حديث عقل و نفس آدمى درآيينه قرآن - جلسه سوم - (متن کامل + عناوین)
حواس باطنى و ظاهرى و تأثير آنها در رشد و سقوط انسان
تهران، حسينيه همدانيها رمضان 1386
بسم اللّه الرحمن الرحيم. الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على جميع الأنبياء و المرسلين و صلّ على محمّد و آله الطاهرين.
حقيقتى كه از ديرباز براى همه دانشمندان معلوم بوده اين است كه انسان داراى دو نوع حس يا ابزار درك و فهم است: حواس ظاهرى و حواس باطنى.
حواس ظاهرى همان پنج حس معروف بينايى و شنوايى و چشايى و بويايى و لامسهاند كه انسان را با نمودهاى ظاهرى عالم هستى مرتبط مىكنند و حواس باطنى حسهايى هستند كه انسان را با عوالم و حقايق معنوى و عناصر باعظمتى، كه رابط بين انسان و عالم ملكوت است، ارتباط مىدهند و باعث مىشوند انسان در همين دنيا قادر به لمس و درك حقايق اصيل عالم و واقعيات عالم ماوراء باشد. ازاينرو، هرچه اين حس قوىتر باشد، انسان به وجود مقدس پروردگار عالم نزديكتر است.
به كمك اين حسها، انسان در گردونه عمل صالح و اخلاق حسنه و تقوا قرار مىگيرد، و وجودش منبع توليد خيرات و مبرّات و عبادات و خدمات باارزش ديگر مىشود، به طورى كه همواره با نيتى پاك و صاف در راه جلب رضايت پروردگار عالم گام برمىدارد و كارش به ايثار، كه برتر از انفاق است، مىرسد؛ يعنى در حال شدت نياز؛ ديگران را بر خود مقدم مىدارد.
اگر انسان حسهاى باطن مثل عقل، وجدان، حالات بسيار باارزش قلب و نفس را به كار نگيرد و فقط از حسهاى ظاهر استفاده كند، رابطهاش با زندگى به رابطهاى حيوانى بدل مىشود؛ درحالىكه اگر از اين حسها بهرهبردارى كند، حسهاى ظاهرى هم به استخدام آنها در خواهند آمد و انسان را به اوج آزادى و حريّت (به معناى واقعى كلمه) خواهند رساند. ازاينرو، كسىكه حس باطنش بيدار است حتى وقتى با حس ظاهر به عالم نگاه مىكند چنين مىبيند:
|
برگ درختان سبز در نظر هوشيار |
هر ورقش دفترى است معرفت كردگار [1] |
|
يعنى برگ درختان نيز براى او نردبانى براى رسيدن به توحيد و شناخت پروردگار و به دستآوردن كرامت و ادب مىشود.
اما اگر انسان با حسهاى باطن خود رابطه نداشته باشد، شهوات و هواهاى نفسانى حواس ظاهرى او را به كار مىگيرند و شروع به ساختمانسازى مىكنند، ولى چون ديد انسانى ندارند هرچه مىسازند طويله يا ساختمان حيوانى است.
پيروان حسهاى ظاهرى و باطنى در نگاه قرآن
الف. راهيان دوزخ
قرآن كريم درباره اين موضوع آيات جالبى دارد. نخستين آيهاى كه بدان مىپردازيم آيه 179 سوره اعراف است:
«و لقد ذرأنا لجهنّم كثيرا من الجن و الإنس ...».
و مسلما بسيار از جنيان و آدميان را براى دوزخ آفريديم ...
چرا؟ دليلش چيست؟ زيرا:
«لهم قلوب لا يفقهون بها و لهم اعين لا يصرون بها و لهم ءاذان لا يسمعون بها اولئك كالأنعم بل هم اضلّ اولئك هم الغافلون».
آنها را دلهايى است كه به وسيله آن (معارف الهى را) در نمىيابند و چشمانى است كه توسط آن (حقايق و نشانههاى حق را) نمىبينند و گوشهايى است كه به وسيله آن (سخن خدا و پيغمبران را) نمىشنوند.
آنان مانند چارپايان بلكه گمراهترند. اينانند كه بىخبر و غافل از معارف و آيات خدايند.
به عبارت ديگر، حسّ باطن در آنان تعطيل و چراغ باطن در ايشان خاموش است. در تاريكى زندگى مىكنند و راه مىروند و تاريكى هم عاقبتش سقوط و دوزخ است.
وقتى حس باطن به كار گرفته نشود، حواس ظاهر نيز دچار خطا در ديدن و شنيدن مىشوند و فتنه و فساد انسان را فرا مىگيرد، لذا در هيچ زمينهاى به كسى رحم نمىكند، حتى به خودش و خانوادهاش. در آيه 28 سوره ابراهيم مىخوانيم:
«ألم تر إلى الّذين بدّلوا نعمت اللّه كفرا و احلّوا قومهم دار البوار».
آيا كسانى را كه شكر نعمت خدا را به كفران و ناسپاسى تبديل كردند و قوم خود را به سراى نابودى و هلاكت درآوردند نديدى؟
چنين كسى هم خودش را اهل جهنم مىكند و هم خانواده و خاندان و وابستگانش را. او چند امانت الهى را دور خود جمع كرده و چون خودش با حسهاى باطن كارى ندارد، اجازه نمىدهد آنها هم كارى داشته باشند و اگر يكىشان هم بخواهد از او جدا شود، همه را وادار مىكند مسخرهاش كنند تا از به كارگيرى حس باطن دست بردارد. در نهايت نيز، همه را با خود به جهنم مىبرد و براى ابد به آتش مىكشاند.
اما موضوع به همين جا ختم نمىشود. آيه 68- 66 سوره مباركه احزاب مىگويد وقتى چهره همسر و فرزند و متعلقان اين فرد را در آتش جهنم از سويى به سويى مىگردانند، آنان به پروردگار مىگويند:
«يوم تقلّب وجوههم فى النّار يقولون يليتنا اطعنا اللّه و اطعنا الرّسولا. و قالوا ربّنا إنّا اطعنا سادتنا و كبراءنا فاضلّونا السبيلا».
اى كاش از خدا و پيامبر اطاعت كرده بوديم! و مىگويند: پروردگارا، همانا ما از فرمانروايان و بزرگانمان اطاعت كرديم و آنان گمراهمان كردند.
ما از بزرگان خود اطاعت كرديم و با تو و پيغمبران و قرآنت رابطه برقرار نكرديم و جهنمى شديم، اما تقاضايى از تو داريم:
«ربّنا ءاتهم ضعفين من العذاب»
پروردگارا، بهره آنان را از عذاب دوچندان كن.
عذاب كسانى كه ما را با خود به دوزخ كشيدند دو برابر كن.
«و العنهم لعنا كبيرا».
و كاملا از رحمتت دورشان ساز!
ب. راهيان بهشت
در مقابل راهيان دوزخ، كسانى هم هستند كه با حسهاى باطن و هدايت انبياء رابطه برقرار كرده و با مشاهده عالم باطن از عيبها درآمده وارد غيبها شدهاند. اين افراد همسر و فرزندانشان را با خود همسو كرده و آنان را نيز در حدّ امكان از عيب و نقص درآوردهاند. قرآن كريم درباره حضور آنان در عرصه قيامت مىگويد:
«جنّات عدن يدخلونها و من صلح من ءابائهم و ازواجهم و ذرّياتهم و الملئكة يدخلون عليهم مّن كل باب. سلام عليكم بما صبرتم فنعم عقبى الدّار». [2]
بهشتهاى جاويدى كه آنان و پدران و همسران و فرزندان شايسته و درستكارشان در آو وارد مىشوند. و فرشتگان از هر درى بر آنان درآيند (و گويند:) سلام بر شما به سبب استقامت و صبرتان. پس نيكوست فرجام اين سراى.
در حقيقت، به چنين انسانى در قيامت مىگويند پدران و همسر و فرزندان درستكارت را با خود به بهشت ببر، زيرا تو انسان ارزشمندى هستى.
آرى، همسر خوب كسى است كه يار دنيا و آخرت انسان باشد. هم دنياساز باشد و هم آخرتساز. دراينباره، پيغمبر اكرم چقدر زيبا فرمودهاند:
- «ما استفاد المؤمن بعد تقوى اللّه عز و جل خيرا له من زوجة صالحة». [3]
- «نعم العون الزوجة الصالحة على الدنيا و الاخرة».
چنين همسرانى هم حسهاى ظاهر را درست به كار مىگيرد و هم از حسهاى باطن درست استفاده مىكنند، زيرا مىدانند اگر حسهاى باطنى و هدايت خداوند در كار نباشد، حسهاى ظاهر دچار اشتباهات جبرانناپذيرى مىشوند.
|
ز روى دوست دل دشمنان چه دريابد |
چراغ مرده كجا شمع آفتاب كجا؟ [4] |
|
يكىبود، يكى نبود
در روزگاران قديم، عطارى زندگى مىكرد كه چشم شاگردش چپ بود و يكى را دو تا مىديد. روزى، به شاگردش گفت: برو آن شيشهاى را كه لب طاقچه دكان است بياور! شاگر رفت و دستخالى برگشت و به استاد گفت: كدام شيشه را بياورم؟ گفت: يك دانه شيشه كه بيشتر آنجا نيست، همان را بردار بياور. شاگر رفت و دوباره پرسيد: كدام را بياورم؟
چهار پنج بار اين ماجرا تكرار شد تا اينكه بالاخره عطار گفت: پسرجان، هر كدام را كه دلت مىخواهد بردار، اما ديگر پيش من نياور، بزن زمين و بشكن. شاگر هم شيشه را از طاقچه برداشت و به زمين زد. عطار گفت: حالا آن يكى را بياور؟ گفت: حالا ديگر شيشهاى نيست! [5]
چپچشمها و دوبينان همين بىدينان و بىقلبها و بريدگان از خدايند كه يكى را دوتا مىبينند و در نهايت، آن يك دانه را هم مىزنند مىشكنند و چيز ديگرى در زندگى برايشان باقى نمىماند. بعد، در قيامت هم سوال مىكنند چرا بايد به جهنم بروند؟ خداوند نيزهمان طور كه گذشتدليلش را نابينايى و ناشنوايى و نافهمى و كورى حسهاى باطنىشان عنوان مىكند:
«هم قلوب لا يفقهون بها و لهم اعين لا يبصرون بها و لهم آذان لا يسمعون بها».
بويايى اين افراد بوى خوش مجالس خدا و بوى بد مجالس گناه را استشمام نمىكند و چشمشان حقيقت اشيا را نمىبيند. درحالىكه پيغمبر اكرم وقتى جلسات علم و معرفت و اخلاق را مىديد مىفرمود:
«روضة من رياض الجنة». [6]
يعنى مكانى كه در آن طالبان علم و معرفت نشستهاند باغى از باغهاى بهشت است. اين حقيقت اين نوع مجالس است و اگر خدا پرده را كنار بزند، قطعا معلم و متعلّم خودشان را وسط بهشت مىبينند.
لباسى كه محفوظ ماند
شايد بعضىها در زندگىشان اين مسائل را نديده باشند، اما به شخصه بعضى از اين آدمهاى بينا و شنوا را ديدهام. 17- 18 سالم بود و تازه طلبه شده بودم و تازه هم لباس روحانيت پوشيده بودم. واقع مطلب اين است كه لباس را يكى از اولياء الهى به من پوشاند كه نفس حقش در زندگى من خيلى تاثير داشت و هنوز در حسرت ديدارش هستم؛ قيافهاش، نگاهش، حرفزدنش، اتصالش به پروردگار، تقوايش، پاكيش، و علمش مثالزدنى بود. خدا رحمتش كند! روزى به ايشان گفتم: به نظر شما، در اين اوظاع و شرايط و با اين مشكلاتى كه در راه طلبگى هست و منى كه 18 سال بيشتر ندارم، اين لباس ماندنيد است؟
خب، سل 42- 43 بود و انقلاب تازه شروع شده بود. بگير و ببند شديدى بود و عمّال حكومت مىزدند و مىبردند و به سربازخانه مىفرستادند و ... گاهى هم از طرف دولت به طلبهها پيغام مىدادند كه قم نمانيد با ماهى 30- 40 تومان زندگى بكنيد. بياييد به شما كارى بدهيم با ماهى چهار هزار تومان. آن زمان، با 40 تومان، طلبه فقط مىتوانست نان و سيبزمينى و ماست بخورد و چيز ديگرى نمىشد خريد، ولى با چهار هزار تومان مىتوانست خانه بخرد، قسطهايش را بدهد و هزار كار ديگر بكند. ايشان فرمود: چيزى يادت مىدهم تا انجام بدهى! همين الان مىروى حرم حضرت معصومه و از ايشان مىخواهى خواستهات را به خدا عرضه بدارد. اگر خدا قبول كند و لازم باشد در طلبگى بمانى، اين لباس در مقابل هر نوع فتنهاى محفوظ مىماند.
و خدا را شكر، اين لباس تا امروز به نفس آن مرد حق محفوظ مانده است وگرنه دويستباره از دست رفته بود.
ياد باد آن روزگاران ...
بعد از آن، يك روز جمعه، من براى اولين بار با گروهى آشنا شدم كه حدود 20 سال از عمرم را با آنها گذراندم. خدا رحمتشان كند! 14- 15 نفر بودند كه الان همگى از دنيا رفتهاند. فقط خدا مىداند كه اينها كه بودند و چگونه بودند. واقعا اهل نماز و ذكر و اهل اشك بودند؛ واقعا اهل شناخت حلال و حرام بودند و خيلى راحت حرام را درك مىكردند؛ واقعا اهل دعاى عرفه بودند. يادم هست روز عرفه مىرفتند در كوهها مىنشستند و دعا مىخواندند و گريه مىكردند. زن جوان مرده را ديدهايد چطور گريه مىكند؟ (عرب به اين كار مىگويد نال ثكل). آنها اينطور عرفه مىخواندند و گريه مىكردند و با عرفه و ندبه و ذكر و نماز بازى نمىكردند.
نكته ديگر اينكه در ميان اين جمع كسى بود كه حضور حضرات معصومين را درك مىكرد؛ يعنى گاهى همانطور كه مثل سيل اشك مىريخت مىگفت: بوى حضرت سيد الشهداء با بوى حضرت زين العابدين، يا امام رضا، عليهم السلام، دارد مىآيد. بعد هم مىگفت به اين دليل؛ و نشانى مىداد.
بركت يعنى اين
دلتان مىخواهد باور كنيد مىخواهيد باور نكنيد، ولى يكى از دوستان قديمم كه الان زنده است حداقل اين حكايت را به ياد دارد.
يكى از اين افراد راننده بود و مسافركشى مىكرد. جلسه ذكرى هم بين دوستان بود كه به نبوت مىچرخيد. ياد دارم يك بار نوبت به ايشان رسيده بود، به خانوادهاش گفته بود قصد دارم اين دهدوازده نفر را ناهار نگه دارم. يك كيلو گوشت و مقدارى نخود و لوبيا و مقدارى سبزى هم به خانمش داده بود تا بپزد. از آن طرف، هر كدام از ميهمانان به شش- هشت نفر ديگر گفته بودند كه امروز خانه فلانى هستيم. آنجا نورش زياد است، شما هم بياييد.
به همين ماه رمضان و به على بن ابى طالب، شهيد اين ماه، قسم كه نزديك دويست نفر آن روز آمدند در آن جلسه شركت كردند و از آن غذاى اندك خوردند و رفتند. بعد، ايشان خانوادهاش را هم صدا كرد كه براى شما هم غذا هست، بياييد بخوريد.
آرى، عيبها كه رد بشود آدم وارد غيب مىشود. مشكل اين است كه ما عيبها را رد نكردهايم و در نتيجه چيزى هم از عالم غيب دستيگرمان نمىشود. به قول حافظ:
|
هرچه هست از قامت ناساز بىاندام ماست |
ورنه تشريف تو بر بالاى كس كوتاه نيست |
|
انحراف تا كجا؟
آنها كه با خدا و انبياء نيستند و حس باطنشان خاموش است و ارتباطى ميان باطنشان و اين حقايق نيست، حسهاى ظاهرشان هم اشتباهكار و لذتپرست مىشود و هرچه اين لذتپرستى بيشتر شود انحراف هم بيشتر مىشود؛ مثلا، ذهن به جاى لذتبردن از ازدواج لذت زنا را دنبال مىكند، حتى بعضىها ديگر به زناى معمولى هم راضى نمىشوند و از زنايى لذت مىبرند كه زن حتما شوهر داشته باشد يا حتما به زور انجام بپذيرد!!
اين انحراف در حسّ ظاهر كمكم به جايى مىرسد كه اگر صاحب چنين گوش يا چشمى را به مجلس روضه يا قرآن ببرند از اين صداها منزجر مىشود و نفرت پيدا مىكند. سعدى مىگويد:
|
رسد آدمى به جايى كه به جز خدا نبيند .... |
برعكسش هم هست؛ يعنى آدمى به جايى مىرسد كه به فرمايش قرآن حتى از شنيدن اسم اللّه نيز مشمئز مىشود [7]، انگار كه بدترين نامها را شنيده است.
اين گوش آنقدر منحرف است كه فقط اين جملات برايش لذت دارد:
اگر تو نباشى، نمىخواهم دنيا باشد؛ هيچ كس را مثل تو دوست ندارم؛ قربانت بروم؛ فدايت بشوم؛ بيچارهات هستم و ... حالا اگر يك نفر با صوت احسن برايش بخواند:
«قل يعبادى الّذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رّحمة اللّه إنّ اللّه يغفر الذّنوب جميعا إنّه هو الغفور الرّحيم». [8]
اى كسىكه همه وجودت را هزينه گناه كردى، حاضرم ببخشمت، نه تنها نمىآيد، مريض هم مىشود. اما اگر ساعت دو نصف شب كه در خواب شيرين است يك نامحرم به او تلفن بزند، مىگويد: كجايى؟ آمدم.
او اين صدا را دوست دارد و همان را هم مىشنود، لذا اگر پروردگار به او بگويد:
«ألم يأن للّذيم ءامنوا ان تخشع قلوبهم لذكر اللّه و ما نزل من الحقّ و لا يكونوا كالّذين اوتوا الكتب من قبل فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم و كثير مّنهم فاسقون». [9]
نمىشنود.
اين تاثير رابطه حس باطن و حسن ظاهر است. اما يك سوال؛
|
بخت از دهان دوست نشانم نمىدهد |
دولت خبر ز راز نهانم نم دهد |
|
|
مُردم در اين فراق و در اين پرده راه نيست |
يا هست و پردهدار نشانم نمىدهد. [10] |
|
به راستى، چرا پرده از حقيقت اشيا برنمىدارند و حقايق را آنگونه كه هست نشانمان نمىدهند تا به دنبالشان برويم؟ چرا خسرو عالم صلاح نمىبيند پردهها را كنار بزند؟
يك پاسخ اين است كه او دوست دارد انسان بر اثر ايمان به غيب حركت كند تا كارش ارزش بيشترى داشت هباشد. امام صادق مىفرمايد:
اگر پس پرده را نشانتان بدهند، با سر دنبال خوبىها مىرويد. اما اين باارزش است كه نديده به دنبال آن باشيد. [11]
دوستان پيامبر اكرم
يك روز، پيامبر به مسجدىها گفت: چقدر براى ديدن برادرانم اشتياق دارم! گفتند: يا رسول اللّه، پس ما كيستيم؟ فرمود: شما اصحاب منيد. شما مرا با همه معجزاتم، از نزول قرآن و صنفشدن ماه و سبزشدن درخت خشك ديديد و به من ايمان آورديد. اما دوستان من آنهايند كه فقط خبر مرا شنيدند و قبولم كردند. [12]
خوش به حال آنها كه به پيامبر اينطور ايمان آوردهاند و پيامبر آنان را دوست خود خوانده است و خوشا به پاداشى كه به واسطه اين معرفت در انتظارشان است.
عسل پاداش معرفت و خدمتى بود
چندى پيش، مطلبى خواندم كه خيلى برايم جالب بود. نوشته بود تا زمان به آتش انداختن حضرت ابراهيم مادهاى به نام عسل وجود نداشت.
وقتى نمروديان آن آتش مهيب را افروختند و ابراهيم را در منجنيق گذاشتند تا به آتش بيندازند، ملائكه گفتند: خدايا، در اين منطقه يك دوست بيشتر ندارى و او را هم دارند زندهزنده مىسوزانند!؟ سپس، جبرئيل گفت: اجازه مىدهيد كمكش كنم! خطاب رسيد: برو! جبرئيل آمد كنار منجنيق و گفت: اى ابراهيم، من چه كار مىتوانم برايت بكنم؟
گفت: هيچ! علم پروردگار به وضع من برايم بس است. اگر بخواهد من بسوزم، مىسوزم و اگر نخواهد، نمىسوزم، حالا هم برو و بين من و محبوبم حائل نشو!
در مسير بازگشت، جبرئيل ديد چند زنبور دارند به طرف آتش مىروند. گفت: كجا مىرويد؟ منطقه پر از آتش است. اشاره كردند كه آب در دهانمان كردهايم. مىرويم بريزيم روى آتش. گفت: آخر با اين يك قطره آب آن آتش خاموش نمىشود! گفتند: ما دارى در حد توانمان به تكليف عمل مىكنيم و پيامبر خدا را يارى مىكنيم و «لا يكلّف اللّه نفسا الا وسعها». [13]
اينجا بود كه خطاب رسيد از اين به بعد آنچه از دهان زنبور بيرون مىآيد عسل باشد و شفاى تمام دردها را در آن بجويند. [14]
زنبور قطرهاى آب براى كمك به پيامبر خدا مىبرد، به بهاى آن وجودش را كارخانه عسلسازى كردند. خداوند به آنانكه مدتها قبل از تكليف براى خدا و دين او تلاش كردهاند، چه پاداشى خواهد داد؟
قطعا، به آنان عسل رضايت و لقاء و محبت و جنت مىدهد و روز قيامت، طبق فرمايش قرآن مجيد [15]، با انبياء وص ديقين و شهداء و صالحين همنشينشان مىكند؛ «يا ليتنا كنا معهم فنفوز فوزا عظيما»!
پى نوشتها
[ (1). از سعدى است.]
[ (2). رعد، 23- 24.]
[ (3). ميزان الحكمه، ج 2، ص 1187. نيز اين دو روايت: كافى، ج 5، ص 327 (من سعادة المرء الزوجة الصالحة)؛ و ابن فهد حلى، المهذب البارع، ج 3، ص 169 (خمسة من السعادة، الزوجة الصالحة و البنون الأبرار و الخلطاء الصالحون و ...)؛ و مستدرك الوسائل، ج 14، ص 171؛ و كتاب النوادر قطب الدين راوندى، ص 177؛ (رسول اللّه، صلى اللّه عليه و آله: [إنما] الدنيا متاع و خير متاعها الزوجة الصالحة صجصج صجصج. نيز: قال: سمعته يقول: من أعطى خمسا لم يكن له عذر فى ترك عمل الاخرة: زوجة صالحة تعينه على أمر دنياه و آخرته، و بنون أبرار، و معيشة فى بلده، و حسن خلق يدارى به الناس و حب أهل بيتى.]
[ (4). از حافظ است.]
[ (5) مثنوى معنوى، دفتر اول، بيت 327.
|
گفت استاد احولى را: كاندر آ |
رو برون آر از وثاق آن شيشه را |
|
|
گفت اوحل: زان دو شيشه من كدام |
پيش تو آرم؟ بكم شرح تمام |
|
|
گفت استاد: آن دو شيشه نيست، رو |
احولى بگذار و افزونبين مشو |
|
|
گفت: اى استا، مرا طعنه مزن |
گفت استاد: زان دو يك را بر شكن |
|
|
چون يكى بشكست هر دو شد ز چشم |
مرد احول گردد از ميلان و خشم |
|
|
شيشه يك بود و به چشمش دو نمود |
چون شكست آن شيشه را ديگر نبود |
|
|
خشم و شهوت مرد را احول كند |
ز استقامت روح را مبدل كند |
|
|
چون غرض آمد هنر پوشيده شد |
صد حجاب از دل به سوى ديده شد. |
|
[ (6). دو روايت دراينباره: صالحى شامى، سبل الهدى و الرشاد، ج 9، ص 277 (قال رسول اللّه، صلى اللّه عليه و آله، إذا مررتم برياض الجنة فارتعوا. قالوا: و ما رياض الجنة؟
قال: مجالس العلم)؛ و شيخ طبرسى، مكارم الأخلاق، ص 307 (و سئل صلى اللّه عليه و آله: أين رياض الجنة؟ فقال: مجالس الذكر، فاغدوا و روحوا فى ذكر اللّه تعالى).]
[ (7). اشاره است به اين آيه: « «و اذا ذكر اللّه وحده اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة و إذا ذكر الذين من دونه إذا هم يستبشرون». زمر، 45.]
[ (8). زمر، 53.]
[ (9). حديد، 16.]
[ (10). از حافظ است.]
[ (11). بحار الأنوار، ج 24، ص 216: «قال على بن إبراهيم فى قوله: (اولئك يؤتون أجرهم مرتين بما صبروا) قال: هم الائمة. و قال الصادق عليه السلام: نحن صبر و شيعتنا أصبر منا، و ذلك أنا صبرنا على ما نعلم، و صبروا هم على ما لا يعلمون».
[ (12). التحصين، ابن فهد حلى، ص 23: «... مرفوعا الى النبى (ص) انه قال: أتدرون غمى؟ و فى أى شئ تفكرى؟ والى أى شئ اشتاق؟ قال اصحابه: يا رسول اللّه ما علمنا بهذه من شئ اخبرنا بغمك و تفكرك و تشوقك؟ قال النبى (ص): اخبركم شاء اللّه! ثم تنفس و قال: هاه شوقا الى اخوانى من بعدى! فقال أبو ذر: يا رسول اللها لسنا اخوانك؟ قال: لا، انتم اصحابى و اخوانى يجيئون من بعدى شانهم شان الانبياء قوم يفرون من الاباء و الامهات و من الاخوه و الاخوات و من القرابات كلهم ابتغاء مرضات اللّه يتركون المال و يذلون انفسهم بالتواضع للّه لا يرغبون فى الشهوات و فضول الدنيا مجتمعون فى بيت من بيوت اللّه كأنهم غرباء محزونين لخوف النار و حب الجنة، فمن يعلم قدرهم اللّه ليس بينهم قرابة و لا مال يعطون بها بعضهم لبعض اشفق الابن على الوالد و من الوالد على الولد و من الاخ على الاخ. هاه شوقا إليهم يفرغون انفسهم من كد الدنيا و نعيمها بنجاة انفسهم من عذاب الابد و دخول الجنة لمرضات اللّه! و اعلم يا أبا ذر، ان للواحد منهم اجر سبعين بدريا. يا أبا ذر، واحد منهم اكرم على اللّه من كل خلق اللّه على وجه الأرض. يا أبا ذر قلوبهم اللّه و عملهم للّه لو مرض احدهم له فضل عبادة الف سنة صيام نهارها و قيام ليلها و ان شئت حتى ازيدك أبا ذر! قال: نعم يا رسول اللّه زدنى! قال: لو ان احدا منهم مات فكانما مات من فى السماء من فضله على اللّه. و ان شئت ازيدك! قال: نعم رسول اللّه زدنى! قال: يا أبا ذر، لو ان احدهم تؤذيه قملة ثيابه فله عند اللّه اجر اربعين حجة و اربعين عمرة و اربعين غزوة و عتق اربعين نسمة من ولد اسماعيل و يدخل واحد منهم اثنى عشر الفا فى شفاعته. قال:
فقلت سبحان اللّه و قالوا مثل قولى سبحان اللّه ارحمه بخلقه و الطفه و اكرمه على خلقه.
فقال (ص) أ تعجبون من قولى؟ و ان شئتم حتى ازيدكم! قال أبو ذر: نعم يا رسول اللّه زدنا! فقال النبى (ص): يا أبا ذر، لو ان احدا منهم اشتهى شهوة من شهوات فيصبر و لا يطلبها كان له من الاجر بذكر اهله يغتم و يتنفس كتب اللّه له بكل نفس الفى الف حسنة و محا عنه الفى الف سيئة و رفع له الفى الف درجة و ان شئت حتى ازيدك يا أبا ذر! قال: حبيبى اللّه زدنى؟ قال: لو ان احدا منهم يصبر مع اصحابه يقطعهم و يصبر فى مثل جوعهم و مثل غمهم كان من الاجر كاجر سبعين ممن غزا معى غزوة تبوك و إن شئت حتى ازيدك! قال: نعم يا رسول اللّه زدنا! قال: لو ان احدا منهم وضع جبينه على الأرض ثم آه فتبكى ملائكه السماوات السبع لرحمتهم عليه. قال اللّه تعالى: يا ملائكتى ما لكم تبكون؟ فيقولون: الهنا و سيدنا، و كيف لا نبكى و وليك على يقول فى وجعه آه؟ فيقول اللّه: يا ملائكتى، اشهدوا انتم انى راض عن عبدى بالذى يصبر فى الشدة و لا يطلب الراحة. فتقول الملائكه: يا الهنا و سيدنا، تضر الشدة بعبدك و وليك بعد ان تقول هذا القول، فيقول اللّه: يا ملائكتى، ان وليى عندى كمثل نبى انبيائى و لو دعانى وليى و شفع فى خلقى شفعته اكثر من سبعين الفا و لعبدى و وليى فى جنتى ما يتمنى. يا ملائكتى، و عزتى و جلالى لانا ارحم بوليى و انا خير من المال للتاجر و الكسب للكاسب و فى الاخرة يعذب وليى و لا خوف عليه. ثم قال رسول اللّه: طوبى يا أبا ذر لو ان احدا منهم يصلى ركعتين فى اصحابه افضل عند اللّه من رجل يعبد اللّه فى جبل لبنان عمر نوح و ان شئت حتى ازيدك يا أبا ذر! قال: نعم يا رسول اللّه! قال:
لو ان احدا منهم يسبح تسبيحه خير له من ان يصير له جبال الدنيا ذهبا و نظره واحد منهم احب الى من نظره الى بيت اللّه الحرام. و لو ان احدا منهم يموت فى شدة بين اصحابه اجر مقتول بين الركن و المقام و له اجر من يموت حرم اللّه. و من مات فى حرم اللّه آمنه اللّه من الفزع الاكبر و ادخله الجنة و ان شئت حتى ازيدك يا أبا ذر! قال: نعم يا رسول اللّه! قال: يجلس إليهم قوم مقصرون مثقلون من الذنوب فلا يقومون من عندهم حتى ينظر إليهم فيرحمهم و يغفر لهم ذنوبهم لكرامتهم على اللّه. ثم قال النبى (ص): المقصر منهم افضل عند اللّه من الف مجتهد من غيرهم يا أبا ذر ضحكهم عبادة و فرحهم تسبيح و نومهم صدقة و انفاسهم جهاد و ينظر اللّه إليهم فى كل يوم ثلاث مرات. يا أبا ذر، انى إليهم لمشتاق. ثم غمض عينيه و بكى شوقا، ثم قال: اللهم احفظهم و انصرهم على من خالف و لا تخذلهم واقر عينى بهم يوم القيامة، ألا ان اولياء اللّه لا خوف عليهم و لا هم يحزنون».
[ (13). اين عبارت را با اندكى اختلاف در آيات زير مىبينيم: بقره، 233؛ بقره، 286؛ انعام، 152؛ اعراف، 42؛ مؤمنون، 62.]
[ (14). اين حكايت در كتاب انسان ملا اسماعيل سبزوارى آمده است. (مولف)]
[ (15). اشاره است به اين آيه: «و من يطع اللّه و الرسول فأولئك مع الذين أنعم اللّه عليهم من النبيين و الصديقين و الشهداء و الصالحين و حسن أولئك رفيقا* ذلك الفضل من اللّه و كفى باللّه عليما». نساء، 69- 70.]
English