رسالت‏هاى پيامبر صلى الله عليه و آله - ‏ (2)

منابع مقاله:

کتاب : تفسير و شرح صحيفه سجاديه جلد دوم

نوشته: حضرت آیت الله حسین انصاریان

آيات انفس‏

 امّا آيات كتاب انفس كه توجّه دهنده انسان به خلقت ظاهر و باطن خويش و نمايش دهنده حكمت و قدرت خداست:

الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ» «1»

آن كه مرگ و زندگى را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدامتان نيكوكارتريد و او تواناى شكست‏ناپذير و بسيار آمرزنده است.

مرگ نقطه انتقال از اين جهان محدود به عرصه‏اى نامحدود براى يافتن ثواب عمل صالح و ايمان و يا عقاب كفر و بدكارى است.

جهان بعد كه دروازه آن مرگ است يعنى جدايى روح و نفس از بدن جهانى است كه كتب آسمانى و صد و بيست و چهار هزار پيغمبر و دوازده امام معصوم فلاسفه الهى و حكما و عرفا و پاكان و عاشقان از آن خبر داده‏اند.

منكران جهان بعد، جز ادّعاى خالى و سخن بى دليل و برهان چيزى ندارند، در حالى كه خود آنان منكر فرياد فطرت خود نسبت به اين حقيقت نيستند يعنى چيزى را كه ادّعا مى‏كنند قدرت اثبات آن را ندارند چون دليلى بر اثبات ادّعايشان نمى‏يابند.

به دو روزى كه در قرن هيجده و نوزده بر بشر گذشت و حكومت علوم مادّى مسائلى را مطرح كرد منگريد كه آن دو روز گذشت و انسان عالم و عاقل دوباره به قبول حقايق تن داد.

مقاله زير را كه نوشته «نورمان ونسان پل» است به دقّت بخوانيد تا صدق اين گفتار بر شما روشن شود كه براى ردّ حقايق راهى وجود ندارد و منكر حق سر چشمه انكارش حمق و بى منطقى است، كه مسأله‏اى كه پيچيده به هزاران دليل و برهان و استوار بر فطرت و الهام و منطق و عقل و گفتار حق و انبيا و امامان است‏ جايى براى انكار ندارد:

مقاله نورمان و نسان پل‏

«روزى كه از مرگ مادرم آگاه شدم به كليسا رفتم تا در آن محفل روحانى دمى با خود خلوت كنم. مى‏خواستم حضور او را در آن جا حس كنم مگر نه اين كه پيوسته در گوش من مى‏خواند: هر بار كه تو در اين كليسا به دعا و نماز مى‏پردازى من با تو خواهم بود. در پشت ميز مخصوص خود جا گرفتم بر روى ميز چشمم به انجيل كهنه اوراق شده‏اى كه در همه سفرها مونس باوفاى من بود افتاد، ميلى باطنى مرا تحريك مى‏كرد كه در آن روز اندوهبار مايه تسلّى خاطر بيابم، دستم را بر روى كتاب مقدّس گذاشته ايستادم و به نقطه مبهمى مى‏نگريستم، ناگاه آشكار احساس كردم كه دو دست نرم و سبك كرك مانندى با لطفى بسيار روى سرم قرار داده شد، شادى غير قابل بيانى مرا فرا گرفت.

من فكر كنجكاوى دارم، حتّى در تصادفات و پيشامدها مى‏كوشم كه آنچه رخ داده به طور دقيق تجزيه و تحليل كنم و دليل آن را به دست آورم، با خود انديشيدم كه بى شك اين توهّمى بود كه در نتيجه تأثّر مرگ مادرم پيدا شده امّا براى من محال مى‏نمود كه اين توجيه را بپذيرم. از آن روز من هرگز در اين كه مادرم روحاً زنده است ترديدى پيدا نكردم، من مى‏دانم كه او زنده است و تا ابد زنده خواهد بود.

كوچكترين شكّ و تريدى يقين مرا در زندگى جاويد متزلزل نساخته، من بدان ايمان دارم و آن را غير قابل رد مى‏دانم. يقين عينى دارم كه پس از مرگ دوستان عزيز خود را خواهيم يافت و هيچ چيز ما را از آنان جدا نخواهد ساخت‏ «2» و نيز معتقدم كه هر كس شخصيّت خاصّ خود را در دل اين جهان تازه پهناور حفظ خواهد كرد و در آن جا رنج و آزارى براى اهل حقيقت نيست‏ «3» مسلّماً سير تكامل در آن جا نيز ادامه خواهد يافت؛ «4» زيرا زندگى بدون هيچ نوع ترقّى روحانى به طور غير قابل تصوّرى بى رنگ و بو و تيره و تار خواهد بود.»

سال‏ها پيش اين جمله را از نوشته دانشمندى خواندم: «در لحظه مرگ، زندگى انسان مانند شعله شمعى خاموش و فنا مى‏شود».

در آن ايام كه فلسفه مادى گرى رونق و جلوه‏اى داشت و اين فلسفه مُد روز بود، اين گونه ادّعاها تا حدّى جالب و مورد پسند بود و افكار را مى‏فريفت، ولى امروزه از اين قبيل فيلسوف مآبان مى‏پرسند چه برهانى بر اين مدّعا دارى و از كجا بدين نتيجه رسيده‏اى؟

حقيقت آن است كه اين فلسفه‏بافى‏ها بى‏جاست و فيلسوف ما در اين باره هيچ نمى‏داند و نمى‏تواند چيزى را ثابت كند.

در حقيقت احساس فطرى كه مبناى اين اعتقاد ماست خود يكى از مهم‏ترين شواهد مثبتى است كه ما را به سوى اين حقيقت سوق مى‏دهد.

وقتى كه خداى تعالى مى‏خواهد كه انسان به حقيقتى دست يابد در آغاز بذر آن را در عمق ضمير او مى‏كارد، تشنگى بشر به بقا و آرزوى زندگى جاويدان آن چنان جهانگير است كه به هيچ وجه نمى‏تواند قبول كرد كه جهان اين آرزو را برآورده نسازد!

فكر انسانى با دليل و برهان رياضى به حقايق ماوراء الطبيعه گردن ننهاده بلكه ايمان و الهام درونى او را بدان معتقد ساخته است.»

گفتار فلاسفه غربى در درك حقايق علمى‏

در قلمرو درك حقايق علمى هم، الهام نقش مهمّى دارد، به گفته برگسون‏ فيلسوف فرانسوى:

«بسيار باشد كه دانشمند پس از پژوهش و كوشش بسيار در آخرين مرحله يك جهش الهامى، او را به حقيقت علم نايل مى‏سازد، برعكس پژوهشى علمى و جدّ و كوشش نيز براى پيداكردن ايمان و يافتن مقام شايسته وحى و الهام، پشت بندى استوار و تكيه گاهى مستحكم است.

تصوّر قديمى جهان مادّى ديگر امروز باطل شده است.

سرجمس جان اعلام داشته است: همه جهان در جنب و جوش و در حال ارتعاش است.

معادله مشهور انيشتن آشكار ساخته: انرژى و مادّه قابل تبديل به يكديگرند، هر دو يك چيزند و بس.

من باخانم اديسون مخترع بزرگ در باره شوهرش گفتگو مى‏كرديم، پرسيدم نظر اديسون در باره عالم آخرت چه بود؟ گفت: او كاملًا معتقد بود كه روح ماهيّتى است حقيقى كه در هنگام مرگ از بدن جدا مى‏شود. در آن لحظه كه اديسون در حال احتضار و در شرف تسليم جان بود پزشكش ديد كه او سعى دارد چيزى بگويد، به سوى صورتش خم شد، شنيد به طور واضح و مشخّص اين كلمات را بر زبان دارد:

همه چيز در اين سرا چه زيباست.

بر بالين بسيارى از مردان و زنان كه در آستانه انتقال به سراى ديگر به اصطلاح وادى خاموشان قرار داشته‏اند بارها ديده شده كه حال و مقام آنان حاكى است كه در كرانه آن سرا همه روشنايى و زيبايى است.

شاهدان مرگ اشخاص‏

 اينك رشته سخن را به دست خانم پرستارى مى‏دهيم كه شاهد مرگ اشخاص بسيارى بوده. او مى‏گفت:

بسيارى از بيماران در حال احتضار چنان مى‏نمايد كه چيزى مى‏بينند، غالباً از روشنايى و آهنگ خوش شگفت انگيزى سخن مى‏گويند. بعضى ديگر گويى چهره هايى آشنا به نظرشان مى‏آيد. بيشتر اوقات از نگاه اشخاص محتضر آثار شكفتگى و شگفتى غير منتظره‏اى پديدار مى‏شود. خود من در كنار بستر دوستى در آخرين ساعت زندگيش حاضر بودم، همين كه آثار مرگ آشكار شد ناگاه به پسرش كه در بالينش نشسته بود گفت: عماراتى عالى مى‏بينم، در يكى از آنها روشنايى پديدار است، اين نور براى من است، خيلى زيباست. پس دم فرو بست و جان تسليم كرد.

پسرش مى‏گفت: پدرم از اهل دانش و مردى روشنفكر بود و هرگز ممكن نمى‏شد تا موضوعى بر او محقّق نباشد بر زبان آورد. عادت يك عمر ممكن نيست در لحظه آخر تغيير كرده باشد، آنچه كه براى ما مى‏گفت به يقين مى‏ديد.

دكتر تسلى‏واتزرهيد از پزشكان لندن حكايت مى‏كند:

بر بالين محتضرى حاضر بودم و دست او در دست من بود كم‏كم مجبور مى‏شدم كه دست او را محكم‏تر از آنچه تصوّر مى‏كردم نگاه دارم، بيمار مى‏گفت: دستم را رها كن، آن جا چه دلرباست!

روسو، دردم واپسين، اين عبارت كوتاه را بر زبان آورد:

آسوده باشيد، مى‏بينيد چقدر اين آسمان صاف و زيباست، خوب من رفتم آن جا!» «5»

(حالت)

آياتى ديگر در انفس‏

«أَيَحْسَبُ الإِنسَانُ أَن يُتْرَكَ سُدىً* أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِن مَنيٍّ يُمْنَى‏* ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى‏* فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالأُنثَى‏» «6»

آيا انسان گمان مى‏كند بيهوده و مهمل [و بدون تكليف و مسؤوليت‏] رها مى‏شود؟!* آيا نطفه‏اى از منى كه در رحم ريخته مى‏شود نبود؟* سپس علقه شد و خدا او را آفريد و اندامش را درست و نيكو ساخت،* و از او دو زوج به وجود آورد يكى نر و ديگر ماده،

قُتِلَ الإِنسَانُ مَا أَكْفَرَهُ* مِنْ أَىِّ شَى‏ءٍ خَلَقَهُ* مِن نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ* ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ* ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ» «7»

مرگ بر انسان، چه كافر و ناسپاس است!* [خدا] او را از چه چيز آفريده؟

* از نطفه‏اى [ناچيز و بى‏مقدار] آفريده است، پس او را [در ذات، صفات و اندام‏] اندازه لازم عطا كرد.* آن گاه راه [هدايت، سعادت، خير و طاعت‏] را برايش آسان ساخت.* سپس او را ميراند و در گور نهاد.

أَلَمْ نَجْعَل لَهُ عَيْنَيْنِ* وَلِسَاناً وَشَفَتَيْنِ» «8»

آيا براى او دو چشم قرار نداديم؟* و يك زبان و دو لب؟

لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ فِى أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ» «9»

كه ما انسان را در نيكوترين نظم و اعتدال و ارزش آفريديم.

فَلْيَنظُرِ الإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ* خُلِقَ مِن مَاءٍ دَافِقٍ* يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ» «10»

پس انسان بايد با تأمل بنگرد كه از چه چيز آفريده شده است؟* از آبى جهنده آفريده شده است؛* [آبى كه‏] از صلب مرد و از ميان استخوان‏هاى سينه زن بيرون مى‏آيد.

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِن طِينٍ* ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ* ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ» «11»

و يقيناً ما انسان را از [عصاره و] چكيده‏اى از گِل آفريديم،* سپس آن را نطفه‏اى در قرارگاهى استوار [چون رحم مادر] قرار داديم.* آن گاه آن نطفه را علقه گردانديم، پس آن علقه را به صورت پاره‏گوشتى درآورديم، پس آن پاره‏گوشت را استخوان‏هايى ساختيم و بر استخوان‏ها گوشت پوشانديم، سپس او را با آفرينشى ديگر پديد آورديم؛ پس هميشه سودمند و بابركت است خدا كه نيكوترين آفرينندگان است.

وَهُوَ الَّذِى خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيراً» «12»

و اوست كه از آب، بشرى آفريد و او را داراى [دو نوع پيوند] نسبى و سببى كرد؛ و پروردگارت همواره تواناست.

إِنَّا خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعاً بَصِيراً» «13»

ما انسان را از نطفه آميخته و مختلطى [از مواد و عناصر] آفريديم و او را از حالتى به حالتى و شكلى به شكلى [از نطفه به علقه، از علقه به مضغه، از مضغه به استخوان تا طفلى كامل‏] درآورديم، پس او را شنوا و بينا قرار داديم.

خَلَقَ الإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ» «14»

انسان را از آبى اندك و بى‏ارزش آفريد، پس آن گاه [و به دور از انتظار] ستيزه‏جويى آشكار است.

داستان آفرينش انسان داستان عجيب و حيرت‏انگيزى است، آيات و نشانه‏هاى حق در ظاهر و باطن انسان آيات بهت آورى است، امروزه هر عضو انسان و هر حالت باطن او، محور علمى از علوم و نقطه تحقيقى از تحقيقات دانشمندان بزرگ بشرى است.

يك نفر و حتّى يك طايفه، عمرش كفاف دريافت اوضاع و اسرار آفرينش انسان را نمى‏كند. براى تشريح و تفسير هر عضو او چه ظاهرى و چه باطنى، كتاب و كتاب‏ها نوشته شده كه مطالعه آنها را بايد بر خود واجب و لازم دانست، تا معلوم گردد اين كارگاه با عظمت چيست.

آيات قرآن مجيد و روايات و اخبار، انسان را به حقيقت خلقت و ظاهر و باطنش‏ راهنمايى كرده، كه بخشى از آن را در سطور گذشته ملاحظه كرديد، البتّه فهم آن آيات و روايات بايد با كتب تفسيرى و فيزيولوژى و روانكاوى و روانشناسى دنبال شود، چه آن كه در آن آيات و معارف، نكاتى هست كه بدون كمك‏گيرى از علوم فهمش ميسّر نيست.

انسان از نظر ظاهرى مخلوقى اعجاب‏انگيز است و از نظر باطنى اعجاب انگيزتر، به همين خاطر چون اين ظاهر و باطن آراسته شد به خود خطاب كرد:

فَتَبارَكَ اللّهُ احْسَنُ الْخالِقينَ» «15»

پس هميشه سودمند و بابركت است خدا كه نيكوترين آفرينندگان است.

انسان ظرف هدايت، كرامت، شرافت، اصالت، وجدان، دانش و بينش و در يك كلمه، لايق مقام خلافت از حق است و همين مقام براى نشان دادن شخصيّت او كافى است و به همين خاطر پيامبر آيات انفس را بر او خواند.

پی نوشت ها:

______________________________

(1)- ملك (67): 2.

(2)- «وَأَجْتَمِعَ فى جِوارِكَ مَعَ الْمُؤْمِنينَ»؛ و با اهل ايمان در جوارت گرد آيم. (دعاى كميل).

(3)- «ألَا تَخافُوا وَلاتَحْزَنُوا وَ ابْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتى كُنْتُمْ تُوعَدُونَ»؛ مترسيد و اندوهگين نباشيد و شما را به بهشتى كه وعده مى‏دادند، بشارت باد. فصّلت (41): 30.

(4)- «يالَيْتَ قَوْمى يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَلى رَبِّى وَجَعَلَنى مِنَ الْمُكْرَمينَ»؛ اى كاش قوم من معرفت و آگاهى داشتند،* به اينكه پروردگارم مرا آمرزيد و از كرامت يافتگان قرارم داد. يس (36): 26- 27.

(5)- دانستنى‏هاى جهان علم: 203.

(6)- قيامت (75): 36- 39.

(7)- عبس (80): 17- 21.

(8)- بلد (90): 8- 9.

(9)- تين (95): 4.

(10)- طارق (86): 5- 7.

(11)- مؤمنون (23): 12- 14.

(12)- فرقان (25): 54.

(13)- انسان (76): 2.

(14)- نحل (16): 4.

(15)- مؤمنون (23): 14.