سجده در قرآن كريم‏

قرآن مجيد مسئله با عظمت سجود را در چند مرحله متذكر شده است:

1- سجود موجودات.

2- سجود اهل طاعت و عبادت.

3- تكبر ابليس از سجود و عاقبت شوم او.

4- تكبر انسان‏هاى بى‏معرفت از سجود به حق و عاقبت آن‏ها.

5- نهى از سجود به غير خدا.

بخواست حضرت حق، تا آنجا كه توفيق او رفيق راه باشد و مانعى در اين مسير دقيق و راه لطيف ايجاد نگردد به بررسى هر پنج قسمت به همان معنايى كه ذكر شد پرداخته مى‏شود.

1- سجود موجودات‏

قرآن كريم در آيات متعددى تمام موجودات عالم را در حال سجده بر حضرت حق معرفى مى‏كند و نظام احسن و اتقن عالم و گردش تمام موجودات را در مدار مخصوص به خود و پخش منافع بى‏شمار و عظيم را از موجودات عالم، اعم از سماوى و ارضى و بحرى و برى معلول سجود آنان در برابر حضرت رب العزه مى‏داند.

[أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَ كَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ] .

آيا ندانسته‏اى كه هر كه در آسمان‏ها و هر كه در زمين است و خورشيد و ماه و ستارگان و كوه‏ها و درختان و جنبندگان و بسيارى از مردم براى او سجده مى‏كنند؟ و بر بسيارى [كه از سجده امتناع دارند] عذاب، لازم و مقرّر شده است و كسى را كه خدا خوار كند، گرامى دارنده‏اى براى او نيست؛ به يقين خدا هر چه را بخواهد انجام مى‏دهد.

خداوند عزيز در پايان اين آيه، تمرد از سجود يعنى سرپيچى از اطاعت و عبادت خودش را، سبك انگاشتن حق حساب كرده و سبك انگارى حق، سبك كردن شخصيت انسان به دست خويش است و هر كس به خفت و خوارى و سبكى كه معلول سرپيچى از فرمان خداست گرفتار شود، راهى براى مكرمت و بزرگوارى و شخصيت ندارد.

آرى، عزت و نظم و منفعت دهى و تداوم حيات موجودات غير انسانى عالم، گرچه خالى از اراده‏اند در پرتو سجده آنان به حضرت دوست است.

و چه زشت و قبيح و بدكردار و بدسيرت و شقى و پست و دنى و بدبخت‏اند آن دسته‏اى كه در پايان آيه شريفه مى‏فرمايد: به خاطر عدم سجده و اطاعتشان عذاب بر آنان حتمى گشته.

بياييد از باب شكر در برابر احسان‏ها و نعمت‏هاى او سر ذلت و انقياد در برابر حضرتش به خاك عبادت و مذلت بگذاريم.

و باز در قرآن مجيد درباره سجود موجودات مى‏فرمايد:

[أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلى‏ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‏ءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ* وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِكَةُ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ* يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ‏] .

آيا به سوى آنچه خدا آفريده ننگريستند كه سايه‏هاى آنان در حالى كه فروتنانه براى خدا سجده مى‏كنند، از راست و چپ برمى‏گردد؟* و آنچه در آسمان‏ها و زمين از جنبندگان و فرشتگان وجود دارد، فقط براى خدا سجده مى‏كنند و تكبّر و سركشى نمى‏ورزند.* از پروردگارشان كه بر فراز آنان است، مى‏ترسند و آنچه را به آن مأمور مى‏شوند، انجام مى‏دهند.

و نيز در قرآن مجيد مى‏فرمايد:

[وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ‏] .

كسانى كه در آسمان‏ها و زمين هستند، از روى ميل و رغبت يا بى‏ميلى و كراهت و نيز سايه‏هايشان بامداد و شام گاه براى خدا سجده مى‏كنند.

[وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ‏] .

و گياه و درخت همواره [براى او] سجده مى‏كنند.

2- سجود اهل طاعت و عبادت‏

آنان كه به وادى با عظمت معرفت قدم گذاشته و از نور بصيرت بهره‏مند شده‏اند و در نتيجه به الوهيت حضرت حق و به بندگى و مملوكيت خويش، با تمام وجود به اقرار و اعتراف برخاسته‏اند، بر خود لازم و حتم مى‏بينند كه از پى اوامر انبيا و امامان عليهم السلام به عبادت قيام كرده و از حضرت حق اطاعت نمايند و به پيشگاه او سجده به معناى حقيقى برند، يعنى كمال انقياد و خضوع و تذلل را نسبت به عظمت و فرامين او رعايت كنند، قرآن مجيد ياد آنان را گرامى داشته و از وجود مبارك آنان به عنوان بندگان با كرامت حق ياد مى‏كند و آنان را عباد شايسته و سارع در خيرات مى‏داند:

[لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَ هُمْ يَسْجُدُونَ* يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ أُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ‏] .

 [همه اهل كتاب‏] يكسان نيستند، از اهل كتاب گروهى درستكار [و رعايت كننده حقّ خدا و مردم‏] هستند، آيات خدا را در ساعاتى از شب مى‏خوانند و [به پيشگاه حق از روى تواضع و فروتنى‏] سجده مى‏كنند.* [در سايه قرآن و نبوّت پيامبر] به خدا و روز قيامت ايمان مى‏آورند و به كار شايسته و پسنديده فرمان مى‏دهند و از كار ناپسند و زشت بازمى‏دارند و در كارهاى خير مى‏شتابند و اينان از شايستگانند.

از اين دو آيه استفاده مى‏شود كه گروهى از اهل كتاب مانند دوستان و هم‏كيشان خود پافشارى بر باطل نكرده، بلكه تسليم پيامبر صلى الله عليه و آله و قرآن شدند و به راه راست و صراط الهى آمدند.

در قرآن مجيد درباره بندگان واقعى خود مى‏فرمايد:

[سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ] .

نشانه آنان در چهره‏شان از اثر سجود پيداست.

و نيز در قرآن مجيد درباره عباد مورد رضايت خود مى‏فرمايد:

[أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ‏] .

[آيا چنين انسان كفران‏كننده‏اى بهتر است‏] يا كسى كه در ساعات شب به سجده و قيام و عبادتى خالصانه مشغول است، از آخرت مى‏ترسد و به رحمت پروردگارش اميد دارد؟

و نيز در نشانه‏هاى عباد واقعى مى‏فرمايد:

 [وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً] .

و آنان كه شب را براى پروردگارشان با سجده و قيام به صبح مى‏رسانند.

و باز در قرآن مجيد مى‏فرمايد:

[إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى‏ عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً].

همانا كسانى كه پيش از [نزول‏] آن معرفت و دانش يافته‏اند، زمانى كه بر آنان مى‏خوانند، سجده‏كنان به رو در مى‏افتند.

و در آيه‏اى ديگر مى‏فرمايد:

[إِذا تُتْلى‏ عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُكِيًّا] .

هنگامى كه آيات [خداىِ‏] رحمان بر آنان خوانده مى‏شد، سجده كنان و گريان به رو مى‏افتادند.

آرى، لذتى كه اينان از معرفت به حق و عظمت او و از معرفت به خود و كوچكى خويش مى‏يابند و از پى مستى اين لذت، كمال تواضع و خضوع و نهايت تذلل و سجده در پيشگاه او برند، براى غير اينان قابل وصف و درك نيست.