منافع و آثار پرهيزكارى‏

منابع مقاله:

کتاب   : تفسير حكيم جلد یک

نوشته : حضرت آیت الله حسین انصاریان

با توجه اين كه حضرت حق در آيات قرآن مجيد، و به زبان پيامبران و امامان همه انسانها را دعوت به تقوا كرده، و از آنان خواسته است در همه شئون زندگى‏ و در هر قدمى كه برمى‏دارند و قلب را به هر نيتى كه مى‏سپرند تقواى الهى يعنى اجتناب از هر حرامى كه در رابطه با هر شأنى از شئون حيات است رعايت كنند بى‏ترديد اجراى اين فرمان نورانى و پر بركت از طرفى، و اتصال به تقوا از طرف ديگر براى انسان منافع و آثارى خواهد داشت.

اگر تقوا را چون درختى پاك و شجره‏اى طيبه تصور كنيم كه همين گونه هم هست، پس بايد اعتراف كنيم كه اين درخت بايد و قطعاً ثمرات و محصولات بسيار مفيدى در عرصه‏گاه حيات دنيا و آخرت انسان از خود ظهور دهد.

اين اوراق اگر بخواهد همه ثمرات و منافع تقوا را از طريق قرآن و روايات بيان كند بدون شك به چندين جلد خواهد رسيد و از مسير تفسير ديگر آيات شريفه كتاب مجيد حق باز خواهد ماند، ولى براى اين كه مطالعه كنندگان محترم از اين خرمن پرفيض خوشه‏اى برگيرند به ترتيب سوره‏هاى قرآن به گوشه‏اى از منافع و آثار تقوا اشاره مى‏شود.

فلاح و رستگارى‏

وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ: «1»

نسبت به خدا در همه امورتان پروا كنيد تا هماى فلاح و رستگارى را در آغوش بگيريد.

فلح در لغت به معناى شكافتن است، و از آنجا كه زارع و كشاور زمين را با گاو آهن مى‏شكافد و هر گونه مانع رشد دانه‏ها را از ميان برمى‏دارد، و زمين را آماده تخم پاشى و رشد گياه مى‏كند عرب به او فلاح مى‏گويد.

كسى كه با رعايت تقوا در همه شئون حيات، موانع راه سعادت دنيا و آخرت را بر طرف مى‏كند، و آنچه را سد راه خوشبختى است مى‏شكافد و حركت در راه حق را ادامه مى‏دهد يقيناً به فلاح و رستگارى كه همانا نعمت جاويد الهى در قيامت است مى‏رسد.

راغب اصفهانى در كتاب المفردات خود كه بيان و توضيح لغات قرآن است مى‏نويسد: فلاحى كه اهل تقوا و آراستگان به ايمان در قيامت به آن مى‏رسند عبارت است از: دانش و معرفت بى‏جهل، عزت به ذلت، حيات بى‏مرگ، ثروت و غناى بى‏فقر است.

معيت و همراهى با حق‏

وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ: «2»

و از خدا پروا كنيد و بدانيد بى‏ترديد خدا همراه با پرهيزكاران است.

اجتناب و دورى انسان از همه آلودگى‏هاى ظاهر و باطن، و جدا زيستن آدمى از فساد و گناه و معصيت كه عامل طهارت و پاكى است، زمينه ساز معيت و همراهى خدا با آدمى است، و خداى مهربان با هر كس معيت و همراهى داشته باشد مسلماً از آفات و فتنه‏ها در دنيا، و بلاها و عذاب‏ها در آخرت در امان خواهد بود.

اهل خدا، و مسافران به سوى دوست، و سالكان راه محبوب ترك همه گناهان را ركن و اساس تقوا دانسته، و بناى آباد دنيا و آخرت را مبتنى بر آن مى‏دانند و از چهار منزل مراقبت آن را اول منزل و پايه آن برشمرده‏اند:

«الاول ترك المعاصى و هذا هو الذى بنى عليه قوام التقوى و اسس عليه اساس الآخرة و الاولى، ما تقرب المتقربون بشيئ اعلى و افضل منه.

الثانى الاشتغال بالطاعات مع حضور القلب.

الثالث عدم الغفلة.

الرابع الحزن الدائم قال: انى لا اسكن الا فى قلب محزون.» «3»

اولين مرحله و منزل مراقبت ترك همه گناهان است، و اين ترك و آزاد زيستن از معاصى است كه پايه‏هاى تقوا بر آن بنا شده، و اساس آخرت و دنياى صحيح را بر آن نهاده‏اند، بندگان مقرب خدا كه با ارزش‏ترين انسان‏هايند به چيزى برتر و بهتر از ترك همه گناهان به خدا تقرب نجسته‏اند.

در معارف الهيه آمده: موسى از خضر پرسيد آراسته به كدام حقيقت شده‏اى كه به من مأموريت داده‏اند از تو بخشى از اسرار و واقعيات را بياموزم، و با چه وسيله به اين مرتبه و مقام رسيده‏اى؟! خضر در پاسخ گفت: به ترك همه گناهان. دومين مرحله مراقبت مشغول بودن به طاعات و عبادات با حضور قلب است.

و سومين مرحله آن خالى بودن از غفلت و بى‏خبرى نسبت به حقايق هستى است.

و چهارمين آن اندوه دائم و حزن هميشگى نسبت به عمر گذشته و فرصت‏هاى از دست رفته و كوتاهى در عبادت است.

حضرت حق جل و علا فرمود: من جز در دل محزون سكونت نمى‏گيرم!

مصون ماندن از عذاب سخت‏

وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ: «4»

از خدا پروا كنيد و بدانيد مسلماً خدا در كيفر بسيار سخت‏گير است.

آرى كسى كه به فرمان‏ها و احكام حضرت حق گردن ننهد، و زحمات و كوشش پيامبران و امامان را كه جز هدايت انسان به سوى خير دنيا و آخرت هدفى نداشتند قدردانى ننمايد، و آئين و دين خدا را به مسخره بگيرد، و معبود خود را هواى نفس خويش قرار دهد، و به راه ياغيان و طاغيان برود مستحق سخت‏ترين كيفر و شديدترين عقاب و عذاب است، و هر كس از خدا پروا كند و به حفظ خويش از گناهان و فسق و فجور برخيزد، و در همه شئون زندگى تقواى الهى را رعايت نمايد البته از كيفر سخت او براى ابد در امان خواهد ماند.

مصون ماندن از نقشه‏هاى خائنانه دشمنان‏

وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً: «5»

و اگر صبر و تقوا پيشه كنيد و در ميدان جهاد پايدار بمانيد و از دوستى و موالات با دشمنان خدا بپرهيزيد، نقشه‏هاى خائنانه و كيد و حيله آنان اندك زيانى به شما نخواهد رسانيد.

در اين آيه شريفه خداى عزيز استقامت در ميدان جنگ، و اجتناب از دوستى و معاشرت با دشمنان را مانع و سدى سخت در برابر اثر گذارى نقشه و تدبير شيطانى ياغيان و طاغيان مى‏داند.

آرى اگر مسلمانان در برابر دشمنان خدا سستى نشان دهند، و از خود مقاومتى به ميدان نياورند، و راه دوستى و معاشرت و آميزش با دشمنان را باز بگذارند، سزاوار شكست و ذلت مى‏شوند، و نقشه و تدبير خائنانه دشمنان بر تمام شئون حيات آنان اثر مى‏گذارد، و از اين طريق زيان‏ها و خسارت‏هاى غير قابل جبرانى به مسلمانان وارد مى‏آيد.

ايمان به خدا و قيامت، و توحيد و طاعت اقتضاء مى‏كند كه انسان در ميدان هر جهادى تا پيروزى قطعى استقامت ورزد، و در همه امورش از تكيه بر دشمنان و پناه بردن به ولايت و دوستى آنان بپرهيزد، تا از زيان نقشه‏هاى آنان در امان بماند، زيرا كسى كه به خدا توكل مى‏كند و بر آزمايشات الهى استقامت مى‏ورزد، و فقط به يارى او چشم مى‏دوزد، در هر ميدانى نسبت به خواسته بر حقش چيره مى‏شود، و بر دشمنانش پيروز مى‏گردد، و در حفاظت نيكوى پروردگارش محفوظ مى‏ماند.

ولى آن كه از غير خدا توقع يارى مى‏كند، و به خودش واگذار شده قطعا از يارى پروردگارش و نصرت و حفظ خدايش محروم خواهد ماند.

من استعان بغير الله فى طلب‏

فان ناصره عجز و خذلان: «6» آن كه در خواسته و طلبى از غير خدا يارى بخواهد، بى‏ترديد يار او ناتوانى و خوارى است.

شكر و سپاس‏گزارى‏

فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ: «7»

پس تقواى الهى پيشه كنيد تا شاكر و سپاسگزار نعمت‏هاى خدا شويد.

ناسپاسى و كفران نعمت به اين است كه انسان نعمت‏هاى عنايت شده‏ى حضرت حق را در گناه و معصيت هزينه كند، و شكر و سپاس نعمت به اين است كه همه نعمت‏ها را در راه طاعت و عبادت و احسان به خلق خدا خرج نمايد.

هنگامى كه انسان به دنبال روح تقوا از معاصى و گناهان اجتناب ورزد، و از قدم گذاشتن در وادى فسق و فجور بپرهيزد البته نعمت‏ها در مسير ويژه خودش يعنى در همان جائى كه خدا فرموده مصرف مى‏شود، و مصرف نعمت برابر با فرمان حق سپاس حق و بلكه عين شكر است.

تحصيل بهشت و قرار گرفتن در كنار سفره‏ى ابدى حق‏

لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ: «8»

ولى كسانى كه تقواى پروردگارشان را پيشه كردند براى آنان بهشت‏هائى است كه از زير درختانش نهرها جارى است، در آن جاودانه‏اند، اين بهشت‏ها سفره كاملى از انواع نعمت‏ها از سوى خداست، و آنچه نزد خداست براى نيكان بهتر است.

آرى اهل تقوا يعنى مردان و زنانى كه از گناهان ظاهر و باطن اجتناب مى‏كنند و به فرمان‏ها و احكام الهى گردن مى‏نهند، و به حسنات اخلاقى و كردار پسنديده آراسته‏اند سزاوار بهشت‏هاى جاويدان و سفره‏ى كامل نعمت‏هاى ابدى حق هستند.

اينان كه خداى مهربان از وجودشان تعبير به ابرار نموده برخلاف اشرار كه قانع به نعمت‏هاى زودگذر و از دست رفتنى مى‏باشند، و با خدا و قيامت و پاداش‏هاى الهى رابطه‏اى ندارند، از طريق ايمان و طاعت و عبادت و خدمت علاوه بر بهره‏گيرى از روزى حلال خدا در دنيا، موفق به كسب خوشنودى حق و بهشت‏هاى ابدى و سفره پرنعمت جاويد حضرت محبوب مى‏شوند.

قبولى اعمال‏

إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ: «9»

جز اين نيست كه خدا كوشش‏هاى اهل تقوا را مى‏پذيرد.

اهل تقوا كه باطن خويش و كوشش‏ها و اعمالشان را از آلوده شدن به رذايل اخلاقى و كار و كردارشان را از ريا و خودنمائى حفظ مى‏كنند شايسته‏اند كه حضرت حق همه مجاهدات ظاهرى و باطنى آنان را قبول كند به اين خاطر در اين آيه شريفه با قاطعيت قبولى اعمال آنان اعلام مى‏نمايد.

امنيت از بيم و حزن‏

فَمَنِ اتَّقى‏ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ: «10»

پس كسانى كه در مدار تقوا قرار گرفتند و امور خود را به كمك فرهنگ حق اصلاح نمودند بيمى و حزنى بر آنان نخواهد بود.

آرى انسانى كه به خاطر تأمين سعادت دنيا و آخرتش، و تحصيل خوبى‏ها و كمالات، و مصون ماندن از خسارت‏هاى معنوى و زيان‏هاى روحى از ورود به عرصه معصيت اجتناب مى‏كند، و خود را از آلوده شدن به فسق و فجور حفظ مى‏نمايد، و با همه وجود چون گوسپندى كه از گرگ مى‏گريزد از گناه فرار مى‏كند، و با بكار گرفتن احكام الهى و قواعد شرعى و راهنمائى‏هاى حضرت‏ حق و پيامبران و امامان به اصلاح ظاهر و باطن خود مى‏پردازد، و به سوى رشد و اوج انسانيت حركت مى‏كند چرا از عاقبت كارش بترسد، و از هزينه كردن عمرش غصه و اندوه به خود راه دهد؟!

عقاب و عذابى در انتظار او نيست كه بترسد، و چيزى را در مسير عمر از دست نداده كه محزون و اندوهگين شود، آنچه به انتظار چنين انسان باتقوا و مصلحى است پاداش عظيم الهى است و رضايت و خوشنودى ارحم الراحمين، پس زمينه‏اى براى بيم و اندوه به خاطر تقوا و اصلاح براى او نيست.

قدرت فراگير در جهان‏

اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ: «11»

از خدا كمك بخواهيد، و صبر و استقامت پيشه سازيد، بى‏ترديد مالكيت زمين براى خداست، آن را به هر كس از بندگانش بخواهد به ارث مى‏دهد و سرانجام نيك براى پرهيزكاران است.

اگر جامعه و ملتى همه با هم در همه امورشان از حضرت حق كه قدرتى بى‏نهايت و كارگزارى حكيم است يارى و كمك بخواهند، وجود مقدس او درخواستشان را اجابت مى‏كند و به آنان براى به نتيجه رسيدن كارشان يارى مى‏دهد، و اگر در برابر حادثه‏ها چه حادثه‏مالى و چه حادثه اجتماعى و نيز در برابر آزمايشات الهى و هم چنين در عرصه انجام عبادت و خوددارى از گناه صبر و استقامت از خود نشان دهند، به پيروزى و رستگارى قطعى مى‏رسند، و از شكست و ذلت مصون مى‏مانند.

چنين ملتى با همراه داشتن يارى حق، و با صبر و استقامتى كه آنان را چون فولاد آب ديده مى‏كند به مرز قدرت فراگير مى‏رسند و يقيناً مى‏توانند حكومتى جهانى بر اساس فرهنگ الهى برپا كنند.

مصونيت از حرام‏خوارى‏

فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ: «12»

از آنچه بهره و غنيمت به دست مى‏آوريد در حالى كه حلال و پاكيزه است بخوريد، و از خدا پروا كنيد، يقيناً خدا بسيار آمرزنده و مهربان است.

تقواى الهى پس از آن كه با تمرين ترك گناه، و توجه به حضرت حق، و روى‏كرد به قيامت به صورت روحى مقاوم در باطن انسان تحقق پيدا كند، هم‏چون سپر محكم و استوارى براى آدمى خواهد بود كه حملات سهمگين هر حرامى به ويژه حرام‏هاى مالى را كه جاذبه‏هاى شديدى دارد در هم مى‏شكند، و عرصه زندگى و حيات انسان را از ورود اين خطر عظيم و خسارت‏هاى غير قابل جبرانش در مصونيت قرار مى‏دهد.

انسان باتقوا و پرهيزگار كه از سكوى تقوا با چشم دل و ديده‏ى بصيرت خدا را مى‏نگرد، و صحنه‏هاى عظيم قيامت را مشاهده مى‏نمايد، قدرت رفتن به سوى مال حرام را ندارد، و دست پاك و الهى‏اش به سوى لقمه حرام دراز نمى‏شود، و جز به حلال طيب و پاك خدا قناعت نمى‏ورزد.

محبوبيت در پيشگاه خدا

إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ: «13»

بى‏ترديد خدا اهل تقوا را دوست دارد.

عشق و محبت ويژه حق از افق وجود هر انسانى طلوع نمى‏كند، اين كيمياى حيات بخش، و اكسير اعظم را در ظرف وجود هر كسى قرار نمى‏دهند، اين رشته نورانى را به گردن قلب هر انسانى نمى‏اندازند، هر بى‏سر و پائى را در فضاى عشق و محبت نمى‏پذيرند، و هر كسى را چوب انداز در گردونه محبوبيت قرار نمى‏دهند، از شرايط زيبا و پرقيمت ورود به ميدان محبت حق و عرصه محبوبيت حضرت رب داشتن سرمايه بسيار پرسود تقواست، حقيقتى كه عامل جذب محبت او به سوى انسان، و سبب تحقق آن براى آدمى است.

كسى كه محبوب مالك مالكان، و رب ارباب، و منبع غنا و استغنا، و چشمه‏ى كمالات بى‏نهايت، و درياى بى‏پايان كرامت، و ريشه حق و حقيقت، واصل و بنيان خلقت و خلاصه ارحم الراحمين و اكرم الاكرمين گردد، آيا مى‏توان سود و نفعى كه از جانب آن محب به محبوب مى‏رسد به شماره آورد و به محاسبه كشيد؟!

ديوانه كنى هر دو جهانش بخشى‏

ديوانه تو هر دو جهان را چه كند

به دست آوردن بشارت دنيائى و آخرتى از سوى حق‏

الَّذِينَ آمَنُوا وَ كانُوا يَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ: «14»

آنان كه ايمان آوردند، و پيوسته تقوا پيشه كردند، براى آنان در دنيا و آخرت «نسبت به دست يافتن به مقامات و مراتب عالى و بهشت‏هاى جاويدان و خوشنودى حق مژده و بشارت است» براى حقايق الهيه و خواسته‏هاى ربانيه تغييرى نيست، اين است آن رستگارى بزرگ.

براى پرهيزكاران بنابر آيات قرآن مجيد و روايات و معارف الهيه از جانب خدا به وسيله الهام يا رؤياى صادقه مژده‏ى بشارت است كه به دنبال تقوا اين سرمايه عظيم معنوى به درجات و كمالات رفيعه در دنيا مى‏رسند، چنان كه به حضرت يوسف آن پاكدامن بى‏نظير و متقى بى‏بديل مقامات و مراتب آينده‏اش را در خواب نشان دادند، و منازل و درجات اهل تقوا را به وسيله وحى و زبان پيامبران و امامان مژده داده‏اند كه بى‏ترديد به آن منازل و درجات در عرصه‏گاه قيامت خواهند رسيد چنان كه در قرآن مجيد آمده:

لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ: «15»

براى آنان كه تقوا پيشه كردند، نزد پروردگارشان بهشت‏هائى است كه از زير درختانش نهرها جارى است، در آن جاويد و ابدى هستند، و نيز براى آنان همسرانى پاكيزه و خوشنودى و رضايت از سوى خداست و خدا بيناى به بندگان است.

رهائى از دوزخ‏

ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا: «16»

سپس اهل تقوا را نجات مى‏دهيم و ستمگران را در دوزخ در حالى كه براى ابد به زانو در آمده‏اند رها مى‏كنيم. تقواى اهل تقوا سپر استوارى است كه آنان را گرچه از مسير دوزخ به سوى بهشت حركت كنند از آتش و عذاب حفظ مى‏كند، و نمى‏گذارد نسبت به آتش و شراره و حرارت آن اندك چيزى احساس كنند، ولى آنان كه نخواستند به اين سپر محكم، و مانع مستحكم مسلح شوند و نخواستند در سايه عبادت و طاعت و خدمت به خلق نيروئى معنوى و قوى و گامى استوار پيدا كنند، در قيامت اندك مصونيتى از عذاب نخواهند داشت، و همانطور كه در دنيا به سوى بندگى حق و خدمت به خلق گام برنداشتند، در قيامت نيروى گام برداشتن به سوى بهشت را نخواهند داشت و در دل آتش دوزخ به زانو خواهند آمد.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- بقره 189.

(2)- بقره 194.

(3)- تذكره المتقين شيخ مفيد بهايى ص‏

(4)- بقره 196.

(5)- آل عمران 120.

(6)- تفسير محى‏الدين، ج اول ص 215.

(7)- آل‏عمران 123.

(8)- آل‏عمران 198.

(9)- مائده 27.

(10)- اعراف 35.

(11)- اعراف 128.

(12)- انفال 69.

(13)- توبه 7.

(14)- يونس 63- 64.

(15)- آل‏عمران 15.

 (16)- مريم 72.