اسرارى ديگر از وضو

 منابع مقالہ : کتاب عرفان اسلامى    ج‏4  نوشتہ : حضرت آیت اللہ حسین انصاریان

عارف بزرگ، سيد حيدر آملى پس از بيان وضو بر طبق مسائل شرعى و فقهى مى‏گويد:

وضو در نزد اهل راه پس از وضوى فقهى عبارت است از پاك كردن نفس از رذايل اخلاقى و برنامه‏هاى پست و فرومايه و پاك كردن عقل از افكار هلاك كننده و آنچه باعث گمراهى و گمراه كردن است و نيز عبارت است از پاك كردن سرّ درون از نظر به اغيار و پاك كردن تمام اعضا از كارهايى كه عقلا و شرعاً ناپسند است.

اما افعال اين وضو:

در مرحله اوّل بايد مكلف به قلب و سرّش نيت كند كه كارى مخالف رضاى دوست انجام ندهد و تمام عباداتش براى حضرت يار خالص باشد، چنانچه در قرآن مجيد آمده:

[قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ* لا شَرِيكَ لَهُ وَ بِذلِكَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ‏] «1».

بگو: مسلماً نماز و عبادتم و زندگى كردن و مرگم براى خدا پروردگار جهانيان است* او را شريكى نيست، و به اين [يگانه‏پرستى‏] مأمورم، و نخستين كسى هستم كه [در اين آيين‏] تسليم [فرمان‏ها و احكام‏] اويم.

سرّ شستن روى‏

سپس روى قلب را از آلودگى تعلق به دنيا و آنچه در اوست بشويد كه دنيا جيفه است و خواهنده او سگ و خواهان و خواسته شده هر دو نجس‏اند، به همين خاطر حضرت امام صادق عليه السلام فرمودند:

حُبُّ الدُّنْيا رَأْسُ كُلِّ خَطيئَةٍ «2».

دوستى با دنيا ريشه هر خطايى است.

و على عليه السلام فرمود:

يا دُنْيا... غُرّى غَيْرى لا حاجة لى فيك قَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلاثاً لا رَجْعَةَ فيها «3».

اى دنيا!.. غير مرا فريب بده. كه مرا به تو نيازى نيست، تو را سه طلاقه كرده‏ام كه آن را بازگشتى نيست.

سرّ شستن دو دست‏

و شستن دو دست به اين است كه دست از نقود دنيا و جنس مربوط به دنيا و آخرت بشويد كه دو دست جز به اين نحو پاك نخواهد شد.

معناى شستن دست از دنيا و جنس و نقد آن جدايى محض از حرام دنيا و اكتفا به ضرورت و معناى شستن دست از آخرت، بريدن طمع از نعمت‏هاى اوست كه عبد واقعى كسى است كه جز به خشنودى حضرت دوست به چيزى فكر نكند.

به قول نظام وفا:

سرّ مسح سر

مسح سر در حقيقت مسح سر حقيقى است كه از آن تعبير به عقل يا نفس مى‏كنند و وقتى مسح واقعى انجام مى‏گيرد كه از محبت دنيا و مال و جاهش چيزى در بساط وجود نماند.

سرّ مسح پا

مسح دو پا به اين است كه هر دو از حركت در راه غير خدا ظاهراً و باطناً منع شوند، البته مراد از دو پاى ظاهر معلوم است و مراد از دو پاى باطن به نظر عده‏اى عبارت از دو قوه نظريه و عمليه است و به نظر عده‏اى ديگر عبارت از دو قوه شهوت و غضب است.

آرى، وقتى وضوى فقهى را گرفتى و اين وضو را نيز به آن ضميمه كردى، مصداق آن روايت مى‏شوى كه پيامبر بزرگ اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:

الْوُضُوءُ عَلَى الْوُضُوءِ نُورٌ عَلى‏ نُورٍ «4».

وضو گرفتن بر وضو نورانيتى بر نور است.

يعنى وقتى صفاى ظاهر با باطن جمع شود، نور على نور است و به عبارت ديگر وقتى نور شرع كه از وضوى فقهى حاصل مى‏شود و نور بصيرت كه از توحيد و توجه و عمل خالص به دست مى‏آيد، نور على نور و سبب ثبات و استقامت سالك در طريق مستقيم دنيا و آخرت است، چنان كه در قرآن كريم آمده:

[يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ] «5».

خدا مؤمنان را به سبب اعتقاد و ايمانشان در زندگى دنيا و آخرت ثابت قدم و پابرجا مى‏دارد.

بيان اسرارى ديگر

اما وضو نزد اهل حقيقت كه از آن به طور مطلق تعبير به طهارت شده، عبارت است از طهارت سر از مشاهده غير مطلقاً.

نيت در آن به اين است كه سالك در سرش نيت كند، براى ابد غير او نبيند و به غير او توجه نكند؛ زيرا هركس در باطن به غير او توجه كند مشرك به شرك خفى است و مشرك چنان كه در قرآن آمده نجس است و طهارت جز به اين نيت و عمل به آن كه عبارت از تحقق توحيد حقيقى است ميسر نيست، توحيدى كه با تمام قدرت شرك را از همه نواحى وجود دفع و رفع مى‏كند.

اما شستن صورت در حقيقت شستن صورت حقيقى وجود يعنى سر باطن از آلودگى توجه به غير است، همان‏طورى كه غير وجه كريم حضرت او مشاهده نشود كه در قرآن آمده:

[فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ‏] «6».

پس به هر كجا رو كنيد آنجا روى خداست.

و غير ذات محيط او را نشناسد، ذاتى كه قرآن مى‏فرمايد:

[أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ مُحِيطٌ] «7».

آگاه باش! كه يقيناً او به همه چيز [با قدرت و دانش بى‏نهايتش‏] احاطه دارد.

از چنين توحيدى است كه قرآن از زبان ابراهيم عليه السلام خبر مى‏دهد:

[إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِيفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ‏] «8».

من به دور از انحراف و با قلبى حق‏گرا همه وجودم را به سوى كسى كه آسمان‏ها و زمين را آفريد، متوجه كردم و از مشركان نيستم.

و غسل و شستن دو دست عبارت است از بى‏التفاتى نسبت به متاع دنيا و آخرت؛ متاع دنيا مانند مال و جاه و اهل و ولد و متاع آخرت مثل علم و زهد و طاعت، البته آن التفاتى كه عبد را از مولا دور كند.

زيرا التفات به طاعت و خود را به خاطر آن مستحق تعظيم شمردن نزد اهل اللّه معصيت است كه در روايات آمده، گناهى كه تو را ناراحت كند ازعبادتى كه عجب‏آور باشد بهتر است و تو اگر پس از گناه داراى توبه شوى، داراى بهترين عمل شدى و دنيا بر اهل آخرت حرام و آخرت بر اهل دنيا حرام و هر دو بر اهل اللّه حرام است‏ «9».

و مسح سر، عبارت از تنزيه سر و تقديس باطن از انانيت و حدث غيريت است، غيريتى كه حاجز بين انسان و محبوب است، چنانچه بعضى از عارفان فرموده‏اند: بَيْنى وَبَيْنَكَ إِنّيّى يُنازِعُنى فَارْفَعْ بِلُطْفِكَ إِنّيّى مِنَ الْبَيْنِ‏ «01» بين من و تو انيت من فاصله است، به فضل و لطفت اين انيت را از ميان من و خود بردار. گفته‏اند: وُجُودُكَ ذَنْبٌ لا يُقاسُ بِهِ ذَنْبٌ‏ «11».

با اين آلودگى ها، به خصوص آلودگى انيت راهى براى ورود به حريم عالم قدس نيست.

و مسح دو پا عبارت از تنزيه قوه علميه و عمليه از سير در غير الى اللّه و باللّه و فى اللّه است كه انسان با اين دو قوه سعى در طلب حق مى‏كند و با آن دو قوه به مقام وصل محبوب مى‏رسد، اگر دچار آلودگى باشد، چگونه به طلب برخيزد و چگونه به مقام وصل برسد؟

و با ديده تحقيق بايد گفت: [فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ‏] «12».

اشاره به اين دو قوه است، به اين معنا كه وقتى به واسطه اين دو قوه به ما رسيدى از هر دو خالى شو؛ زيرا با رسيدن به مقام وصل احتياج به توجه به غير نيست و در صورت عدم احتياج توجه به غير اگر توجه شود عين شرك است!!

و نزد بعضى مراد از نعلين دنيا و آخرت است و نزد بعضى عالم ظاهر و باطن است و نزد بعضى نفس و بدن است و تمام اين نظريات به طور مسلم صحيح است و نسبت به چنين حالتى است كه در حديث قدسى آمده:

لا يَزالُ الْعَبْدُ يَتَقَرَّبُ إِلَىَّ بِالنَّوافِلِ وَالْعِباداتِ حَتّى‏ أُحِبُّهُ فَإِذا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذى يَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الَّذى يَبْصُر بِهِ وَيَدَهُ الَّتى يَبْطشُ بِها وَرِجْلَهُ الَّتى يمشى بها «13»؛

عبد، هميشه با اجراى مستحبات و عبادات به من نزديك مى‏گردد، تا حدى كه من به او علاقه پيدا كنم، چون محبوب من شد، گوش او مى‏شوم، گوشى كه به آن مى‏شنود؛ چشم او مى‏شوم، چشمى كه با آن مى‏بيند؛ دست او مى‏شوم، دستى كه با آن كار انجام مى‏دهد و پاى او مى‏شوم، پايى كه با آن راه مى‏رود.

به قول عارف مؤمن، علاء الدوله سمنانى:

 [فَكَما أَنَّ رَحْمَتَهُ تُطَهِّرُ ذُنُوبَ الْعِبادِ كَذلِكَ نِجاساتُ الظَّاهِرِ يُطَهِّرُهَا الْماءُ لا غَيْرُ. قالَ اللّهُ تَعالى‏: [وَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً] «14» [وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍ‏] «15». فَكَما أَحْيا بِهِ كُلَّ شَىْ‏ءٍ مِنْ نَعيمِ الدُّنْيا كَذلِكَ بِرَحْمَتِهِ وَفَضْلِهِ جَعَلَهُ حَياةَ الْقُلُوبِ‏]

هم‏چنان كه رحمت آن جناب گناهان بندگان را از پرونده آنان پاك مى‏كند، به همان صورت نجاسات ظاهر را آب پاك مى‏كند و لاغير. حصر لاغير به احتمال زياد حصر اضافى است.

خداوند متعال فرموده:

و اوست كه بادها را پيشاپيش [باران‏] رحمتش به عنوان مژده دهنده باران فرستاد و از آسمان آبى پاك و پاك كننده نازل كرديم و هر چيز زنده‏اى را از آب آفريديم.

و به تناسب اين‏كه هر موجود زنده‏اى از آب است، پس براى ادامه حيات و زندگى، نياز ضرورى به آب دارد، در حقيقت مى‏توان گفت حيات موجودات مساوق با آب است.

و همان طورى كه به وسيله آب هر نعمتى از نعيم دنيا را زنده كرد هم چنان به فضل و رحمتش آب را كه مقدمه بسيارى از عبادات است و بدون آن نمى‏توان راه به بساط قرب پيدا كرد، حيات قلوب قرار داده.

پی نوشت ھا:

______________________________

(1)- انعام (6): 162- 163.

(2)- وسائل الشيعة: 16/ 9، باب 61، حديث 4.

(3)- نهج البلاغة، حكمت 77.

(4)- من لا يحضره الفقيه: 1/ 41، باب صفة وضوء رسول اللّه صلى الله عليه و آله، حديث 82؛ وسائل الشيعة: 1/ 377، باب 8، حديث 997.

(5)- ابراهيم (14): 27.

(6)- بقره (2): 115.

(7)- فصلت (41): 54.

(8)- انعام (6): 79.

(9)- عوالى اللآلى: 4/ 119، الجملة الثانية فى الاحاديث المتعلقة، حديث 190.

(10)- شرح الاسماء الحسنى: 1/ 3؛ 2/ 14، شعر از محى الدين.

(11)- شرح الاسماء الحسنى: 1/ 3؛ 2/ 14 و 59.

(12)- طه (20): 12

(13)- عوالى اللآلى: 4/ 103.

(14)- فرقان (25): 48.

(15)- انبياء (21): 30.