قرآن مجيد دانشمندان را به پنج ويژگى و خصوصيت ستوده و تمجيد كرده، كه نشانگر عظمت و ارزش آنان به خاطر آراسته بودن به دانش و معرفت است.
1- ايمان
وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ
و ثابت قدمان در دانش و چيره دستان در بينش ميگويند: ما به همه قرآن ايمان آورديم.
2- گواهى به توحيد
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ
خدا و فرشتگان و صاحبان دانش به وحدانيت حق و اين كه معبودى جز او نيست شهادت و گواهى ميدهند.
3- 4- گريه و فروتنى براى خدا
إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً، وَ يَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا، وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعاً:
همانا كسانى كه پيش از نزول قرآن معرفت و دانش يافتهاند زمانى كه برآنان ميخوانند سجده كنان به رو در ميافتند و ميگويند منزه و پاك است پروردگارمان، بى ترديد وعده پروردگارمان انجام شدنى است و گريه كنان به رو در ميافتند و شنيدن قرآن بر فروتنى و تواضعشان ميافزايد.
5- هراس از عظمت و جلال خدا
إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ:
از بندگان خدا فقط دانشمندان از خدا در هراس و ترس اند.
از رسول خدا صلى الله عليه وآله درباره مقام و منزلت و ارزش دانشمندان رواياتى بسيار مهم رسيده از جمله:
«العلماء ورثة الانبياء:»
دانشمندان و علماى ربانى وارثان پيامبران اند.
روشن است كه رتبه و منزلتى بالاتر از رتبه پيامبران نيست و شرفى برتر از وراثت از آنان وجود ندارد.
«يستغفر للعالم ما فى السماوات والارض:»
براى دانشمند آنچه در آسمانها و زمين است استغفار ميكند.
«موت قبيلة ايسر من موت عالم:»
مرگ يك قبيله آسان تر از مرگ عالم است.
«يوزن يوم القيامة مداد العلماء بدماء الشهداء»
روز قيامت مرّكب دوات دانشمندان را در برابر خون شهيدان وزن ميكنند.
«العالم امين الله سبحانه فى الارض:»
دانشمند امين خداى سبحان در زمين است.
«فضل العالم على العابد كفضل القمر ليلة البدر على سائر الكواكب:»
برترى دانشمند بر عابد مانند برترى ماه در شب چهارده و بر ساير ستارگان است.
«يشفع يوم القيامة ثلاثة: الانبياء، ثم العلماء، ثم الشهداء:»
روز قيامت سه طايفه شفاعت ميكنند: پيامبران، سپس دانشمندان، آنگاه شهيدان.
«فضل المؤمن العالم على العابد سبعين درجة:»
برترى دانشمند با ايمان بر عابد به هفتاد درجه است.
«فقيه واحد اشدّ على الشيطان من الف عابد:»
يك دانشمند در شكستن شيطان از هزار عابد قوى تر است.
از اميرالمؤمنين (ع) روايت شده:
«العالم افضل من الصائم القائم المجاهد، واذا مات العالم ثلم فى الاسلام ثلمة لايسدّها الاخلف منه:»
دانشمند از روزه دار شب زنده دار مجاهد برتر است، و هنگامى كه دانشمند بميرد شكافى در اسلام ايجاد ميشود كه چيزى آن را جز جانشين واقعى او پر نمى كند.
از حضرت صادق (ع) روايت شده:
«ما من احد يموت من المؤمنين احب الى ابليس من موت فقيه:»
از اهل ايمان كسى نمى ميرد كه نزد ابليس از مرگ دانشمند محبوب تر باشد.
از حضرت باقر (ع) روايت شده:
«عالم ينتفع بعلمه افضل من سبعين الف عابد:»
دانشمندى كه از دانششش بهره مند شوند از هفتاد هزار عابد برتر است.
از عارفى نقل شده:
دانش آدم سبب سجده فرشتگان بر او و منزلت و رفعت او بر فرشتگان بود، و دانش خضر موجب شاگردى كليم الله در محضر او بود، دانش يوشع عامل فروتنى پارهاى از موجودات نسبت به او بود، و دانش يوسف سبب ديدار اهلش و به دست آوردن حكومت و رسيدن به مقام اجتباء بود، و دانش داود علّت آقائى و منزلت براى او بود، و دانش سليمان عامل يافتن بلقيس و پيروزى بر او بود، و دانش عيسى سبب برطرف كردن تهمت بنى اسرائيل از دامن پاك مادرش بود، و دانش و آگاهى پيامبر «سبب بيدارى جاهلان» و عامل شفاعت او درقيامت است. «3» در ميان ياران پيامبر و اهل بيت كسانى بودند كه از آن بزرگواران به اندازه سعه وجودى خويش كسب علم و دانش كردند و در اين زمينه به مقامات و درجات بالائى رسيدند و به شدت مورد احترام و علاقه پيامبر و اهل بيت بودند.
زرارة ميگويد: از حضرت صادق (ع) شنيدم ميفرمود:
«ادرك سلمان العلم الاول والعلم الآخر وهو بحر لاينزح وهو منا اهل البيت:»
سلمان دانش اول و آخر را به دست آورد، او دريائى است كه آبش را نتوان كشيد، و او از ما اهل بيت است.
فضيل بن يسار ميگويد: حضرت باقر به من فرمود: آنچه مردم روايت ميكنند روايت ميكنى كه على (ع) فرمود: سلمان علم اول و آخر را به دست آورد، گفتم، آرى فرمود: ميدانى منظور از علم اول و آخر چيست؟ گفتم: يعنى علم بنى اسرائيل و علم پيامبر فرمود: نه اين نيست، مقصود علم پيامبر و علم على و روش پيامبر و روش على است.
حضرت صادق (ع) درباره ابان بن تغلب فرمود:
«اية ابان فادّر قد سمع منى حديثاً كثيرا:»
چه ابانى، محققاً او از من روايات بسيارى را شنيده است.
درباره او نوشته اند:
«لقى على بن الحسين و اباجعفر و اباعبدالله وروى عنهم وكانت له عندهم منزلة و قدم:»
او به زيارت حضرت على بن الحسين و امام باقر و امام صادق نائل شد و از آنان روايت نقل كرد و نزد آنان از مقام و منزلت و سابقه نيك برخوردار بود.
حضرت باقر (ع) به او فرمود:
«اجلس فى مسجد المدينة وافت للناس فانى احب ان يرى فى شيعتى مثلك:»
در مسجد مدينه بنشين و در امور دين به مردم فتوى بده، بى ترديد من دوست دارم در شيعيانم چون تو را ببينند.
حضرت صادق (ع) هنگامى كه خبر درگذشت ابان را شنيدند فرمودند:
«رحمه الله لقد اوجع قلبى موته:»
خداوند او را رحمت كند، مرگش قلب مرا به درد آورد.
على بن حسين عبيدى ميگويد: حضرت صادق هنگامى كه عبدالله ابى يعفور از دنيا رفت به مفضل بن عمرجعفى نوشت:
«يا مفضل عهدت اليك عهدى كان الى عبدالله بن يعفور صلوات الله عليه فمضى صلوات الله عليه موفيا لله عزوجل ولرسوله ولامامه بالعهد المعهود لله و قبض صلوات الله على روحه محمود الاثر، مشكور السعى، مغفوراً له مرحوماً برضى الله و رسوله و امامه عنه فولادتى «بولاتى» من رسول الله ما كان فى عصرنا احداً اطوع لله و لرسوله و لامامه منه فمازال كذالك حتى قبضه الله اليه برحمة و صيره الى جنته مساكناً فيها مع رسول الله و اميرالمؤمنين انزله الله بين المسكنين مسكن محمد و اميرالمؤمنين صلوات الله عليها وان كانت المساكن واحدة والدرجات واحدة فزاده الله رضى من عنده و مغفرة من فضل برضاى عنه:»
اى مفضل تو را سفارش ميكنم به سفارشم نسبت به عبدالله بن يعفور صلوات الله عليه، او كه درود خدا بر وى باد از دنيا رفت درحالى كه وفادار به خداى عزوجل و رسولش و امامش بود به عهدى كه معهود برخدا بود، درود بر روحش از دنيا رفت درحالى كه اثرش نيكو و پسنديده، كوشش مورد پاداش، و آمرزيده و رحمت شده است به خاطر خدا و پيامبرش و امامش از او.
سوگند به ولادتم از رسول خدا، در روزگار ما احدى نسبت به خدا و پيامبر و امام مطيع تر از او وجود نداشت، او در اين حالت به سر برد تا خدا او را به سوى رحمتش قبض روح كرد، و به سوى بهشتش برد، درحالى كه در بهشت با پيامبر و اميرالمؤمنين ساكن است، خدا او را ميان دو مسكن قرار داد، مسكن محمد و اميرالمؤمنين صلوات الله عليهما گرچه مساكن و درجات يكى است، خدا به خاطر خوشنودى من از او رضايت از پيشگاه خودش را بر او بيفزايد، و از احسانش بر مغفرت او اضافه نمايد.
على بن مسيب ميگويد به حضرت رضا گفتم:
«شقتى بعيدة ولست اصل اليك فى كل وقت فممّن آخذ معالم دينى فقال من زكريا بن آدم القمى المأمون على الدين و الدنيا:»
مسافت و ناحيهام دور است، اينطور نيست كه هر زمانى بخواهم به شما دسترسى پيدا كنم، معالم دينم را از چه كسى بگيرم؟
فرمود: از زكريا بن آدم قمى كه بر دين و دنيا امين است.
حضرت عسگرى (ع) در رابطة با ارزش كار اين گونه عالمان با كرامت از حضرت صادق (ع) روايت ميكند كه آن حضرت فرمود:
«علماء شيعتنا يرابطون بالثغر الذى يلى ابليس و عفاريته، يمنعونهم عن الخروج على ضعفاء شيعتنا و عن ان يتسلط عليهم ابليس و شيعته النواصب، الا فمن انتصب لذلك من شيعتنا كانن افضل ممن جاهد الروم و الترك و الخزر الف الف مرة لانه يدفع عن اديان محبينا و ذلك يدفع عن ابدانهم:»
علما و دانشمندان شيعيان ما دفاع كنندگان از مرزهاى دينى و معنوى هستند كه شيطان و همكاران پليدش پشت و دنبال آن هستند، آنان از اينكه اين دشمنان قسم خورده به شيعيان ضعيف ما حمله كنند، يا ابليس و پيروان ناصبياش بر شيعيان مسلط و چيره گردند جلوگيرى ميكنند، بدانيد و آگاه باشيد از شيعيان ما كسى كه در برابر هجوم اينگونه دشمنان بايستد يك ميليون بار بهتر است از كسى كه با روميان و ترك و اهل خزر بجنگد، زيرا عالمان مدافع عقايد و دين شيعياناند و اينان مدافع جسم و بدن ايشان.
منبع : پایگاه عرفان