محصولات الهام الهى‏

منابع مقاله:

کتاب  : تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد یک

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

اين همه دانش و علم در راه خداشناسى، اين همه فلسفه و حكمت در راه شناسايى حقّ، اين همه اشعار و عرفان در راه معرفت محبوب و اين همه جستجو براى يافتن حقيقت، محصول همان الهامى است كه قرآن از آن گفتگو كرده و معلول همان عنايتى است كه حضرت سجّاد عليه السلام در فراز دعا بدان اشاره كرده است.

اين الهام است كه اين همه دانشمند را وادار به مطالعه علوم مختلفه كرده و تحريك به نوشتن محصول مطالعات خود در هزاران كتاب و اين الهام است كه اين همه هنرمند چون سعدى و حافظ و سنايى و باباطاهر و جلال الدّين را وادار كرده كه ذوق خود را در قالب نظم ارائه دهند و از اين راه، فرهنگى بس پر محتوا و لطيف به يادگار گذارند.

اين الهام است كه هزاران نفر را به سوى نظام دادن عرفان و حكمت و فلسفه كشيده وهزاران كتاب پرقيمت به گنجينه علوم انسانى تقديم كرده‏اند. اين الهام است كه در قلوب عامّه مردم ذوق معرفت به او را زنده مى‏كند و ايشان را در راه شناخت معشوق قرار داده و از آنان مؤمن مؤدّب به آداب مى‏سازد.

و اين قرآن و نبوّت و امامت است كه به كمك الهام آمده تا آن را همچون درختى پر بار به كمال محصول برساند وآن را از انحراف حفظ نمايد و راه را بيش از پيش به روى انسان باز كند و خلاصه تمام درهاى معرفت و شناسايى را به روى عباد حق بگشايد.

اكنون به گوشه‏اى از محصولات اين الهام توجّه نماييد:

اجزاى گياهان‏

اصولًا هر گياهى از اجزاى بسيار ريز ذرّه بينى تشكيل شده كه آنها را ياخته يا سلّول نباتى مى‏نامند، اين سلّول‏ها گاهى به صورت بيضى يا كروى و زمانى به صورت شش ضلعى، بعضى دوكى شكل و بعضى استوانه‏اى هستند و در هر صورت سه قسمت برجسته زير در همه آنها مشاهده مى‏شود كه ساختمان هر يك از ديگرى دقيق‏تر وحيرت‏انگيزتر است:

1- پرتوپلاسم: يعنى همان مادّه زنده و ذى حياتى كه هنوز اسرار درون آن از چشم علوم امروزه پوشيده و پنهان است و معلوم نيست تحت چه قوانينى انجام وظيفه مى‏كند، همين قدر معلوم است كه پرتوپلاسم از عناصر مختلفى از قبيل كربن، ئيدروژن، ازت، اكسيژن، فسفر، گوگرد و بالأخره آهن و سديم و غيره تشكيل شده و قسمت عمده آن را آب فرا گرفته است.

2- هسته مركزى: كه خود داراى قسمت‏هاى مختلف و مواد گوناگون است، مخصوصاً رشته‏هاى زيادى در درون آن يافت مى‏شود كه در ميان آنها دانه‏هاى‏ كروموزوم قرار دارد، اين دانه‏ها موقعيّت مهمّى در ساختمان هسته دارند.

3- غشاء: يا پوسته رويين كه آن نيز به نوبه خود داراى دو قسمت دقيق است:

نخست قسمت بيرونى كه سلولزى و درخشنده و سخت مى‏باشد و داراى مجارى بسيار ريزى است كه آب و ساير موادّ لازم به درون آن نفوذ مى‏كند و ديگر قسمت درونى است كه در عين ظرافت، در حفظ سلّول نقش مهمّى دارد.

ساختمان برگ‏ها:

شكل ظاهرى برگ‏ها بسيار مختلف و تناسب كاملى با وضع درخت از لحاظ ساختمان و چگونگى منطقه روييدن گياه دارد. برگ‏هاى نباتات كوهستانى و بيابانى كه از آب بهره كافى ندارند، معمولًا ضخيم و كلفت و پوشيده از كرك‏هاست كه از تبخير آب‏هاى دورنى آنها جلوگيرى مى‏كند ولى درختانى كه در كنار رودخانه‏ها مى‏رويند داراى برگ‏هاى پهن و نازك هستند كه تبخير آب به آسانى از آنها صورت مى‏گيرد. برگ‏هاى زيرزمينى و برگ‏هاى شناور در روى آب و برگ‏هاى شناور در درون آب، هر يك داراى شكل جالبى كاملًا متناسب با محيط زندگانى خود مى‏باشند. اگر برگى را از عرض برش داده و مقطع آن را زير ميكروسكوپ قرار دهيم هفت قسمت دقيق و ممتاز زيررا در آن مشاهده خواهيم كرد:

1- پوست رويين كه‏ معمولًا سخت و غيرقابل نفوذ و در واقع حافظ و نگهبان طبقات زيرين است. اين طبقه فاقد كلروفيل مى‏باشد.

2- طبقه بافت‏ها و عضلات كلروفيل‏دار كه از سلّول‏هاى دراز منشورى شكلى تشكيل شده و دانه‏هاى سبزينه در تمام قسمت‏هاى آن ديده مى‏شود. وظيفه اين دانه‏ها اين است كه در مقابل نور خورشيد گاز كربنيك هوا را جذب كرده و آن را به اكسيژن و كربن تجزيه كنند، سپس كربن را در خود حفظ كرده و اكسيژن را به خارج بفرستند. البتّه اين عمل در رشد و نموّ نباتات از يك طرف و در تصفيه هواى محيط ما از طرف ديگر فوق العاده مؤثّر است.

3- آوندهاى چوبى، يعنى همان لوله‏هاى مخصوصى كه شيره خام گياهى در آن جريان پيدا مى‏كند.

4- آوندهاى آبكش كه‏ شيره پرورده و بارآمده گياهى از آن عبور كرده و به مصرف تغذيه سلول‏ها مى‏رسد؛ شيره خام در اثر فعّاليّت مادّه كلروفيل به شيره پرورده تبديل مى‏شود و براى تغذيه سلّول‏ها آماده مى‏گردد.

5- طبقه تحتانى كلروفيل دار كه‏ در قسمت زيرين قرار دارد و موادّ كلروفيلى آن نسبت به طبقه فوقانى كمتر است و به همين جهت رنگ پشت برگ‏ها معمولًا با رنگ روى آنها تفاوت دارد. وظيفه اين طبقه نيز با طبقه فوقانى مشابهت دارد.

6- طبقه پوسته زيرين برگ كه‏ ساختمان آن شبيه پوسته رويين است.

7- روزنه‏هاى كوچك كه‏ در پوسته زيرين ديده مى‏شود و عمل آنها تعرّق و بيرون دادن آب‏هاى زايد موجود در برگ است.

يكى از كارهاى شگفت آور برگ، عمل تنفّس است، يعنى آنها نيز مانند انسان و حيوان اكسيژن هوا را جذب كرده و گاز كربنيك را پس مى‏دهند. اين عمل را نبايد با عمل كربن‏گيرى اشتباه كرد. والبتّه همان طور كه حيوانات آبى از اكسيژن محلول در آب استفاده مى‏كنند، نباتات آبى نيز اكسيژن لازم را از آب مى‏گيرند.

شدّت و ضعف تنفّس گياهان، مربوط به شدّت و ضعف نور و حرارت هواى مجاور، مقدار رطوبت هوا و نوع گياه است. اين موضوع به وسيله تجربيّات متعدّدى كه از طرف دانشمندان فيزيولوژى گياهى به عمل آمده به ثبوت رسيده است.

ساختمان گل‏ها:

ساختمان گل‏ها از ساختمان برگ‏ها دقيق‏تر و داراى نقاط حيرت انگيزترى است. گل‏ها معمولًا از چهار قسمت عمده كه هر يك وظيفه مخصوصى دارد تشكيل مى‏شود:

1- كاسه گل، از برگ‏هاى سبزى تشكيل شده و وظيفه آن پوشانيدن سطح غنچه‏ها و پس از آن حفظ گلبرگ‏ها و جام گل است.

2- جام گل، يعنى همان برگ‏هاى اصلى گل كه غالباً به رنگ‏هاى گوناگون، وتعداد و طرز قرار گرفتن آنها در گل‏ها مختلف مى‏باشد. دقّت و لطافت و رنگ‏آميزى‏هاى عجيب و حيرت آورى كه در طرح و ساختمان گلبرگ‏ها به كار رفته هر بيننده‏اى را بى اختيار وادار به تحسين مى‏كند.

3- نافه گل، اگر در ميان گل‏ها دقّت كرده باشيد ميله‏ها و پرچم‏هاى ظريفى در وسط آن ديده مى‏شود كه آنها را نافه مى‏نامند و تعداد آنها در گل‏ها مختلف است و در عين حال حساب مخصوصى دارد.

در بالاى اين ميله‏ها برآمدگى كوچك و زرد رنگى است كه آن را «بساك» مى‏گويند. در ميان بساك، كيسه بسيار كوچكى است كه چهار حفره دارد و در ميان آنها دانه‏هاى گرده قرار گرفته است.

دانه‏هاى گرده، دانه‏هاى بسيار ريز ميكروسكپى هستند كه در عمل شباهت تامّى با نطفه حيوانات نر دارند. پس از برقرارى عمل لقاح بين آن و قسمت‏هاى مادّه، تخم گل درست مى‏شود. دانه‏هاى گرده با آن كوچكى به نوبه خود داراى ساختمان تو بر تو و نازك كارى‏هاى شگفت آورى مى‏باشند. در ميان آنها مقدار زيادى موادّ پرتوپلاسمى وموادّ چربى، قندى، نشاسته‏اى و ازتى مى‏باشد و در وسط آنها دو هسته كه يكى كوچكتر و ديگرى بزرگتر است وجود دارد، بزرگتر را هسته روينده و كوچكتر را هسته زاينده مى‏نامند كه وظيفه مهمّ اين دو را به زودى خواهيد دانست.

4- مادگى، همان قسمتى است كه روى محور گل قرار گرفته و در ناحيه فوقانى آن برآمدگى مخصوصى به نام كلاله است و سطح آن را مادّه لزج و چسبناكى پوشانيده، كار اين مادّه چسبنده نگاهدارى و جذب دانه‏هاى نر و كمك به روياندن‏ آنهاست.

در پايين مادگى كه متّصل به قسمت تحتانى گل است ناحيه برجسته‏اى وجود دارد كه آن را «تخمدان» مى‏گويند و در ميان آن تخمك‏هاى كوچكى يافت مى‏شود كه با دنباله مخصوصى به ديواره تخمدان اتّصال دارند و به وسيله آن آب و موادّ لازمه را جذب مى‏كنند. تخمك‏ها نيز به سهم خود، ساختمان قابل ملاحظه‏اى دارند.

عمل تخم‏گيرى و زفاف:

پس از آن كه كيسه‏هاى گرده «بساك» از هم پاره شد و گرده‏ها روى كلاله مادّه قرار گرفتند فوراً شروع به نموّ مى‏كنند. در اين جا بايد متذكّر شد كه براى رسيدن دانه‏هاى گرده به كلاله مادّه، وسايل مختلفى وجود دارد كه از مشاهده آن تعجّب عميقى به مطالعه كنندگان جهان خلقت دست مى‏دهد؛ از جمله اين كه حشرات گوناگونى اين وظيفه حياتى را بدون آن كه توجّه به كار خود داشته باشند انجام مى‏دهند؛ يعنى در اثر رنگ و روى مطبوع و مادّه قندى مخصوصى كه در بن گل‏ها جاى دارد به طرف آنها حركت كرده و روى آنها نشسته و دانه‏هاى گرده را با پاى پشم آلود خود از اين نقطه به آن نقطه حمل مى‏كنند؛ اين عمل مخصوصاً در گل‏هايى كه ميله‏هاى نر و مادّه آنها از هم جداست و روى دو پايه قرار دارد بسيار شايان اهميّت است.

همان طور كه گفتيم وقتى دانه‏هاى گرده روى كلاله قرار گرفت شروع به رشد و نموّ مى‏كند، هسته بزرگتر كه همان هسته روينده است همراه آن نموّ كرده و به طرف تخمدان سرازير مى‏شود و در نزديكى آن به كلّى از بين مى‏رود ولى هسته كوچكتر كه زاينده است از ميان اين لوله باريك عبور كرده وارد تخمدان مى‏شود و با تخمك‏ها تركيب شده، عمل لقاح و زفاف در آن محيط مخفى و تاريك صورت‏ مى‏گيرد، نطفه گل بسته و تخم اصلى آن به وجود مى‏آيد.

اكنون شما را به داورى مى‏طلبيم، آيا ساختمان اين گل و برگ بلكه يك سلّول ذرّه بينى آن به مراتب دقيق‏تر از يك قاب عكس يا يك ساعت ديوارى كه فوراً از ديدنش متوجّه سازنده با عقل و شعور آن مى‏شويم، نيست؟ آيا هيچ عاقلى مى‏تواند اين طبقات مختلف و وظايف عجيب هر يك را معلول تصادف بداند؟!

فرض كنيد در عالم جز اين شاخه كوچك، هيچ چيز نباشد يا هر چه هست به نظر ما نامرتّب و غير موزون بوده باشد، آيا تنها ساختمان شگرف اين شاخه كوچك براى پى بردن به يك منبع شعور و قدرتى فوق العاده در ماوراى جهان مادّه كافى نيست؟!