تأثير عقل در سعادت و شقاوت انسان‏

امام جعفر صادق، عليه السلام، مى‏فرمايند:

«العقل ما عبد به الرحمن».

در اين جمله، واژه «به» حائز اهميت فراوان است. امام صادق، عليه السلام، عقل را حقيقتى قلمداد مى‏فرمايد كه انسان به وسيله آن، به‏ طرف عبادت پروردگار هدايت مى‏شود. بارى، انسان عاقل درباره خدا، انسان، و جهان مى‏انديشد و به تحليل و ارزيابى هريك از آن‏ها مى‏پردازد تا به اين نتيجه مى‏رسد كه در اين عالم، كه سفره‏اى بى‏نقص از نعمت‏هاى شگفت‏انگيز خدا به شمار مى‏آيد، مخلوق و ميهمان پروردگار است. بنابراين، لازم است عبد و بنده خداى متعال باشد. او به اين نكته مى‏انديشد كه براى چه بايد در مقابل غير خدا تعظيم كند؟ براى چه در مقابل هر شاهى، هر وزيرى، هر وكيلى، هر اربابى، و هر ثروتمندى سر تعظيم فروبياورد؟ مگر نه اين است كه آن‏ها هم مانند ديگر انسان‏ها وظيفه دارند در مقابل صاحب حقيقى عالم سر تعظيم فروآورند؟ بدين ترتيب، او نتيجه مى‏گيرد كه اگر به موجودى هم‏مرتبه يا كم‏مرتبه‏تر از خود تسليم شود، ديگر كمال زيان را ديده است. آرى، جماد و نبات، طلا و نقره، مال و ثروت، و مقام و شهرت همگى در مرتبه‏اى پايين‏تر از انسان قرار دارند و عاقل خود را بنده آن‏ها قرار نمى‏دهد.

خداوند در قرآن، خطاب به پيامبر اكرم، صلى اللّه عليه و آله، مى‏فرمايد:

«قل إنما أنا بشر مثلكم يوحى إلى أنما إلهكم إله واحد فمن كان يوجو لقاء ربه فليعمل عملا صالحا و لا يشرك بعبادة ربه أحدا».

بگو: جز اين نيست كه من هم بشرى مانند شمايم كه به من وحى مى‏شود كه معبود شما فقط خداى يكتاست. پس، كسى كه ديدار پاداش و مقام قرب پروردگارش را اميد دارد، بايد كارى شايسته انجام دهد و هيچ‏كس را در پرستش پروردگار شريك نكند.

همه انسان‏ها در مقامات انسانى يكى هستند. حال، اين افراد هريك شغلى دارند: يكى شاه است، نفر بعدى رئيس جمهور است، يك نفر وكيل است، و ديگرى وزير. اين‏كه شغل مهم داشتن نمى‏تواند براى كسى امتياز به حساب آيد و همه موجودات مخلوق پروردگار و هم‏مرتبه هستند از طريق عقل فهميده مى‏شود:

در اثر به كار گرفتن عقل، انسان پى‏مى‏برد كه بايد بسان تمام موجودات عالم يك خط سير مستقيم را در پيش بگيرد. تنها در اين صورت است كه انسان عاشق بندگى آفريدگار مى‏شود. پروردگار نيز، به واسطه انبياى خود، راه بندگى را به او نشان مى‏دهد.

به راستى، وقتى انسان خدا را بندگى مى‏كند، ارزشى افزون‏تر از همه ارزش‏ها مى‏يابد و در روز قيامت مقام‏ «فى عيشة راضية» را نصيب خود مى‏كند. آرى، انسان از طريق عقل و به كمك آن «عبد اللّه» مى‏شود.

يادآور مى‏شود امتياز معنوى انبيا و ائمه طاهرين، عليهم السلام، به سبب همين عبد اللّه بودن آن‏ها بوده است. همه عشق انبيا و ائمه در بندگى خدا خلاصه مى‏شده است. گاهى، حتى به سبب اين عشق به بندگى پروردگار به شهادت مى‏رسيده‏اند، ولى بندگى را رها نمى‏كرده‏اند؛ چون مى‏دانستند پذيرش شهادت، به سبب بندگى خدا، يكى از بالاترين ارزش‏ها محسوب مى‏شود.