تسليم، عامل تحقق عبادت‏

پايه دوم: كه عامل تحقّق عبادت است، تسليم مى‏باشد و انسان خود را با تمام وجود؛ يعنى با باطن، ظاهر، قلب، عقل، روح، نفس و بدن در اختيار خدا قرار دهد، كه بهترين مطلبى كه در اين زمينه گفتند، اين است كه انسانِ در اختيار خدا، مانند ميّت در اختيار غسّال مى‏باشد؛ يعنى خود را به آخرين نقطه تسليم برساند.

هر چه آن خسرو كند، شيرين كند «2» پس انسان بايد خود را در اختيار فرمانها و خواسته‏هاى حق قرار دهد، به نحوى كه غير خدا را از تصرّف در وجود و زندگى خود محروم و ممنوع كند؛ يعنى چنان خود را در اختيار خدا بگذارد كه دشمنان، شياطين و هواى نفس از اينكه در وجود انسان تصرّف كنند و يا فرهنگ خود را بر انسان تحميل نمايند، نااميد شوند. ارزش تسليم به قدرى است كه اهل تحقيق، بيداران، بينايان و اهل بصيرت مى‏فرمايند:

تسليم در وجود انسان به منزله مغز است و همه عبادات ثمر، ميوه و محصول مغز مى‏باشند، پس مغز اصل و ريشه است و مقام تسليم، به قدرى بالا است كه پروردگار عالم در سوره مباركه نساء، برترين و بالاترين دين را تسليم به شمار آورده است.

«وَ مَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا»

در اين عالم دين كسانى برتر است، كه همه وجود، ظاهر، باطن، قلب، جان، نفس و بدن را، تسليم خدا كرده و اهل همه نيكى‏ها باشد؛ يعنى در دايره تسليم حبس وجود ندارد، نمى‏گويد: «أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ» و به مسأله خاتمه دهد، بلكه در هر عبادتى، خير و نيكى وارد مى‏شود.