیست‌وسوم خواهد بود.

اینکه معصومان(ع) شب قدر را در همه موارد به‌طور صریح و قطعی تعیین نمی‌کردند، برای آن دانسته شده است که مسلمانان از این ماه شریف و به‌ویژه از این شب‌های بزرگ با شب‌زنده‌داری و عبادت بیشتر بهره‌مند شوند.

این شب نیز، مانند دیگر شب‌های قدر، اعمال مشترک و اعمال ویژه‌ای دارد. اعمال مشترک آن پیش‌تر بیان شد.

اعمال ویژه شب بیست‌وسوم

۱. غسل

برید بن معاویه نقل کرده است که امام صادق(ع) را دیدم که در شب بیست‌وسوم ماه رمضان، یک بار در آغاز شب و بار دیگر در پایان شب غسل کرد.

۲. خواندن دعایی که در آثار عالمان و محدثان قدیم شیعه آمده است:

«اللهم اِن کانَ الشک فی أنّ لیلة القدر فیها أو فیما تقدّمها واقع، فانه فیک وفی وحدانیک...»

۳. خواندن دعای روایت‌شده از رسول خدا(ص):

«سبوح قدّوس ربّ الملائکة و الروح...»

۴. خواندن دعای دهه پایانی ماه رمضان:

«یا ربّ لیلة القدر و جاعلها خیراً من الف شهر...»

۵. خواندن دعای:

«اللهم اِیاک تعمدت اللیلة بحاجتی و بک انزلت فقری...»

۶. خواندن دعای:

«اللهم اجعلنی من أوفر عبادک نصیباً من کل خیر...»

۷. خواندن دعای:

«اسألک مسألة المسکین المستکین، و ابتهل الیک...»

۸. خواندن دعای:

«اللهم انی اسئلک سؤال المسکین المستکین، و ابتغی الیک...»

۹. خواندن دعای:

«اللهم اجعل فیما تقضی و فیما تقدّر من الامر المحتوم...»

۱۰. قرائت سوره‌های عنکبوت، روم و دخان و هزار مرتبه سوره قدر؛

۱۱. خواندن دعای امام حسن(ع) در شب قدر:

«یا باطناً فی ظهوره و یا ظاهراً فی بطونه...»

۱۲. زیارت امام حسین(ع)؛

۱۳. دعا برای هدایت گمراهان و نیز دعا برای استمرار و استحکام توفیق اهل ایمان و توفیق؛

۱۴. شب‌زنده‌داری و عبادت در مسجد؛

۱۵. خواندن و تکرار دعای فرج امام زمان(عج):

«اللهم کن لولیک الحجة بن الحسن(ع)...»

۱۶. خواندن دعای:

«اللهم امدد فی عمری و اوسع فی رزقی.»[24]

سخن پایانی

از خداوند منّان مسئلت می‌کنیم که ما و همه مؤمنان و پیروان مکتب اهل‌بیت(ع) را در این ماه عزیز و شریف، میهمان ضیافت و خوان گسترده خویش قرار دهد و با بخشایش گناهان و خطاهایمان، سعادت دنیا و آخرت را نصیبمان فرماید.

همچنین از درگاه الهی می‌خواهیم قلب نازنین مولا و سرورمان، حضرت حجت بن الحسن(عج) ـ ارواحنا لمقدمه الفداء ـ را از ما خشنود و راضی گرداند.

پدیدآورنده: حجت‌الاسلام سید تقی واردی

پی‌نوشت‌ها